Máskeýlik qazaq nemese Sákenniń «Aqsaq kıik» áni jaıynda

Kóre qalsa jylyushyrap: «qaraǵym-shy­­raǵym» dep ja­ny qalmaı jaıyńdy su­rap, jolda kórse «sapar oń bol­syn» dep qaý­qyldap, bir is jasalsa «Allaǵa táýbe», «ar­ty qaıyrly  bolsyn» dep bárine shú­kir­shilik etip otyratyn keń­pe­ıildi, barlyq adam­ǵa tek jaq­sylyq oılap tu­ra­tyn jomart júrekti, darhan qazaqty osy kúni Sa­ry­arqadan tabý da qıyn. Al endi ondaıdy Más­keýden kóremin dep eshkim de oılamas edi. Ústimizdegi jylǵy qańtardyń aıaǵynda bel­­­gili fılolog-ǵalym Dıhan Qam­zabekov bas­taǵan tórt adam Más­keýden Smaǵul Sá­dýaqasovtyń sú­ıe­giniń kúlin áke­lýge bar­ǵa­nymyzdy «Egemenge» jazǵan edik. («Alash ar­daqty­sy­nyń rýhy elge oral­dy»,  25.­01.­2011 jyl). Bizdi Qa­zaq­stan­nyń Reseıdegi elshi­ligi­niń ókilderi, so­nyń ishinde Serik­qalı Baımenshe bas­taǵan jigitter qarsy alyp, aıaq-qoly­myz­dy jerge tıgizbeı alyp júr­genin de aıt­qan bo­latynbyz. Olar son­daǵy qazaq dıas­po­rasy ókilderin de Sma­ǵuldyń rýhyn shy­ǵaryp salýǵa sha­qyrǵan eken. Más­keýde qazaq má­de­nıe­tiniń «Murager» dep ata­latyn uıymy ba­ryn buryn da talaı ret aıt­qanbyz, kóppen birge sol uıymnyń ókili degen bir aqsaqal da júrdi. Álgi kisi qaý­qyldaǵan, ma­ńa­ıyn­da­ǵy jastardyń bárine «qa­ra­ǵym-shy­ra­ǵym­da­ǵan» bir keńpeıildi jan eken. Soltústiktiń sýy­ǵyndaı ortaǵa mun­daı adam qaı­dan kele qalǵan, dáý de bolsa bir bala­sy­nyń nemese ne­me­resiniń sońynan erip, qa­zaqtyń qa­lyń orta­synan jýyrda ǵana kóship kel­gen adam shy­ǵar dep oı­lap edik. Sóıtsek... aq­saqaldyń Más­keýde tur­ǵanyna 60 jyl bo­lypty... Mássaǵan... О́ziniń jasy 83-te eken. Mundaı kisiniń taǵdyrymen tereńirek tanyspaý biz úshin ká­sibı kúná bolar edi, sondyqtan bir áredikte aq­saqaldy áńgimege tarttyq. – Meni ne úshin jazbaqsyń, shyraǵym, meniń eshqandaı elden erek eńbegim joq, Máskeýde turatyndyǵym óner emes qoı, sen odan da Sáken Seıfýllınniń «Aqsaq kıik» degen óleńiniń ta­rıhyn jazshy. Sol ándi estisem... jan-dúnıem bosap júre beredi. Ál­myrza Noǵaıbaevtyń aıtqanyn estidim, ózim kassetasyn qolǵa túsire almaı júrmin, dedi aqsaqal kúrsinip. Qaıdar Qumarbekov aǵamyz Shyǵys Qa­zaqstan oblysynyń or­talyǵy О́skemen qa­lasynyń ja­nyndaǵy Aıyrtaý, Kóktal degen aýyldardyń mańyndaǵy qo­nysta 1928 jy­ly dúnıege kelgen eken. Aıtýyna qaraǵanda, ákesi aýdan kólemine belgili adam bo­lypty. Soǵys aıaqtalǵan jyldary kór­shisiniń kór­setýimen sottalyp, Qaraǵandydaǵy lagerge aıdalyp ketipti. Sondaǵy jasaǵan «qyl­my­sy»: soǵymǵa býaz bıe soı­ǵan­dyǵy eken. Ol kezdegi zań bo­ıynsha óziniń maly nemese sa­typ al­ǵandyǵyna qaramaıdy, mundaı mal soı­ǵan adam birden qyl­mys­ker bolyp ta­nylady. Ishinde tóli bar maldy qazaq jaı da soımaıdy ǵoı, tek bilmeı qalǵanda bolmasa. Bıeniń ishinen qulyn shyqqanyn kór­gen «qyraǵy» kórshi «úlken qylmysty» dereý jetkize qoıyp, ákesin sol boıy aıdap ketedi. Ol sol ketkennen oralmaı, Qara­ǵan­dyda qaıtys bolǵan eken. Osy oqıǵa ásershil jigittiń jas júregin aýyr jaralap, ol kórshi-kólemnen kóńili qat­ty qa­lady da, kóz kórmes, qulaq estimes alys jaqqa ketkisi keledi. Sóıtip, 1948 jy­ly Máskeýden bir-aq shyǵypty. Temir jol ınstıtýtyna syrt­taı oqýǵa túsip, Máskeýdiń ár­túrli mekeme, kásip­oryn­darynda qyz­met isteıdi. Sonyń ishinde sý sharýashylyǵy ıns­tı­týtynda, temir jol qu­ry­ly­synda eńbek etken. Eń uzaq jumys istegen kásiporny «Metrostroı» eken. Sonyń ishinde Qaqań «Komsomolskıı prospekt» stan­sasynyń qurylysyna qatys­qa­nyn eske aldy. «Árıne, metro­qu­ry­lystyń tolyp jat­qan qyzyǵy men shyjyǵy boldy, biraq onyń saǵan atústinde qaısybirin aı­taıyn», deıdi qart. «Metrostroıdan» keıin Jobalaý ıns­tıtýtyna aýysyp, sonda da biraz jyldar qyz­met etipti. «О́zbekstan men Túr­ki­menstan respýblıkalary tu­raqty ókildikteriniń qu­ry­lysyn jo­balaýǵa qatystym. Olarǵa ja­na­shyrlyq bildirip, bolysqan keı­bir eńbek­te­rimdi aıtar edim, biraq onyń qajeti joq. Jalpy «men, men» degennen jaman ádet joq», deıdi aqsaqal. Degenmen, bul kisiniń týysqan halyqqa, son­daı-aq ózimizdiń eldiń adamdaryna istegen ıgi qadamdary kóp sııaqty. Máselen, elshilik jigitteri kezinde onyń «jas tulparlyqtarǵa» da qamqorlyq ja­saǵanyn aýyzǵa aldy. Qazir aqsaqal zeınetker. Más­keýdiń qaq ortasynda, kempirimen ekeýi ǵana óziniń jeke páterinde turady. Jat orta shymyr etip shıratyp, basy-boıyn jeńil us­taýǵa úıretken sekildi. Qazaq­standaǵy 83-tegi aqsaqaldardaı aýyr qozǵalyp, tirsegi dirildep júrgen joq, qımyl qozǵalystary áli kúnge shıraq. «Eki saıajaıym bar, jer kólemi 12 sotyq, maǵan jetedi. Olardy kórshilerim­di­kinen kem qyl­maı, kútip ustaı­myz», deıdi ol. Úıdegi apa­ıymyz ýnıversıtet bitirgen adam eken, uzaq jyl­dar Máskeýdiń mádenıet salasynda qyz­met etipti, qazir ol kisi da zeınetker. О́zi Qa­zaq­stan­nan birneshe jazýshynyń kitabyn jaz­dyryp alyp, oqyp turǵan. Sonyń ishinde I.Esenberlınniń kóp­tomdyǵy áli kúnge saq­taýly turǵan kórinedi. Aǵamyzdyń bir ul, bir qyzy bolǵan. Uly qaıǵyly qazaǵa ushy­rapty, ol jóninde qart kóp esh­nárse aıtpady. «Áıteýir, ás­kerde júr­gende opat boldy ǵoı, Aý­ǵanstanda qaza tapty, – dedi. – Anyǵyn bilmeımin, esime alý qıyn, júregim aýyrady», deıdi kúrsinip. Al qyzy men kúıeý balasy din aman, olardan eki jıen kórip otyr. Úlken jıeni Farıda Nur­baeva halyqaralyq qa­tynastar ınstıtýtynda oqıdy eken. Kúıeý balasy da jaqsy qyz­met­te, osyndaǵy ınstıtýttardyń biriniń pro­rek­tory kórinedi. Aqsaqal Máskeýde turatyn qazaq qarııa­larymen jıi aralasyp turatynyn aıtty. Sonyń ishinde soǵys ardageri, otstavkadaǵy polkovnık Ákim aǵaı degen bir kisini qatty maqtap otyrdy. «Ol maǵan «aǵaı» deıdi, men ony «aǵaı» deımin, ekeýmiz qatty syıla­samyz», dedi qart. Qaqań máskeýlik qazaqtardyń «Murager» mádenı uıymy týraly da kóp aıtyp, olardyń jumysyna rızashylyǵyn  bildirdi. Ony al­ǵashqy bolyp qurysqan jigit­ter­diń eńbegin de kóp eske aldy. Qazirgi azamattar da solardyń jaqsy dástúrin jalǵastyryp keledi, endi «Qazaq tili» qoǵamynyń 20 jyldyǵyn atap ótemiz, dedi ol. Bular bizdiń bas qosatyn, ana tilimizde sóılep, erkin tynystap, emen-jar­qyn júretin ortamyz. Sondyqtan osyn­daǵy jigitterge qoldan kelgen kó­megimdi tıgizýge tyrysamyn. Osylaı qaraı júrýdi janym qalap, shaqyrsa qýanyp qalamyn, deıdi aqsaqal. Ultshyl, fashıstik uıymdar kóbeıip, jas­tar buzylyp jat­qanda Máskeýde júrý qaýipti emes pe degen suraǵymyzǵa aqsaqal: óziń jaqsy bolsań eshkim de tımeıdi, onyń ústine qazaq munda aby­roıly. Bizdiń elde bolǵan jannyń bári de Qazaqstandy maq­tap keledi. Jýyrda bir orystyń shaly da Qa­zaqstandy maqtap otyrdy. Ýkraınaǵa nemese basqa bir elge barsań óz tilderinde sóılep, oryssha jaýap bermeıdi, al qazaqtar orys tilin syılaıdy eken, ózderi kishipeıil dep rıza bolyp otyrdy. Men ondaıda tó­bem kókke jetip qalady. Qazaq­stan týraly bir jaqsy sóz, unam­dy lepes estisem sol kúni qýanyp júremin, qudaıǵa shúkir, qazirgi abyroıymyz jaman emes. Nazarbaev ta dál ýaqytynda kelgen adam boldy, aýmaly-tókpeli zamanda osyndaı dana adamdar ǵana durys basqara alady. Basqa jerlerdegideı qan­tógis, urys-keris Qazaqstanda bolǵan joq, sonyń ózi úlken baqyt, deıdi aqsaqal. Solaı... Syrt qaraǵan adamǵa Qaqańnyń qaǵanaǵy qarq, sa­ǵa­naǵy sarq. Zeınetaqysy jaqsy, 12 myń Reseı rýblin alady. Kempiriniki jáne bar. Úıi, saıa­jaı­lary bar. Biraq... 60 jylda qazaqtyq qalybyn buz­baı, eldi esinen bir sát te shyǵarmaı kele jat­qan tegi myqty, sanaly erdiń jany ta­maq­tyń toqtyǵy men kóılektiń kók­tigine jubana almaıtyn sııaqty. «Týǵan jerdeı qaıdan bolsyn», dep qaldy ol bir sózinde kúrsinip. Bizdiń Smaǵuldyń rýhyn izdep kelgenimizge de ol qatty tolqydy. Mine, osynyń ózi qabyrǵasy bútin eldiń qylyǵy, qazaq tirisiniń de, óli arýaǵynyń da basyn qosyp jat­qanynyń kórinisi bul, men soǵan toǵaıyp otyrmyn. Buryn biz ba­symyz túgel qosylyp, eńsemiz kóteriler me eken dep armandaýshy edik. Endi sol kúnge jettik, ınshalla. Qarashańyraǵymyzdyń quty aryl­­ma­syn, ámse, elimizdiń eńsesi bıik bolsyn,  dedi ol. Bir kezde elden qatty ókpemen ketken kó­ńil bul kúnde jadyrap, sanaly erdiń júregin saǵynysh sezimi jara­laıtyn sekildi. Elde jalǵyz qaryndasy bar eken, onyń bir bala­synyń Máskeýde oqýyna járdem beripti. Biraq, 60 jyl máskeýlik bolǵan jan endi eńkeıgen shaǵynda elge bara ala ma? Uzaq jyldar «Máskeýde júr», «Máskeýde turady» degen jasandy maq­tannyń jalǵan býyna máz bolyp, elge qaıtýǵa asyq­paǵan basy endi jat jerde tamyry tereńge ketip, ózi shaý tartqan shaǵynda bárin ózger­tip, jańa qadam jasaýǵa ba­tyly barmasy belgili. Onyń júregin osy jaılar jabyr­qa­tatyn sııaqty. Sákenniń «Aq­saq kıik» áni­niń janyna ja­qyn kórinýiniń de syry sol bolýy kerek. Qıyrsyz, Betpaq dala... qýraǵan shól... Jalǵyz-aq syrǵańdaıdy qońyltaq jel. Meńireý... tiri jan joq... jyp-jyl­maǵaı... El qaıda? El alysta – shýlaǵan el... Sandalyp kele jatty aqsaq kıik, Bir toqtap, anda-sanda álin jıyp... Aq bóken saharanyń botakózi Atty eken qandaı adam kózi qıyp?.. Jat orta, bóten el qansha úı­rendi dese de adamǵa to­bynan jyrylyp, adasyp qal­ǵan aqsaq kıiktiń Betpaq da­lasyndaı bo­lyp kórinetin bol­sa kerek... (Qaýqyldaǵan qa­­zaqtyń shaly shynynda da tobynan jy­rylǵan aqsaq kıikteı bolyp kórindi bizge). Sondyqtan da adamnyń jany shyryldap: «el qaıda?» dep qınalatyndaı, biraq «el alys­ta...» dep na­lıtyn sekildi sherli júrek. Ánniń sózderi men muńly sazy qart­tyń júregindegi jara­syn dál basqandaı. Árıne, jat jurttyń una­sy men qulqyna baǵy­nyp, qarynnyń toıǵany men qal­tanyń qampaı­ǵanyna máz bolatyn teksiz jandar to­lyp ja­tyr, olarǵa bá­ribir... Al mynandaı asyl­dar kóp emes. Jaqsybaı SAMRAT. Astana-Máskeý-Astana.