Natalıa DIýGAI: «Trendter ózgerýi múmkin, biraq basqarý sheberligi turaqtylyqty saqtaýda»

Valıýta naryǵyndaǵy sońǵy kezdegi ahýal jurtshylyqty kúnde­lik­ti aýa raıy nemese baǵa dınamıkasy týraly máseleden kem tol­ǵandyrmaıdy. Qolma-qol shetel valıýtasyna suranysty qandaı faktorlar aıqyndaıdy, qandaı álemdik valıýtalar naryqta belsendi qoldanysta, olardyń taza satylýy qandaı. Bul máseleler – Ulttyq Banktiń quzyretine jatady. Biz olardy búgin QR UB Tólem balansy jáne valıýtalyq retteý departamentiniń dırektory Natalıa DIýGAIMEN talqylaımyz. Ár maýsym óz aldyna – Natalıa Nıkolaevna, halyqtyń dollar satyp alý­dy artyq kóretini barshaǵa málim. Dollarǵa suranys maýsymǵa baıla­nys­ty aýytqyp tura ma jáne onyń na­ryq­taǵy úlesi qandaı? – Dollar, sóz joq, satylatyn basqa va­lıý­talardyń ishinde basymdyqqa ıe. О́tken jyly qolma-qol shetel valıýtasyn taza satýdyń aı saıynǵy ósimi 30-150 mln. dollardy qurady, mundaǵy dollardyń úlesi – 80%. Respýblıkada qolma-qol valıýtaǵa suranys­tyń ár kezde de saqtalyp kelgendigin atap aıtý qajet. Muny 1997-2010 jyldar aralyǵyndaǵy kezeńde qolma-qol shetel valıýtasyna sura­nys­tyń maýsymdyq sıpatyn kórsetken taza satý kólemine jasalǵan taldaý rastaıdy. Bul rette, ár jyldyń birinshi toqsanynan bastap aıyr­bas­taý pýnktteriniń jyl aıaǵynda eń joǵary kór­setkishke qol jetkize otyryp, shetel valıý­tala­ryn taza satýy toqsan saıyn ósip otyrady. 2007 jáne 2009 jyldar erekshelenedi. Bul eń aldy­men jyl aıaǵyna qaraı taýarlar ımpor­tynyń ósýine, shetelge saparlar sanynyń ulǵa­ıýyna, sondaı-aq jeke tulǵalardyń bir bóligin jınaq maqsatynda shetel valıýtasyn satyp alýǵa jiberiletin qosym­sha kiris alýymen tikeleı baılanysty. – 2007 jáne 2009 jyldarda bul úrdiske ne áser etti? – Bul kezeńder valıýtaǵa suranystyń ósýine sebepshi bolǵan 2007 jylǵy tamyzdaǵy, 2009 jyl­ǵy qańtardaǵy jáne shildedegi ekonomıkada bolǵan áli umytyla qoımaǵan oqıǵalardyń salda­rynan maýsymdylyqtyń jalpy dınamı­kasyna «syımaıdy». Respýblıkanyń valıýta naryǵynyń búkil damý tarıhyndaǵy toqsandyq taza sura­nys­tyń shyńy negizinen tamyzdaǵy dúrbeleńdi su­ra­nysqa baılanysty 2007 j. 3-toqsanda baıqaldy. Halyqtyń osy aıdaǵy taza satyp alýy respýb­lı­kaǵa ákelingen shetel valıýtasyn deklarasııalaýǵa baılanysty ýaqytsha problemalar sebebinen 1,8 mlrd. dollarǵa jýyq qurady (1-sýret). 2009 j. 1 jáne 3-toqsandarynyń basynda ha­lyqtyń osy toqsandarda aldyńǵy kezeń­degige qaraǵanda neǵurlym joǵary taza satyp alýlaryna sebepshi bolǵan aıqyn devalva­sııa­lyq kútýler oryn aldy. Aıyrbastaý pýnktteriniń jeke tulǵalarǵa qolma-qol shetel valıýtasyn satýy/satyp alýy boıynsha derekterdi taldaý 1997-2010 jj. qolma-qol shetel valıýtasyn taza satýdyń dı­na­mıkasy dúrbeleńdi suranysqa sebepshi bolǵan eń joǵary kórsetkishti kezeńderdi qospaǵanda, jyl saıynǵy turaqty eksponensıaldy ósý úrdisine ıe bolǵandyǵyn kórsetti.   Trendter jáne eń joǵary kórsetkishter – Jańa devalvasııany kútý bir ja­ǵynan, al ekinshi jaǵynan munaıdyń jáne qazaqstandyq eksporttyń basqa taýarlary baǵasynyń qaıta ósýine baılanysty valıý­talyq túsimder kóleminiń ósýi kezinde ótken eki jyldaǵy satý dınamıkasy qandaı bol­dy? – 2010 jyly qolma-qol valıýtany taza satý dınamıkasy aıyrbastaý pýnktteriniń jyl saıyn­ǵy jalpy satý kartınasyna sáıkes keledi jáne tutastaı alǵanda aldyńǵy kezeńderden aıyr­ma­shy­lyǵy joq. Osy jyldyń 3-toqsan­daǵyny qos­pa­ǵanda, aldyńǵy toqsanmen salys­tyrǵanda kó­le­mi boıynsha 2007 jylǵydan keıingi ekinshi sekiris baıqaldy. Bul ósý qazanda da jalǵasty, bul ret­te qyrkúıekpen salys­tyr­ǵanda taza satý 100 mln. dollarǵa ósti jáne 1 239 mln. dollardy qurady. 2009 jylǵy qazanda qyrkúıektegimen sa­lys­tyrǵanda taza satý 68 mln. dollarǵa azaıdy. Bul dollardyń 2009 j. qarashada óz shyńyna jetken álemdik naryqtardaǵy álsireýimen túsindiriledi. Osy kezeńde munaıdyń álemdik baǵasy ósti, bul valıýta aǵynyna sebepshi boldy, sonyń salda­rynan teńgeniń nyǵaıýyna da alǵysharttar ja­saldy. Rezervtik valıýta retinde dollardyń po­zı­sııasynyń joıylýyna qatysty jaryssózder kúsheıdi jáne osyndaı jaǵdaılarda qazan – qarasha aılary úshin dástúrli bolyp tabylatyn tranzaksııalyq suranystyń orny 2009 jyly buǵan deıin, dúrbeleńdi satyp alý kezeńinde jınaqtalǵan jınaq aqsha esebinen jabylǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Nátıjesinde 2009 jylǵy qarashada aıyrbastaý pýnktteriniń qolma-qol shetel valıýtasyn jıyntyq taza satý kólemi nebári 470 mln. dollardy qurady, bul rette 2005-2008 jyldary osy aılarda taza satý kólemi keminde eki ese joǵary boldy. Iаǵnı 940 mln.dollardan tómen emes. Biraq 2009 jylǵy jeltoqsanda qolma-qol shetel valıýtasyn taza satý 1 mlrd.dollarǵa jýyq ósti. 2009 jylǵy 4-toqsanda naryqqa qatysýshy­lardyń is-áreketi negizinen tranzaksııalyq su­ranysqa qaraǵanda, valıýtalar baǵamyna qatys­ty kútýlermen aıqyndalý faktisin bırjadaǵy jáne bankaralyq segmenttegi bankterdiń AQSh dollarymen operasııalary týraly aqparat ras­taıdy. 2009 j. qarashada bankter aldyńǵy aılarda Ulttyq Bankten turaqty satyp alǵan dol­larǵa jolamady: bankterdiń osy kezeńde bır­­jadaǵy taza satýy 2,8 mlrd.dollarǵa jetti. Son­daı-aq rezıdent emes bankterdiń bankter ara­syndaǵy taza satýy 2009 jyl úshin qara­shada eń joǵary kórsetkishke – 622 mln. AQSh dolla­ryna jetip, aıtarlyqtaı ósti. Alaıda, 2010 jylǵy ekinshi jartyjyldyqtaǵy derekter, 2009 jyl­daǵyǵa qaraǵanda bankterdiń naryqtyń ne­ǵur­lym habardar jáne kásibı qatysýshylary retinde valıýtalar devalva­sııa­syna/revalva­sııa­sy­na qatysty qandaı da bol­syn turaqty kútý­ler­diń bolýy týraly boljaýlaryna negiz bolmaıdy. Osylaısha, 2009 jylǵy 4-toqsan jáne sol jyl boıyna, 2010 jyldyń trendterin taldaý úshin ba­ǵamdyq kútýler sonshalyqty aıqyn bo­lyp tabyl­maıtyn asa sáıkes kelmeıtin sa­lys­tyr­maly baza bolyp tabylýy yqtımal. Sony­men qatar qolma-qol shetel valıýtasyna sura­nys­tyń ósýine sebepshi bolatyn jekelegen jańa faktorlar týyndady. Osyǵan baılanys­ty, 2009 jylǵy osyndaı toq­sandardaǵy jáne aılardaǵy kólem­der­men salys­tyrǵanda 2010 jyly sura­nys pen usynystyń araqatynasyn aıqyndaıtyn faktor­lar­ǵa den qoı­ǵan neǵur­lym oryndy bolyp tabylady. Yqpal etý faktorlary – Suranysqa yqpal etýdiń qandaı fak­tor­lary týraly sóz bolyp otyr? – Halyq tarapynan ótken jyly qolma-qol valıýtaǵa degen suranysqa yqpal etýdiń birneshe negizgi faktorlaryn atap ótkim keledi. Birinshiden, men halyqtyń kirisi deńgeıiniń ósýin aıt­qym keledi. Ekinshi obektıvtik faktor – Keden odaǵynyń jumys isteýiniń bastalýy jáne oǵan baılanysty kedendik zańnamanyń avto­mo­bıl­der­diń ımporty jáne «sur» ımport úshin jeńil­dik rejimin joıýǵa qatysty ózgerister. Sondaı-aq halyqtyń elden tys saparlarǵa shyǵýy sany ósýiniń yqpaly eleýli boldy. Taǵy bir jaǵdaı –jyljymaıtyn múlik nary­ǵyn­daǵy qozǵalystyń jandanýy. TMD-nyń keıbir elderinde 2010 jyl­ǵy qyrkúıek-jeltoqsanda qolma-qol dollar­dy sa­tý­dyń ósýin, sondaı-aq 2010 jylǵy qarashaǵa jaqyn negizgi valıýtanyń kópshiligine qaraǵanda dollardyń nyǵaıýyn esten shyǵarmaý qajet. – Halyq kirisi deńgeıiniń ósýi tutastaı alǵanda valıýtalyq naryqqa qalaı áser etetindigin sıfrmen kórsetýge bola ma? – 1997 jyldan bastap halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy ortasha nomınaldy aqshalaı kirisi 12 ese ósti. QR Statıstıka agenttiginiń derekteri boıynsha halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy ortasha nomınaldy aqshalaı kirisi 2010 jylǵy qarashada 2009 jyldyń tıisti kezeńimen salys­tyrǵanda 13%-ǵa ulǵaıyp, 38 689 teńge boldy, naqty aqshalaı kirister (ıaǵnı ınflıa­sııany eskere otyryp) 4,6%-ǵa ósti. Taldaý 2005-2008 jyldary aqshalaı kiris­terdiń ósýi kredıtter men zaemdar, onyń ishinde ıpotekalyq kredıtter jáne avtokredıtter tú­rin­degi valıýtany satyp alýǵa arnalǵan qo­sym­sha resýrstarǵa baılanysty qolma-qol shetel valıýtasyn netto-satýdyń anaǵurlym jyldam ósýimen ózara baılanysty. Aımaqtyq bólýde kiristerdiń eleýli deńgeıi Astana jáne Almaty qalalaryna, al eń tómen kirister Ońtústik Qazaqstan oblysyna tıesili. Reseımen shektes aımaqtar jáne basqa aı­maq­tar orta respýblıkalyq deńgeıde tur. 2003 jyl­­dan bastap barlyq aımaqtar boıynsha aıyr­bastaý pýnktteriniń dollardy netto-satýy boıynsha derektermen rastalǵan kiristerdiń ulǵaıýy baı­qaldy. Aımaq boıynsha 2010 jyl­ǵy jeltoq­sanda anaǵurlym taza satýlar Almatyda (554 mln. dollar), OQO (105 mln. dollar), Astanada (104 mln. dollar) baıqaldy. Almaty jáne Astanada tranzaksııalyq sura­nyspen qatar, bizdiń oıymyzsha alypsatarlyq suranys bar. Reseımen shekaralas aýmaqtyń úlesi valıý­tany satýdyń jalpy somasynda – 23%. Shekaralas aýmaqtarda aqshalaı kirister joǵary emes, biraq qolma-qol shetel valıýtasyna degen joǵary suranys tranzaksııalyq muqtajdyqpen túsindiriledi. OQO-da halyq kirisiniń tómen deńgeıine qaramastan, joǵary netto-satýlar bul aımaqtyń halqynyń joǵary sanymen, so­nymen qatar kórshi Qyrǵyzstan men О́zbek­stan­nan rezıdent emester tarapynan suranystyń bolýymen túsindiriletindigin atap ótken jón. Halyq kirisi deńgeıiniń ósýi satyp alý qabi­lettiligine, tutyný kóleminiń ósýine, jınaq aqsha­ǵa áser etedi. Importtalatyn taýarlardy jetki­zýshilerdiń tarapynan únemi suranystyń bolýy sondaı-aq shetel valıýtasynyń, basym túrde AQSh dollarynyń qatar aınalysta bo­lýymen qoldaý tabady. Taza satý men halyq kirisiniń dınamıkasyn salystyrý 2005 jyldan bastap halyq ara­syn­da bos qarajattyń belgili bir bóligin shoǵyr­lan­dy­rýǵa qabiletti «jiktiń» paıda bolǵan­dyǵyna negiz bolyp otyr. Bul tek qolma-qol shetel valıýtasyn sapaly jınaqtaýda ǵana emes, sondaı-aq valıýta baǵamdarynyń aýyt­qý­larynan paıda alý maqsa­tyn­da bolǵandyǵy kórinip otyr, bul qubylys 2009 jyldyń belgili bir kezeńderinde anyq kórindi.   Keden odaǵynyń jumys isteýi – Keden odaǵynyń qyzmeti qolma-qol shetel valıýtasyn taza satý kólemine qalaısha áser etti? – 2010 jyly jazda avtomobıl naryǵy birshama jandanýmen sıpattaldy, bul Keden oda­ǵyna kirmeıtin úshinshi eldermen saýda jasaýda biryńǵaı kedendik tarıfterge kóshýmen baıla­nysty avtomobılderdiń ımportyna kedendik bajdardyń ósýin kútýmen baılanysty boldy. Alaıda, jeke paıdalanýǵa arnalǵan avto­ma­shınalardy Keden odaǵynyń basqa elderindegi stavkalardan tómen stavka boıynsha ımporttaý múmkindigin jasaý maqsatynda Úkimet Qazaq­stanǵa ákelinetin avtomashınalarǵa 2011 jylǵy 1 shildege deıin bajdardy ýaqytsha tómendetý týraly sheshim qabyldady. «Jeke tulǵalardyń jeke paıdalanýǵa arnalǵan jeńil avtomobılderdi ótkizý máseleleri týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2010 jylǵy 1 shildedegi № 682 qaýlysyna sáıkes 2010 jylǵy 1 shildeden bastap QR-da jeke tulǵalardyń jeńil avtomobılderdi ákelýine ımporttyq kedendik bajdardy jáne qozǵaltqysh jumys kóleminiń bir tekshe santımetri úshin 0,35-dan 0,6 eýroǵa deıin QQS tólegen kezde paıdalaný merzimi úsh jyldan on jylǵa deıingi avtomobılderdi áke­lýdi kózdeıtin jeńildik tarıfter qoldanylady. Shetelden avtomobıldi satyp alýdy júzege asyratyn tulǵalardyń aqparaty boıynsha je­ńil­dik rejimimen ákelinetin avtomobıl avans jo­lymen tólenedi. Osydan keıin ol 2 aıdan 4 aıǵa deıingi kezeń ishinde jetkiziledi. Jeńildik rejiminiń 2003 jyldan buryn shyǵarylǵan avtomobılderge taratylatyndyǵyn jáne mun­daı av­tomobılderdiń ortasha quny 15 myń AQSh dol­laryn quraıtyndyǵyn eskere oty­ryp, 2010 jyl­dyń 2-jartysynda avtomobıldi ákelýge baı­la­nysty qolma qol shetel valıý­tasyn tek qo­symsha taza satý 2011 jyly áke­linetin avtomobıl­ge aldyn ala aqy tóleý týraly sóz qoz­ǵa­ma­ǵanda, 1,5 mlrd. dollar jýyq bolýy (QR Kedendik baqylaý komıtetiniń aqparaty boıynsha 2009 jyldyń 2-jarty­syn­da kásipker jeke tul­ǵalar jalpy somasy 250 mln. dollarǵa 43105 av­tomobıl ákeldi jáne deklarasııalady) múmkin. Avtomobılderdiń budan bylaı qymbattaý­yn kútý sondaı-aq buryn ákelingen jáne sa­tyl­maǵan avtomobılderdi satýdyń ósýine, son­daı-aq azamattardyń qolda bar eski avtomobılderin anaǵurlym joǵary baǵaǵa qaıta sa­týyna áser etedi. Osylaısha, bul faktor 2010 jyly respýblıkada qolma-qol shetel valıýtasy naryǵyna eleýli yqpal etti.   Jyljymaıtyn múlik jandanýda – Áser etý faktorlary ishinde siz jyl­jymaıtyn múlik naryǵyndaǵy jandanýdy atap ótińiz. Osyny túsindirseńiz? – Shyn máninde, biz 2010 jyldyń jazynan bastap qolma-qol shetel valıýtasyna sura­nys­tyń ósýi jyljymaıtyn múlik naryǵyndaǵy jandanýmen baılanysty bolýy múmkin dep sanaımyz. Máselen, Statıstıka agenttiginiń derekteri boıynsha 2010 jylǵy qańtar-qyr­kúı­ekte turǵyn úıdi satyp alý-satý mámilelerin tirkeý sany 101151 mámileni qurady. 2009 jyldyń 9 aıymen salystyrǵanda mámilelerdiń sany 17%-ǵa ósti. Astanada 2010 jyldyń 9 aıy úshin mámi­lelerdiń sany 52%-ǵa ósti, Almaty boıynsha 2009 jyldyń 9 aıy deńgeıinde qaldy. Ádilet mınıstrliginiń derekteri boıynsha qyrkúıekte satyp alý-satý mámileleriniń sany respýblıka boıynsha 14170 mámileni qurady. 2009 jylǵy qyrkúıekpen salystyrǵanda – ósýdiń tórtten birine jýyq, al 2010 jylǵy tamyzben salys­tyrǵanda – ósý 11%-dy quraıdy.   Dollarǵa qazaqstandyq azamattar da basymdyq beredi – TMD-nyń keıbir elderindegi qolma-qol dollar satýdyń ósýi bizdiń jaǵdaıymyzǵa qa­laı qoldanylady? – Halyqtyń, men aıtyp otyrǵan, bos aqsha­syn qolma-qol shetel valıýtasyndaǵy jınaq aqsha retinde jáne sol sııaqty baǵamdyq aıyr­mada kiris alý maqsatynda shoǵyrlandyratyn «ji­gi» basqa elderdegi qarjy-ekonomıkalyq ahýaldy qadaǵa­lap otyrady, onda bolyp jat­qan ózgeristerdi sheshimder qabyldaý úshin ózinshe «belgisi» dep sa­naıdy. Osy bilimderine súıene otyryp, olar ne­g­izgi trendterge túze­tý­ler engizýge múmkindigi bar. TMD boıynsha kórshilerdegi ahýaldy qaras­ty­raıyq. Ýkraına. Ýkraına Ulttyq Bankiniń derekteri boıynsha 2010 jyly bank júıesinen tys qolma-qol dollar men eýronyń ósýi 7,3 mıllıard dol­lardy qurady. Grıvna baǵamynyń tu­raq­tanýyna qaramastan, bankterden valıýta­lar­dyń áketilýi ótken jyldyń sońǵy tórt aıynda 6,1 mlrd. dollarǵa kúsheıdi. Bul rette halyq­tyń valıýta satyp alý kólemi jeltoqsanda ony satyp alýdan asyp tústi jáne ótken jyly rekordtyq soma – 1,7 mlrd. dollardy qurady. Ýkraına sarapshylary ekonomıkany dollar­lan­dyrýdyń teris úrdisi jaqyn arada kúsheıýi múmkin dep sanaıdy. Belorýssııa. Energııa tasymaldaýyshtar ba­ǵa­la­rynyń únemi ósýi, Belarýs-Reseı qaty­nas­tarynyń kúrdeli sıpatta bolýy saldarynan Belarýs halqy ulttyq valıýtanyń turaqty­ly­ǵy úshin jıi qaýiptene bastady. Máselen, 2006 j., 2008 j. jáne 2010 j. kúzinde de osyndaı kórinis boldy. Halyq valıýtany eki jyl buryn – devalvasııa qarsańynda bolǵan kezdegideı belsendi satyp alýda jáne rýbldegi salym­daryn valıýtalyq salymdarǵa aýdarýda. Reseıde, Ázirbaıjanda da 2010 jylǵy 3-toq­sanda – 4-toqsannyń basynda qolma-qol shetel valıýtasyn taza satyp alýdyń ulǵaıýy tirkeldi. Valıýta naryǵynda barlyǵy da qubylmaly – Eýropadaǵy, atap aıtqanda Grekııa­da­ǵy, Portýgalııadaǵy, Irlandııadaǵy ahýal­dar­dyń Qazaqstandaǵy valıýtalyq kóńil-kúıge jáne úrdisterge yqpaly qandaı? – Eýropa boryshtyq daǵdarysy ınvestor­lar­dy dollar satyp alýǵa ıtermeledi. Eýronyń 2010 jylǵy qazan-qarashada shamaly nyǵaıýyn qospaǵanda, 2010 jylǵy sáýirden bastap jáne osy jyldyń aıaǵyna deıin eýro pozısııasyn joǵalta bastady. Bul rette, AQSh dollary qa­rashada kóptegen negizgi valıýtalarǵa qaraǵanda ósti, sebebi ınvestorlar Eýroaımaqtaǵy jáne Ko­reı túbegindegi problemalardyń qaıta kóte­ri­lýine jaýap qatty. Osylaısha, silkinis ke­ze­ńin­de burynǵysha valıýta-qorǵanysh retinde bol­ǵan dollar Eýropa mańaıyndaǵy qaýiptený tarapynan, sondaı-aq Koreı túbegindegi shıe­le­nistiń ulǵaıý táýekeli tarapynan qoldaý aldy. – Búgingi kúni taǵy qandaı valıýtalyq «qorqynyshtar» ózekti bolyp otyr? – Batys sarapshylary sheteldik ınvestor­lar­dyń dollardaǵy aktıvterge ınvestısııa­lar­dy shekteıtin AQSh bıýdjetiniń defısıtine qatysty óte alańdap otyrǵanyn atap ótedi. Gold­man Sachs taldaýshylarynyń pikirinshe, Eý­­ropadaǵy boryshtyq daǵdarys Irlandııa, Gre­kııa jáne Portýgalııadan tysqary tara­maıdy. Bul ekonomıkalyq ósýdiń kúsheıýine sebepshi bolady jáne eýrony qoldaıdy. Tutastaı alǵanda valıýta naryǵy birese dollardyń, birese eýronyń nyǵaıýyna qaraı aýytqı otyryp, asa qubylmalylyǵymen (ózgermeliligimen) sıpattalady. Sondyqtan valıýta naryǵynyń qalaı damıtynyn baǵalaý kúrdeli bolyp otyr. Sonymen qatar, halyq tarapynan qolma-qol dollarǵa suranystyń tranzaksııalyq suranys­pen jáne devalvasııalyq kútýlermen qatar ınflıa­sııa­lyq kútýlerge de baılanysty bolýy múmkin ekeni jalpyǵa belgili. Eger baǵalar jyldam qar­qynmen ósetin bolsa, onda adamdar tipti, ǵalam­dyq ekonomıkalyq sebepter men úderisterdi tú­sin­bese de, teńgeden qutylýǵa tyrysady. Qarjy­lyq saýattylyq deńgeıi áli de tómen deńgeıde bolyp otyrǵandyqtan, ha­lyq­tyń kóp bóliginde ózge qarjy quraldaryna senimsizdik qalyptasty. Halyq óz aqshasyn qaı­da salaryn bilmeıdi, sebebi kapıtaldy salý­dyń balama kózderi joq jáne aqsha saqtaý, óz kapıtalyn basqarý júıeleri týraly únemi habardar bola bermeıdi. Sondyqtan jınaq aqsha shetel valıýtasyna aýdarylady jáne ishinara «shulyqta» jáne «kórpe astynda» saqtalady. Bul rette halyqtyń osy bóliginiń pikirinshe, dollardyń balamasy ázirshe joq. Eýroǵa qatysty aıtatyn bolsaq, onda ba­ǵamnyń kúrt qubylýyna baılanysty, qazirgi ýaqytta ony satyp alýdyń tıimdi nemese tıimsiz ekenin bilý múmkindigi az. Sondyqtan halyq Eýropa valıýtasyn uzaq merzimdi úı «depozıtteri» úshin alady, al dollardy kólemi obek­tıvti túrde joǵary bolyp otyrǵan qysqa merzimdi jınaq aqsha úshin de paıdalanady.   Qorjyn týraly aldyn ala oılan – Siz naryqtaǵy aǵymdaǵy ahýaldy qa­laı baǵalaısyz? – О́tken jyly valıýta naryǵynyń damýyna áser etken sebepterdi taldaý nátıjeleri boı­yn­sha jáne aldyńǵy kezeńdermen salystyr­ǵan­da, 2010 jyly qalyptasqan ahýaldyń tek osy kezeńde ǵana oryn alǵan faktorlarmen sıpat­ta­latynyn atap ótý kerek. Jeke maqsattary úshin jeńil avtomobılder ákelýdiń jeńildikti reji­miniń áser etýi sııaqty osy faktorlardyń ýaqytsha sıpatta ekenin jáne olardyń qolma-qol shetel valıýtasymen satý qarqynyna odan ári áser etýi shamaly bolatynyn atap ótý kerek. Makroekonomıkalyq faktorlar 2011 jyly teń­geniń nyǵaıýyna arnalǵan alǵysharttardyń ja­salatynyn rastaıdy. Birqatar túbegeıli fak­tor­lar, onyń ishinde munaı baǵalarynyń ósýi, res­pýb­lıkanyń aýqymdy halyqaralyq rezervteri, nomı­naldyq aqshalaı kiristeri ósýiniń jyl saıynǵy qarqyny qolma-qol shetel valıý­tasy naryǵyna áser etedi. Shetel valıýtasyna suranystyń shama­ly ósý qarqyny bolǵan kezde saqtalatynyn atap ótken jón. Osyǵan baılanysty, jınaq aqshanyń qu­ry­lymy (qorjyny) týraly oılaý qajet. Dollar­dy satyp alý jáne olardy uzaq ýaqytqa jı­naq­taý asa durys emes, sebebi qazir dollarǵa basqa valıýtalardyń básekeles bolý yqtımaldylyǵy bar. Mysaly, Qytaı ıýani aqsha jınaqtaý valıýtasy bolýy ábden múmkin. Qazirgi ýaqytta ıýanniń nyǵaıýy baıqalyp otyr jáne onyń rezervtik valıýtalar sanatyna ótýi múmkin. Qytaı ıýaniniń turaqtylyǵy Azııanyń Qytaı ıýanin AQSh dollarymen qatar erkin aıyrbastalatyn valıýta retinde qoldaný yqtımaldylyǵyn tal­qylaýdy bastaǵan elderinde osy valıýtaǵa senimdilik týǵyzdy. О́tken úsh jyldan astam ýa­qyt­taǵy ıýan revalvasııasy Amerıka dolla­ryna qatysty 20% asty. Nátıjesinde ıýandi ınter­nasıonaldandyrý barysy QHR-dyń memlekettik strategııasynyń bir bóligi bolyp tabylady jáne birtindep iske asyrýǵa jáne ıýandi syrtqy saýda salasynda jáne syrtqy saýda opera­sııa­la­rynda esep aıyrysý valıýtasy retinde qoldaný aýmaǵyn keńeıtýge jatady. Naryqty basqarý sheberligi tek trendterdi kórý ǵana emes, sonymen qatar olardy eskere otyryp, turaqtylyqty saqtaýda. – Mazmundy áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Alla DEMENTEVA. • «QRUB Tólem balansy jáne valıýtalyq ret­teý departamentiniń mamandary júrgizgen zertteýdiń tolyq nusqasy «Salyq jáne qar­jy» jýrnalynda jarııalanatyn bolady.