PARLAMENT «Egemen Qazaqstannyń» arnaýly beti

Utymdy usynystar el bedelin kóteredi

Elimiz ústimizdegi jyly Islam Konferensııasy Uıymyna tóraǵaly­ǵyn bastaǵaly otyr. Taıaý Shyǵys pen Arab elderindegi jáne Soltústik Afrıka memleketterindegi (Týnıs, Iemen, Lıvııa, Egıpet, Iordanııa, Aljır, Lıvan jáne Sýdan) saıası daǵdarystar Uıym jumysyn aıtarlyqtaı kúrdelendire túsetini qazirden belgili. Biz Senattyń Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń hatshysy Ádil Ahmetovti sózge tartyp, joǵaryda atalǵan óńirlerde oryn alyp otyrǵan oqıǵalarǵa baılanysty suraqtar qoıǵan bolatynbyz. – Ádil Qurmanjanuly, arab álemindegi dúmpýlerge ne sebep boldy dep oılaısyz? – Arab álemindegi dúmpýler sol elderdegi halyqtyń áleýmettik jaǵ­daıynyń nasharlyǵymen tikeleı baılanysty. Bul elderde demo­gra­fııa­lyq ósý qarqyny joǵary bol­ǵan­dyqtan, halyqtyń basym kópshiligi jastar bolyp keledi jáne olardyń arasynda jumyssyzdyq óte úlken deńgeıde. Mysaly, Sırııada eki qolǵa bir jumys tappaı júrgender 40 paıyzǵa jetedi eken. Mundaı jaǵdaı ózgelerinde de, atap aıtqanda, Iemende 35 paıyzdy, Týnıste – 22, Aljır men Egıpette 20 paıyzdy qurap otyr. Onyń ústine jahandaný zamanynda ınternet baılanysy qoǵam ómirinde erekshe mánge ıe bola bastady. Internet arqyly basynda Týnıste oryn alǵan dúmpýler ózge arab elderine de sol sátte jetip, synyqtan basqanyń bári juǵady demekshi, sońǵylar da ot qoıǵan piltedeı tutana bastady. – Jumyssyzdyq, ásirese, jastar arasynda óte joǵary deńgeıde degendi aıttyńyz. Osy oıyńyzdy tarqatyńqyrap berseńiz. – Atalǵan aımaqtaǵy turaqsyz­dyq­qa, joǵaryda atap kórset­ke­nim­deı, keıbir elderdegi ishki saıasat pen áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń tym tómendigi yqpal etkeni aıqyn. Halyqaralyq eńbek uıymy máli­met­teri Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıka aımaǵynda jumyssyzdyq 75 paıyzǵa jetkendigin kórsetedi. О́ki­nish­tisi sol, bul elderde jumys­syz­dar armııasyn tolyqtyryp otyr­ǵan­dar kileń jastar. Egıpetti alar bol­saq, halqynyń úshten bir bóligi 15 jas­qa deıingiler, al Aljırde bul kór­setkish halyqtyń tórtten bir bó­li­gine teń. Iordanııadaǵy ortasha jas 21 bolsa, Iemende bul kórsetkish – 18. – Sol elderdegi shıelenistiń ýshy­ǵýyna budan basqa ne áser etýi múmkin? – Árıne, basty sebepti álemdik qarjy daǵdarysymen baılanystyr­ǵan jón bolar. Atalǵan daǵdarys qı­yn­shylyqty basynan keship otyrǵan elderdi tyǵyryqqa odan beter tirep qoıdy. Onyń ústine álgi elderdegi ishki saıasat pen áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq saıasattyń álsizdigi de boı kór­setip qaldy. Osy oraıda óz elimizdegi jaǵdaıdy da nazarǵa ala ketken du­rys. Qazaqstanda tatýlyq pen tu­raq­ty­lyqtyń negizinde qalyptasqan syn­darly ishki saıasat pen áleýmettik-ekonomıkalyq jáne kópvektorly syrtqy saıasattyń júıeli úılesimdigi elimiz qaýipsizdiginiń birden-bir myz­ǵymas kepiline aınalyp otyr. – Aımaqtaǵy turaqsyzdyqqa úshin­shi jaq saıasatynyń áseri bar dep aıta alamyz ba? – Endi ony kózben kórip, qolmen ustap almaǵan soń bireý túrtkilep otyr, dep aıtý qıyn shyǵar. Al endi mysal úshin AQSh-tyń qazirgi prezıdenti Barak Obama óz qyzmetine kirise salysymen alǵashqy memlekettik saparlaryn mu­syl­man elderinen bastady. Egıpettegi belgili ýnıversıtette oqyǵan dárisi kezinde búkil mu­sylman órkenıetiniń álem­dik órke­nıetke qosqan úlesin aı­shyqtap berdi. Ǵylymnyń basty sala­laryn eski álem arabtardan, ıaǵnı Shy­ǵystan úırengendigin shegelep turyp aıtty. Onyń aldynda, ıaǵnı AQSh-taǵy 2001 jylǵy terrorlyq áreket Batys pen Shyǵys órkenıeti arasyna shoq tastap, jaryqshaq túsirgeni belgili. Mine, sol eki órkenıettiń arasyn ja­qyn­datýda Obama kóp áreket jasady. Jyly-jyly sózder aıtyp, kez kelgen túıtkildi má­selelerdi bir ús­tel­diń basynda otyryp shesheıik, ún­qa­ty­sýdy jalǵystyraıyq degen tur­ǵy­da nıet bildirdi. Bul, árıne, qup­tarlyq saıasat der edim. – Oryn alǵan kıkiljińderdi sheshýdiń joly bar ma? – Tyǵyryqtan nemese álemdik qar­jy daǵdarysynan shyǵýdyń utym­dy joldaryn Prezıdent Nursultan Nazarbaev ótken jyly Reseı gazet­teriniń birinde jan-jaqty kórsetip bergen bolatyn. Onda qazirgi kezde búkil álemde úlken basymdyqpen qol­danysta júrgen álemdegi eń al­paýyt eldiń valıýtasynyń álemdik qar­jy daǵdarysynan shyǵýǵa múm­kin­dik jasaı almaı otyrǵanyn ashyp aıtqan edi. Sondyqtan ulttyq valıýtalardan bıik turatyn jańa zamanǵa laıyq ámbebap valıýtany oılap tabý qajettigin, ony halyqaralyq deńgeı­de ábden talqylap, pisirip alý qajet­tigin basa kórsetken-tin. Ondaı valıý­tanyń qajet ekenine barlyq el múdde bildirip, jappaı qoldasa ǵana, odan da dálirek aıtqanda, ár eldiń quqy teń saqtalyp, konsensýs negizinde qabyldasa ǵana ómirge kelýi múmkin ekenin ashyq málimdegeni belgili. Negizinen, árbir el álemde eń turaqty sanalatyn valıýtalarmen sanasady. Qazirgi kezde álemniń jıyrma al­paýyt eli kiretin uıym bar. Buǵan múshe elder Qazaqstanmen eseptesedi. О́ıtkeni, Azııa men Eýropanyń ara­synda «altyn kópir» bolyp otyrǵan Qazaqstannan kóńilge qonatyn sony ıdeıalar men usynystar shyǵyp ja­tyr. Elordamyz sońǵy kezderi ha­lyq­aralyq saıası astanaǵa aınala basta­dy. Jaqynda ǵana Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń BUU Bas hat­shysynyń orynbasary ári osy Uıymnyń Jenevadaǵy (Shveısarııa) ortalyǵynyń dırektory bolyp ta­ǵaıyndalýy elimiz úshin úlken már­te­be. Bul Qazaqstannyń halyqaralyq deńgeıdegi áleýetin kórsetedi. Qazaq­ta: «Jasy kishi demegin, aqyly assa aǵa qoı», degen ataly sóz bar. Eko­no­mı­kasy shaǵyn, sondyqtan onymen esep­tesý shart emes degen áńgime bolmaý kerek. Kimniń aqyly bar, qaı el tatymdy usynystar jasaı alady, mine, sol eldermen eseptesý kerek degendi aıtý lázim. Endeshe, jas bolǵanmen bizdiń eldiń de álem órkenıetine qosary bar. – Islam Konferensııasy Uıy­my­na tóraǵalyǵymyz aldaǵy shilde aıynyń 1-inde bastalady. Biz tór­aǵa retinde arab álemine ne usyna alamyz? – Biz eń aldymen beıbitshilik mıs­sııasyn ustanamyz. Byltyrǵy EQYU-ǵa tóraǵalyǵymyz halyqaralyq dáre­jede oń baǵasyn aldy. Tipti, osy Uıymnyń Parlamenttik Assambleıa­sy­nyń burynǵy prezıdenti J.Soaresh «Qazaqstannan basqa birde-bir memleket EQYU-ny basqarýǵa sonshalyqty úlken daıyndyqpen kelgen joq», degendi aıtty. Onyń sózi shynymen de rastaldy. Prezıdent tóraǵalyqqa kiriser aldyndaǵy úndeýinde tórt «T»-dan bastalatyn basymdyqtardy málim etti. Biz sol qaǵıdany ustandyq. Týra sol qaǵıdany IKU-ǵa tóraǵalyǵymyz barysynda da ustanýymyz kerek. Qa­zaqta «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» degen qanatty sóz bar. Týra júrip, eshkimdi alalamaı, saıa­sat­ty ustaranyń júzimen ótkize bilýimiz kerek. Sonda ǵana bizge degen senim artady. Byltyrǵy jınaqtaǵan tájirı­be­miz jetkilikti. Islam Konferensııasy Uıymy – BUU-dan keıingi eń iri ha­lyqaralyq uıym. Onyń syrtynda baı­qaý­shy memleketter men uıymdar bar ekenin de nazardan tys qaldyrma­ǵany­myz jón. Mine, álemdegi ozyq úlgilerdi saraptap, sony tyǵyryqtan shyǵýdyń tetigi retinde usyna bilsek, onda ol biz úshin úlken jetistik bolmaq. Áńgimelesken  Asqar TURAPBAIULY.