«Jas kezinde – beınet, qartaıǵanda – zeınet» tileıtin bizdiń halyq úshin qartaıǵanda baqýatty bolýdyń bir joly – laıyqty zeınetaqy alý. Arqa etiń arsha, borbaı etiń borsha bolyp tókken terdiń óteýin kórýge árkim de múddeli. Zeınetaqyǵa qatysty kez kelgen jańalyq jurtshylyqty jalt qaratatyny da osyǵan baılanysty. О́tken aptada «Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory» AQ basqarma tóraǵasy Nurbıbi Naýryzbaeva bir úlken máseleniń shetin shyǵarǵan edi.
Jańa basshylyqtyń jańalyǵy
Zeınetaqy qorynyń tizginin taıaýda ǵana ustaǵan Nurbıbi Naýryzbaeva aldaǵy ýaqytta tıisti zańnamaǵa ózgeris engizilýi múmkin ekendigin aıtty. Iаǵnı, sonyń arqasynda qazaqstandyqtarǵa zeınetaqy qoryndaǵy qarjysynyń bir bóligin bilim alýǵa, ıpoteka arqyly baspana alýǵa, ne bolmasa emdelýge jumsaýǵa jaǵdaı jasalýy múmkin eken. Zeınetaqy jınaǵyn merziminen buryn alý máselesi áli talqylanyp jatyr, ol týraly Ulttyq bank tóraǵasy da aıtty. Eger oǵan zań júzinde ruqsat berilse – ol qarajat birinshi kezektegi qajettilikterge, ıaǵnı bilim alýǵa, emdelýge nemese ıpotekaǵa jumsalatyn bolady, – degen-di N.Naýryzbaeva. Dál qazir zeınetaqy qoryndaǵy aqshany merziminen buryn alamyz dep kesip aıtýǵa áli erte. Ne bolmasa, qordaǵy qarajattyń kúıi ne bolatynyn, ony qartaıǵansha sarsylyp kútemiz-aý dep ýaıym jeýdiń de reti joq. Sebebi, aıtyp ótkenimizdeı, bul másele áli talqylanyp jatyr. Degenmen, onyń qandaı paıdaly nemese teris jaqtary bar ekenine qazirden kóz júgirte bergenniń artyqtyǵy bolmas degen oıdamyz. Ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, Áleýmettik-ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Jangeldi Shymshyqov bul týraly bylaı dep óz pikirin bildirdi: – Negizgi másele qordaǵy jınalǵan qarajattyń kólemine jáne ony qalaı tıimdi kádege jaratýǵa kelip tireledi. Abaıdyń bir óleńindegi «Erte barsam jerimdi jep qoıam dep, Yqtyrmamen kúzeýde otyrar baı...» degen joldar esime túsip tur. Sebebi, bul da sharýashylyqtaǵy tájirıbeniń, ekonomıkalyq saýattylyqtyń bir kórinisi. Jeriniń shóbin únemdegen baı sııaqty, qordaǵy qarajatyn tıimdi paıdalaný úshin qarapaıym azamattardyń jaýapkershiligi, qarjylaı saýaty bolýy kerek. «Tábetin» tejeı almaı, aqsham bar eken dep ony retti-retsiz jumsaı berýge taǵy bolmaıdy. Bizdiń azamattardyń arasynda qolyndaǵy qarajatyn qartaıǵanda kerek bolady dep jınaýǵa qabiletsizder bolýy múmkin. Demek, talqylanyp jatqan máseleniń áleýmettik astaryna da úńilgen artyqtyq etpeıdi. Qarjyny jınap, kóbeıtýmen aınalysýdy bilikti qarjyger mamandarǵa, tıisti mekemelerge júkteý dástúri osyǵan baılanysty qalyptasqan. Ekinshi jaǵynan, qorǵa da tolyq senimmen qaraý qıyn. Jasyratyny joq, birqatar jaýapty adamdar isti bolyp jatyr, sondyqtan óz aqshasyn alyp, ózi jumsaǵysy keletin adamdarǵa da túsinistik tanytqan durys sııaqty.Burynǵy hám búgingi ereje
Jalpy, zeınet jasyna jetpese de, jaqyn qalǵan azamattarǵa qordaǵy qarajattyń bir bóligin merziminen buryn alýǵa múmkindik beretin tetik osydan birneshe jyl buryn bolǵanyn aıta ketý kerek. Ol júıe boıynsha jasy 55-ke tolǵan azamattarǵa zeınetaqy qoryndaǵy qarajatyn jeke saqtandyrý kompanııalaryna aýdarýǵa múmkindik beriletin. Qarajattyń kólemi tıisti saqtandyrý kompanııasy belgilegen mólsherden, máselen, ortasha esep boıynsha 3 mıllıonnan asqan jaǵdaıda azamattarǵa ol aqshanyń belgili bir bóligin alýǵa múmkindik jasalatyn. Qalǵan qarajatty ıesi zeınetaqy jasyna jetkenshe saqtaý jáne paıyzdyq ústememen kóbeıtip otyrý kompanııanyń mindeti sanalady. Osy júıe boıynsha jasy 55-ten asqan azamattardyń birazy beınetiniń zeınetin erterek kórip, birshama qomaqty qarajatqa kenelip qalǵan-dy. Alaıda, qazirgi ereje basqasha. Zań boıynsha, áıelder 58 jasqa, erler 63 jasqa tolǵansha zeınetaqy qoryndaǵy qarjynyń murtyn buzýǵa da múmkindigi joq. Iá, qazir zeınetkerlik annýıtet bar, onymen aınalysatyndardyń jumysy qyzyp tur. Biz sondaı kompanııalardyń birnesheýine habarlasyp, jıylǵan az-muz aqshamyzdy qalaı alýǵa bolatynyn surastyrǵan edik. Jarnama bolmas úshin olardyń ataýyn qupııa qaldyrdyq. Sonymen, jeke kompanııalardan surap bilgenimiz mynalar: – 63 jasqa tolǵan er-azamattar tıisti ótinishin jazyp, óz qoryndaǵy qarajatty qandaı da bir annýıtettik kompanııaǵa aýdarýyn suraıdy. Qarajattyń bir bóligin alý úshin onyń somasy 6 mln teńgeden asýǵa tıis. Áıelderdiń jas mólsheri tómen bolǵanymen, esesine jıylǵan qarjy kólemi kóbirek – 8 mln-nan joǵary bolýy kerek. Eń tómengi mólsheri 9 mln-ǵa jýyqtaıtyn da kompanııalar bar. Olar zeınet jasyna jetken azamatqa bastapqyda bul qarjynyń shaǵyn bir bóligin aýdarady. Qalǵan qarjyny jyl saıyn orta eseppen 5 paıyz kóleminde kóbeıtip otyrýǵa kepildik beredi. Al siz zeınetaqyny aı saıyn alyp otyrasyz. Ne bolmasa, aı saıyn emes, toqsan saıyn nemese bir jylda bir márte alyp otyrýyńyzǵa da bolady, ol úshin kompanııanyń tıisti bonýsy jáne bar.Bıyl bolatyn ıgilikter
Zeınetaqy jyryna baılanysty el kútip otyrǵan eki ózgeris bar. Onyń bireýi bıyl mindetti túrde bolatyn, sheshilip qoıylǵan ıgilikti jańalyq. Memleket basshysynyń tapsyrmasy bo- ıynsha, bıylǵy jyldyń shilde aıynan bastap bazalyq jáne yntymaqty zeınetaqy kólemi 20 paıyzǵa kóbeıetini belgili. Yntymaqty zeınetaqy bıylǵy jyldyń 1 qańtarynan 9 paıyzǵa ulǵaıtylsa, shildede taǵy 11 paıyzǵa kóbeıip, 49 myń teńgege jýyqtaıdy. Bazalyq zeınetaqy da bıylǵy qańtar men shilde aıyndaǵy ózgeristerdi qosa alǵanda 20 paıyzǵa ósedi. Densaýlyq saqtaý jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń derekterine súıensek, elimizdegi zeınetkerlerdiń jalpy sany 2 mln 100 myńnan asady eken. Zeınetaqy mólsherin arttyrý maqsatynda respýblıkalyq bıýdjetten qo- symsha 79,8 mlrd teńge qarajat bólinbek. El qulaǵyn túrip otyrǵan ekinshi jańalyq týraly joǵaryda aıtyp óttik. Ol ázirge talqylaný kezeńinde. Jalpy, jınaqtaýshy zeınetaqy júıesi álem elderiniń kópshiligine tán. Ony qarapaıym tilmen baıandar bolsaq, depozıtte aqsha saqtaýǵa uqsaıdy. Shamań jetkenshe tabys tabasyń, onyń bir bóligin bankige salasyń. Kim kóp salsa – sonyń zeınetaqysy da kóp. Eńbegińniń zeınetin kórý úshin kóbirek kútýge týra keletini túsinikti, esesine qarttyǵyńdy alańsyz ótkizý múmkindigiń jalqaýlarǵa qaraǵanda joǵary bolmaq. Qarttyq qýanysh emes, árıne. Degenmen, baqýatty qarttyqqa da daıyndalý kerek. Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan»
