Sahna hám sýretkerlik

Teatrdyń kórkemdik kelbetin rejısser anyqtaıtyn kezeń áldeqashan týǵan. О́ıtkeni, estetıkalyq qana emes, mazmundyq turǵydan da qoıy­lymǵa tutastaı tóńkeris jasaıtyn negizgi kúsh – rejısserlerdiń qolynda. Eger HHI ǵasyrdaǵy zamanaýı teatr óneri talaptary tur­ǵysynan qaraıtyn bolsaq, qazir tek qana qurǵaq sózdi tirek etip qoıylym qoıý jańalyq bolýdan áldeqashan qalǵan. Búginde teatrdyń sıntetıkalyq óner retindegi róli alǵa shyqty. Kórermendi tańyr­qatatyn jańalyq usynbasań, teatr­ǵa óz erkimen taban tireı qoıar jastar saýsaqpen sanarlyq. Sebebi, qazirgi ǵylymı tehnıkanyń qaryshtap damyǵan ǵasyrynda, spektakl arqyly aqyl aıtyp, pálsapa soǵyp otyrýdy ýaqyt ta, sahna zań­dy­lyǵy da kótermeıdi. Álemdik teat­r úrdisinde sahna – shyǵarmashylyq qııal qarymyn tarazyǵa tartyp, synǵa salatyn talǵam barometrine aınalǵan. Sondyqtan da, teatrda qarabaıyr oılap, qarapaıym tirshilik keshýge tıtteı de oryn joq. Qazir tájirıbeniń ǵasyry. Al sahna júktegen bul talapqa bizdiń teatrlar daıyn ba?.. Oılanatyn suraq! Sebebi, áli de eskiliktiń elesin talǵajaý etip, álem­dik teatr mádenıeti usynǵan zamanaýı jańalyqqa úrke qaraıtyn teatr­lar aramyzda jetip artylady, ókinishke qaraı. Bul – ásirese oblystyq teatrlarǵa qatysty túıtkil. Arǵysy – Germanııa men Ulybrıtanııa, Italııa men Majarstan, bergisi – Reseı men Ýkraına, Bashqurtstan men Tatarstan teatrlarynyń zamanaýı óner keńistigin baǵyndyrýdaǵy jetistikterin salystyra saraptar bolsaq, bizdiń oblystyq teatrlardyń áli de úlken, jan-jaqty izdeniske zárýligin baıqaýǵa bolady. Inkýbatordan shyqqandaı birkelki, dınamıkadan jurdaı, sýretkerlik qııalǵa kedeı birsydyrǵy qoıylymdarmen tym jıi jolyǵysýymyz da osy – «óz qazanymyzda ózimiz qaınaýdyń» saldarynan týyndasa kerek. Iek as­tyndaǵydan ózgeni kórýge qulyq­syzbyz. О́nerge degen ólermendik, qııal ushtaýǵa degen qanaǵatsyzdyq jetispeı jatyr. Ý.Shekspır men B.Brehtqa, J.B.Moler men A.Chehovqa umtylyp, klassıka arqyly ónerde tóńkeris týdyrýǵa degen talpynys quptarlyq. Alaıda, «taý qoparamyz» dep júrip, adam júregine jol salar qarapaıym ǵana shynaıylyqty umyt qaldyryp alatyndyǵymyz ókinishti. Sebebi sol bolsa kerek: spektaklge baramyz, selt etpeı úıge tarqasamyz... Eger kórkemdik kiltin taýyp, ózegine boılaı almasa, sahna úshin Shekspır de bir, sórede sonymen qatarlas turǵan ózge ortańqol shyǵarma da bir. Teatrdyń qudireti sol – qııal men shynaıylyqty qatar ushtastyra otyryp, ómirdiń ózindeı óner týdyrýda. Mine, búgingi qazaq rejıssýrasyndaǵy izdenistiń kemshin túsip jatqan bir qyry osynda. Osydan biraz ýaqyt buryn elorda teatrlarynyń arnaıy shaqyrýymen Iаkýtııadan Sergeı Potapov esimdi saha rejısseri kelip, Astananyń qos birdeı teatrynda spektakl qoıdy. Q.Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynda A.Chehovtyń áıgili «Shıe baǵy» komedııa­syn alyp, búgingi qazaq qoǵamynyń boıamasyz bet-beınesin kórsetetin mozaıka túzýge tyrysty. M.Gorkıı atyndaǵy akademııalyq orys drama teatry sahnasynda qoıylǵan S.Baranovanyń «Probýjdenıe» tresh-dramasy da Potapov tájirıbesiniń sýretkerlik salmaǵyn jańasha beleske kóterdi. Sahnadan biz kitap arqyly jaqsy tanys A.Chehovtyń «Shıe baǵyn» emes, tamyrynan ajyrap, ulttyq qundylyqtaryn qurdymǵa jiberýdiń az-aq aldynda turǵan qazaq qoǵamynyń shynaıy bolmysyna kýá boldyq. Aıadaı sahna men sanaýly rekvızıtti birneshe planda oınatýǵa bolatyndyǵyna kóz jetkizdik. Taý bop qalanǵan dekorasııa emes, akterdiń ishki jan shyryly sahnany áldeqaıda kóriktendire, salmaqtandyra túsetinine taǵy bir márte ılandyq. Mundaı izdeniske baryp júrgen tól rejıssýramyzda da qadaý-qadaý jumystar barshylyq. Adam janyn aqtaryp, qatpar-qatparyn keze otyryp óner týdyrýda Nurqanat Jaqypbaı, Muqanǵalı Tomanov, Ashat Maemırov, sondaı-aq, Dáýren Serǵazın, Dına Jumabaeva syndy jas rejısserlerdiń de jumystaryn aıryqsha atap ót­kimiz keledi. Máselen, Nurqanat Jaqyp­baıdyń N.Gogoldiń «Revızor» tragıfarsy men Ý.Shekspırdiń «Asaýǵa tusaý» komedııasyn sahnalaýdaǵy sýretkerlik izdenisteri qazaq kórermeni ǵana emes, alys-jaqyn sheteldik teat­r mamandary men kórermenderin de tánti etip júr. О́nerdi estetıkalyq kórkemdik talap bıiginen tarqatýǵa tyrysyp júrgen Dına Jumabaevanyń sahnany oqý suńǵylalyǵy búgingi biz áńgime ózegine aınaldyryp otyrǵan ónerdegi sulýlyq pen shynaıylyq hám beınelilik talaptaryna tolyqtaı jaýa­p beredi. Jaqynda «A.I» teatry sahnasynda tusaýy kesilgen J.Rasınniń «Fedra» qoıylymy joǵarydaǵy oıymyzdy qýattaı túsetindeı. Nazerke JUMABAI, ónertaný ǵylymdarynyń magıstri