Túlegen túbek

Bizdiń el osyndaı!

О́tken jyly, Mańǵystaý oblysyna Beket atanyń 260 jyldyǵyna barǵan saparda bas basylym basshysy aıtqan: «Bul óńir de bir ereksheligi kóp aımaq, qarap kórersiz, múmkin, bir oılar týyndap qalar» degen sózdi ózime kórsetilgen senim retinde qabyldaǵan edim. Alaıda, tapsyrmany sozyńqyrap aldym. Buryn barmaǵan, kórmegen jer jóninde uzaǵyraq oılanyp-tolǵanýǵa týra keldi. Táýelsizdik toıy jylynda túlegen túbek týraly tolǵaýdyń ábden-aq jóni kelip turǵan sııaqty kórinedi. Qalyń qazaqtyń maqtanyshy, zańǵar jazýshy Ábish Kekilbaevtyń: «Qazynaly Mańǵystaý Táýelsiz Qazaqstannyń tez tyńaıyp, tez nyǵaıýyna janqııarlyqpen úles qosty. Táýelsizdik onyń óz baılyǵyna laıyq órkendeýine keń óris ashyp berdi... Mańǵystaýdyń búgingi tirshiligi on jylda samǵap ósken sáýletti Astanamyz sekildi «Qazaqstandyq ǵajaıyptar shejiresiniń» eń mazmundy taraýlarynyń biri bolyp tabylady», dep tebirengeni tegin emes qoı. Zaman ózgergeli, buryn aýyl arasynan uzap shyǵa qoımaıtyn qazaqtyń da órisi keńeıip, tórtkúl dúnıeni túgel aralaýǵa múmkindik tý­dy. Qazir qaı qurylyqqa bara qalsańyz da, bu­rynǵydaı jalǵyzsyrap, jetimsiremeısiz, áı­teýir, bir qarakóz aldyńyzdan shyǵady. Biraq me­ni osyndaı alys saparlar asa qyzyqtyra qoı­maıdy. Shet jerge jol tússe, tezirek elge jetkenshe asyǵamyn. Ushqan qustyń qanaty, shapqan attyń tuıaǵy talatyn qazaqtyń keń baıtaq dalasyna ne jetsin! Bitimi de, bederi de bólek, taý-tasy, kóli, ózeni, ormany, qumy, jeli – bári sondaı ystyq, kóz toqtatsań, qumaryń qanbaı, yntyǵa túsesiń. Qazir de osyndaı bir kúı keship kelemin. Astanadan kóterilgen alyp laıner batysqa bet túzegeli biraz bolyp qaldy, kók aspandy oqtaı tilip, zaýlap keledi. Baǵy­tymyz – Mańǵystaý. «Mańǵystaý... Máńgi qystaý degen sózden shyqty ma eken? Álde... myń qystaý degen uǵymdy bildire me?.. Malǵa qatysty aıtylǵan ba, qalaı? Mynaý shetsiz de, sheksiz dalanyń malsyz sáni kelmesi anyq. Álde, mańǵaz taý ma eken?..» Oı besigi baıaý terbeledi... Maǵan múlde beıtanys ólke. Alaıda, buryn-sońdy topyra­ǵy­na tabanym tımese de, onyń tirshilik-tyny­sy­nan múlde habarsyzbyn deı almaımyn. Úsh-tórt jyldan beri bir úıde, bir podezde turyp jatqan qazaqtyń ataqty jazýshysy Ábish Ke­kil­baevty bylaı qoıǵanda, osy óńirden saılan­ǵan áriptesterim – Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtattary Zeınolla Alshymbaevpen, Gúlnár Seıitmaǵanbetovamen, Serik Ospanovpen kún saıyn derlik kezdesip júremin. Parlamentte Mańǵystaýdy jaqsy biletin basqa da depýtattar bar ekenine kúmánim joq. Esimi elimizge jaqsy tanymal zańger, belgili qoǵam qaıratkeri Irak Qasymuly Elekeev te Mańǵystaý dese eleńdep otyrady. Osy óńirde kóp ýaqyt qyzmet istegen onyń da munaıly ólkeniń ómirinen sherter syry az emes. Dál qazir qasymda otyrǵan ol da oı jetegine ergen sııaqty, terezeden kóz almaıdy. Mań­ǵys­taýda “Qııanatqa jol bermes ádildiktiń, kúpir­likke jol bermes adaldyqtyń, qaraýlyqqa jol bermes shapaǵattylyqtyń, qatygezdikke jol bermes meıirimdiliktiń, arsyzdyqqa jol ber­mes pa­ra­sattylyqtyń asqan úlgisin tanyt­qan, eli­niń jel jaqtaǵy panasy, yq jaqtaǵy saıasy bola bilgen azamat, jaýdan eldi arasha­laǵan ba­tyr, daý­da ádiletti arashalaǵan qazı, ozbyr_lyq­tan obal men saýapty arashalaǵan pirádar, álsizge medet, kúshtige aıbar, zaryq­qanǵa jebeý, ta­ryq­qanǵa demeý, asqanǵa tosqan, sasqanǵa saıa, urpaqqa ustaz, ulysqa uran, el ıesi, jer kıesi” (Ábish Kekilbaev) – bar qazaqqa ortaq tulǵa Beket atanyń 260 jyldyǵy atalyp ótpek. Aqtaý áýejaıyna qonýǵa bet alǵan ushaq qart Kaspııdiń tósine suǵyna túsip, qaıy­ryl­a­dy eken. Jaǵaǵa umtylǵan buıra tolqyndar, qa­nat­tary kún nuryna shaǵylysqan aq shaǵalalar, kókjıekte kók aspanmen tutasqan kók teńiz... Ǵajap qubylys! Dúnıeniń bárin umytyp, suqtana túsesiń. Belgili aqyn Temirhan Medetbek: O, meniń Mańǵystaýym, Mańǵystaýym! Marqaıyp maqtanarym, alǵa ustarym. О́zińde bar mahabbat, bar qushtarym, Jyr bolyp quıylady alǵystarym. O, meniń Mańǵystaýym, Mańǵystaýym, Esimiń estilse de qaı jaǵymnan, Kim bolsyn selk etedi aıbaryńnan. Appaq bir nur quıylyp mańdaıyńnan, Jel esip tur ǵoı qazir aıdaryńnan, – dep jyrlaǵan-munaıly ólke, shyraıly ólke – Mańǵystaý! Mańǵystaýdyń keremeti erteńine-aq kóz aldymyzda kósildi. Qyrkúıektiń 16-kúni restavrasııadan ótkizilgen «Shopan ata» jerasty meshitine barmaq bolyp tikushaqpen jolǵa shyqtyq. Keremet kórinis! Shetsiz-sheksiz dala! Kóz ushynda qybyr etken ne adam, ne mal joq. Keıin kóz jetkizgenimdeı, osy jerge alǵash tabany tıgen kez kelgen adamdy Mańǵystaýdyń tabıǵat erekshelikteri qatty qyzyqtyrady eken. О́miriniń biraz ýaqytyn osy aımaqta aıdaýda ótkizgen ýkraın­nyń ataqty jyrshysy T.G.Shevchenko: «Naǵyz shól, qum men tas. Eń bolmasa kógaldy, nýly bir ól­kesi bolsashy?! Tipti kóz toqtatar kógildir taýy, aǵyndy sýy, ózeni men kóli de joq», dep ja­zypty. Al ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyl­darynda Kaspıı óńirin zerttep, «Qarabuǵaz» dep atalatyn hıkaıat jazǵan K.G. Paýstovskıı osy ólkege tán­tiligin: «...Mańǵystaýǵa barǵan saparymdy jul­dyzdy ólkege jasaǵan saıahat deýge bolar edi. Men esh jerde mundaı juldyz nóserin, olardyń kóz sharshatar jarqylyn kórmedim. Onyń jarqylynyń áseri sondaı, tún saıyn sheksiz tuńǵıyqtan juldyzdar osynaý únsiz Mań­ǵys­taýǵa ushyp kelip jatqandaı seziledi», dep túıindegen. Kezinde ǵalym N.I.Andrýsov ta Jer shary­nyń geologııalyq tarıhyn zerttegisi kelgen adam­ǵa Mańǵystaýǵa barý kerektigin aıtqan eken. Rasynda da, qaı jaǵyńyzǵa kóz salsańyz da, beıne-bir ertegiler álemine enip ketkendeı, kóz ala almaı otyrmyn. Jalǵyz men ǵana emes, saparlastarymnyń bári de terezege jabysyp qalǵan. Arada sút pisirim ýaqyt ótkende en dalada erkin jaıylyp júrgen bir tabyn túıe kózge shalyndy-aý! Keń dala! Mań-mań basqan túıeler! Keńdiktiń, erkindiktiń sımvolyndaı kópke deıin kóz aldymnan ketpeı qoıdy. Mańǵystaýdyń jer túziliminiń erekshelikterin taýysa almaısyń. Basqa ǵa­ja­ıyp­tardy aıtpaǵannyń ózinde, aımaqta irili-ýaqty 20-dan astam jerasty úńgiri bar eken. Son­daı-aq taýly alqaptarda Sý­lyqapy, Qur­qa­py, Qumaqqapy, Jyń­ǵyldyqqapy, Shaqyrǵan, Art­qapy, Kógez­diń qapy­sy sııaq­ty ańǵarlar da kóp­tep kezdesedi. Talaı za­manǵy taý túzilim­deri­niń buzylýy­nan paıda bol­ǵan tórt­kilder de jer betine aı­ryqsha sán berip tur. Shopan ata degen kim? Ańyzǵa súıensek, úlken qasıet ıesi, aqylgóı dana bolǵan. Beket ata kózi tirisinde ustazy Shopan ataǵa halyq tolassyz kelip jatqanda erekshe qýanady eken. Pir Beketke táý etýge kelgenderdiń Shopan ataǵa soǵýy sol kezden qalyptasqan dástúr desedi. Aý­maǵy at shaptyrymdaı Shopan ata qorymy da talaı syrdy ishke búgip jatqan sekildi. Jergilikti ólketanýshylar qorym aýmaǵynan 1700-ge jýyq eskertkish esepke alynǵanyn aıtty. Olar­dyń arasynda kóne túrkimen belgileri de, qazaq­tardyń eskertkishteri de bar. Shopan atanyń jer asty meshiti bir birimen qosylǵan on eki ból­meden turady eken. Beket ata on tórt jasynda onyń basyna zııarat etýge keledi. Úshinshi túni áýlıe aıan berip, bilimniń baǵa jetpes baılyq ekenin sezdiredi. Atasy Janaly men aýyl moldasynan saýatyn ashqan zerek bala áýlıeniń aqylyn qup alyp, oqýyn Hıýadaǵy Sherǵazy han medresesinde jalǵastyrady. Keı­bir zertteýshiler 1726 jyly sa­lyn­ǵan bul medresede belgili ózbek aqyny Pahlavan Ravnak, túrikmen poezııasynyń klassıgi Maqtymquly, ataqty qaraqalpaq sha­ıy­ry Áj­inııaz bilim alǵan deıdi. Medresede oqyp júrgen kezinde-aq teologııa, medısına, matematıka, astronomııa, geografııa sııaqty ja­ra­tylystaný ǵylymdarynan tereń bilim alǵan, bir­neshe tildi meńgergen ol adamnyń aqylyna syıa bermeıtin túrli keremetter jasap, ataq-dańqy alty alashqa jaıylǵan. Bul jaıynda saparymyzdyń úshinshi kúni ǵalym-teologtardyń, saıasattanýshylar men fı­losoftardyń, dintanýshylardyń qatysýy­men oblys ákimdigi, “Nur Otan” HDP oblystyq fı­lıaly jáne Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı mem-lekettik tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıteti uıymdastyrǵan “Beket ata taǵy­ly­my” atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq kon­­fe­ren­sııada jan-jaqty áńgime qozǵaldy. Halyq arasyna keń taraǵan: “Mádınada – Mu­ham­med, Túrkistanda – Qoja Ahmet, Mań­ǵys­taý­da – Pir Beket” degen sóz bar. Osynyń ózi-aq bú­kil ǵu­my­ryn din-sharıǵat jolyna adal qyzmet etýge, tý­ǵan halqynyń baqyty jolyna arna­ǵan, qula­ǵandy demep, qysylǵandy jebep, ha­lyq qamqor­shysy bola bilgen, sol arqyly esimi ısi qazaqqa ǵana emes, búkil musylman qaýy­myna tanylǵan Beket atanyń ulttyq deńgeıdegi tulǵa ekenin ańǵartady. Olaı bolsa, onyń ilimin, ur­paqqa mıras etken asyl qasıetterin rý­ha­nııattyń sar­qylmas bulaǵy dep baǵala­ǵa­ny­myz jón. Ol kúnderi oblys ortalyǵynan úsh júz sha­qy­rymdaı jerdegi Oǵlandyǵa qaraı shubyrǵan halyqta san joq edi. Mańǵystaýǵa joly tús­kenderdiń bári de Oǵylandyǵa atbasyn burmaı ketpeıdi eken. О́ıtkeni, Beket ata meshiti osy qasıetti orynǵa jaqyn ornalasqan. Oǵylandy – Beket atanyń máńgilik mekeni, Allanyń aıryqsha nazary men meıirimi túsken jer. Bizge jetken ańyzdar Beket atanyń osy jerden meshit salýyn Baqyrjan Pir jibergen «oǵylan» keıpindegi arýaqtyń osy tusta ǵaıyp bolýymen baı­lanystyrady. Beket sol jerdi belgilep qo­ıyp, keıin ustazynyń aıtýymen meshit salǵan. Babaǵa zııarat etý maqsatymen biz de nópir ha­lyqqa ilestik. Qashan bolsyn ádildikti ańsap júretin, hal­qy­men birge muńaıyp, halqymen birge kúletin, qazaqtyń aqyn qyzy, ulǵa bergisiz batyl qyzy Aqushtap Baqtygereevany osy jerde kezdestirdim. «Babanyń basynda buryn da bolǵan edim, naq osy kúnderi úıde jata almadym, kelgen saıyn bir túrli boıym sergip qalady», dedi ol. Taý baýraıyn qýalaı salǵan baspaldaqtarmen órlep kelemiz. Tyńdaı berseń ańyzǵa bergisiz áńgimeler kóp. Solardyń biri “Atanyń arýaǵy” atalatyn arqarlarǵa qatysty. Jergilikti tur­ǵyn­dardyń aıtýlaryna qaraǵanda, arqarlar asa kóp kórine bermeıdi eken. Al kezdese qalsa, jaqsylyqqa balaǵan jón. Osylaı Oǵylan­dy­nyń ár tasyna tań qalyp kele jatqanymyzda «Arqar, arqar!» degen daýys estildi. Qarasaq, bireý emes, ekeý emes, jeti birdeı arqar aldy­myzdy kesip ótip barady eken. Qýanyp qal­dyq. Bireý aıtsa, senbes edik, búkil el derlik Áý­lıe­ge táý etip jatqanda, arqarlardyń úrik­peı bulaq basyna kelýi shynynda da tańqalarlyq oqıǵa edi. Bulaq demekshi, Oǵylandy men Beket ata meshitiniń orta jo­lynda shaǵyn kólshikke keziktik. Onyń jaǵasynda jer astynan shy­ǵyp, yldıǵa qaraı móldirep aǵyp jatqan eki bulaq kózi bar eken. Bulaq sýynan dám tattyq. Halyq ańyzy boıynsha Beket Ata Piri laqtyrǵan kıeli kók asany naq osy jerde taýyp, sýyryp alǵan. Osy arada jolserigimiz: «Shamamen 1667-1766 jyldar aralyǵynda ómir súrgen, qalma­q­tarǵa qarsy azattyq kúrestiń basshylarynyń biri bolǵan Eset batyr Kókiuly Beket baba­myz­ǵa na­ǵa­shy bolyp keledi», – dedi. – Sol kisi toq­sannan asqan shaǵynda on eki jasar jıeni Beketke: Ústińnen dúbir ketpesin, Qulaǵyńnan sybyr ketpesin. Aq pen qarany aıyrar, Jaýdy keri qaıyrar, Atyńda aıtyp turǵandaı dúr bolarsyń. Elge shýaq shashyp nur bolarsyń, Úsh júzge tanymal Pir bolarsyń... – dep bata bergen eken. Dýaly aýyzdan shyqqan sózdiń bizdiń zamanymyzda shyndyqqa aınalǵany da oılandyrmaı qoımaıdy. Bıik quzdan tik jarqabaqty boılaı salyn­ǵan soqpaq joldyń jalpy uzyndyǵy eki shaqy­rym­daı eken. Shoqyny úńgip salǵan ǵıma­rat­tyń aldy yǵy-jyǵy halyq. Qystyrylyp-qym­tyrylyp, kezegimiz kelgende, shaǵyn esikke de jettik. Kirip kelgende, meshittiń ishi qara kó­leń­ke kóringenmen birte-birte kóz úırenip, Beket Atanyń múrdesi jatqan oń jaqtaǵy ból­meniń tabaldyryǵynan attadyq. Shyraqshynyń aı­týy­na qaraǵanda, buryn áýlıeniń múrdesi shy­myl­dyqpen bólingen eken. Bertin urpaqtary bólmeniń irgesin keýlep oıyp, laqat jasapty da múrdeni sonda qoıyp, aýzyn taspen bekitip tastapty. Ata múrdesine taıaý jerde onyń shó­be­re urpaǵy Qulmámbetuly Muryn, ekinshi ból_me­de Beket Atanyń apasy Ápýa jerlenipti. Mıhrab qýysy bar bólmeniń kezinde namaz oqıtyn bólme bolǵandyǵyn ańǵartady. Osy kórgenderimizdi mańǵystaýlyqtar syı­ǵa tartqan “Beket ata” dep atalatyn kitapta keltirilgen tarıhı derekter tolyqtyra túskenin aıta ketsek, artyq bolmas. Islam qajy Myrza­bek­ulynyń Pir Beket atanyń taǵylymdy ómiri, san qyrly qasıetteri jaıly syr shertetin 727 bettik kitabynan kóp jaılarǵa qanyqtyq. My­saly, orys geografııalyq qoǵamynyń múshesi, ás­kerı barlaý bóliminiń polkovnıgi Fedor Berg­tiń basshylyǵymen orystardyń 1825-26 jyl­dary Ústirtke jibergen birinshi ekspedı­sııas­y­nyń quramynda bolǵan podporýchık Aleksandr Dıýgamel 1826 jyly mynadaı jazbalar qaldyrypty: “13 qańtar. Kúıkenniń ústi. Túsi­rim jasap júrgen ofıserler sol jaqtaǵy bulaq aǵyp jatqan saı boıynan jardan úńgip qashal­ǵan eki bólmeli meshit tapty. 14 qańtar. Ústirt kesh paıda bolǵan qum-saz búrkegen tasty jynystardan turady. Taýdyń qulaýy barlyq jerde derlik tasty jáne shappa ór, kóbiniń astynda bulaq bar, qazaqtar olardyń aldyn bógep qoıǵan. Solardyń ishindegi eń sýy moly Beket sopy meshitiniń janyndaǵy bulaq. Meshit aqtas jartastan úńgilip qazylǵan eki bólme, ishi qazaq úıiniń kólemindeı, biriniń kireberisinde alasa esigi bar, ekinshisiniń tóbesindegi tasty oıyp jaryq túsetin tesik jasaǵan…” Buryn-sońdy munaıly óńirge aıaq baspaǵan men úshin bul sapardyń áserin tilmen aıtyp jetkizý qıyn. Qart Kaspııdiń jaǵasyndaǵy 362 áýlıe mekendegen aımaqty «aspan astyn­daǵy murajaı» dep bekerge aıtpaıdy eken, qaıda bar­sań da tarıhtyń izi saırap jatyr. Qarataýdyń eń bıik shoqysy – Otpan taýdyń shyńynan tóńi­rekti sholǵannyń ózi nege turady! Jergilikti turǵyndar erte kezde bul taýǵa, halyqtyń basyna qaýip tóngende, eldiń shetine jaý tıgen kezde Uran otyn jaǵý úshin jınalady eken. Osy jerde talaı belgili tulǵalar, batyrlar men bıler bas qosqan, el birligi, urpaq bola­shaǵy jaıly aqyldasqan, uly joryqtardyń aldynda bir-birine sát-sapar tilegen. Bir sózben aıtqanda, Otpan taý – qasıetti meken! Qazir onyń ushar basynda batyr babalar rýhyna arnap salynǵan eskertkish kók aspandy tirep tur. – Bul eskertkishti salý týraly bastamany alǵash ret aqyn Sabyr Adaı kótergen edi. Kóp qoldady, sóıtip, ekiniń biri táýekel ete almaıtyn úlken iske azamattar men bılikpin, sen halyqsyń, men úlkenmin, sen kishisiń demeı, bir kisideı jumylyp, kári seńgir Otpan taýdyń bıiginde máńgilik otyn qaıta mazdatty, – dedi osy arada áńgimege tartqanymyzda belgili ólketanýshy Otynshy Kóshbaıuly. Kesene 2007 jyldyń 25 qazanynda ashy­lyp­ty. Otpan taýdyń basynda salynǵan 12 qul­py­tas ortasynan kóterilgen altynmen ap­tal­ǵan qos kúmbez alystan kózge shalynady. Úsh qulpytastyń ortasyndaǵysynyń qas betine altyn árippen «Adaı ata» degen sóz jazy­lyp­ty. Otpan taý kesenesine kirer esik ekeý: olar «qasıetti qos bosaǵa» dep atalady. Kúmbezdi kóterip turǵan qulpytastarǵa Adaıdyń segiz arysynyń attary, al kúmbezdiń ishki betine Adaı urpaqtarynyń aty men rýlyq shejireleri altyn áriptermen jazylǵan. Kireberistegi keregeler bıik munaralarǵa bekitilgen. 12 qanat keregeniń ishki beti granıtpen qaptalyp, oǵan ár túrli tilderde Adaı týraly derek-jazbalar ornalastyrylypty. Keseneniń shyǵysyndaǵy tóbe basyna kók bóriler músini qoıylypty. Kúmbez tóbesinde qýatty shyraq sáýle shashyp tur. Ǵulamanyń mereıtoıy halyqtyń rýhyn asqaqtatatyn este qalarlyq sharalarǵa toly boldy. Máselen, mereıtoıdyń úshinshi kúni “Ot­pan taý” tarıhı-mádenı kesheniniń “Aq­saraı” pavılonyndaǵy murajaı saltanatty jaǵdaıda ashyldy. Osy pavılonda Mańǵystaý oblysynda «Mádenı mura» baǵdarlamasy jó­nin­degi qolǵa alynǵan barlyq mańyzdy isterdi tııanaqty júrgizý, muralardy zertteý jáne olardyń nasıhattalýyn qamtamasyz etý maq­satynda oblys ákimi janynan qurylǵan, qura­my­na elimizge belgili tarıhshy, arheolog, etno­graf, mádenıettanýshy, restavrator ǵa­lym­dar tartylǵan tarıhı-mádenı muralardy qor­ǵaý jáne paıdalaný jónindegi ǵylymı-ádistemelik keńestiń kezekti otyrysy ótti. Onda Beket ataǵa baılanysty eskertkishterdi saq­taý, zertteý, paıdalaný, nasıhattaý jaıly ózekti máseleler áńgime ózegine aınaldy. Otyrysty júrgizgen oblys ákimi Q.Kó­sher­baev óńirde «Mádenı mura» baǵdarlamasyn júze­ge asyrý baǵytynda aıtarlyqtaı ister tyndy­ry­lyp jatqanyn tilge tıek etti. – Osy ýaqytqa deıin oblysta 2007-2009 jyldarǵa arnalǵan «Mádenı mura» aımaqtyq baǵdarlamasyn júzege asyrý jumystaryna 548 mıllıon teńge jumsadyq. Sondaı-aq, bıylǵy jyl basynan beri bólingen 113 mln. teńge qarajat esebinen ólke muralary ja­ıynda 20 basylym jaryq kórip, 62 jádiger qaıta ja­saq­taldy, sol sekildi 21 respýb­lıkalyq deńgeıdegi eskertkishter óńdeldi, – dedi ol, – Mańǵystaý oblysynyń ashyq aspan astyndaǵy murajaı atanýy tegin emes, sońǵy kezde baspasóz betterinde jazylyp júrgen­deı, Qazaqstan aıma­ǵyn­da jıyrma myńnan astam tarıhı, mádenı eskertkishter tirkelgen desek, solardyń jarty­synan astamy osy Mań­ǵystaý jerinde eken. Mun­da halyqtyń tarıhı jady men dala sáý­let­kerliginiń kózindeı ondaǵan qalalar men qor­ǵan­dardyń, kerýen saraılardyń orny, júzdegen nekropolder saqtalǵan. Tas qashaý, zergerlik jáne áshekeı óneri, kilem toqý, kıiz úı men onyń jab­dyq­taryn jasaý kúshti damyǵan jáne ba­ryn­sha ózindik sıpatqa ıe. Osylaı deı kelip ob­lys basshysy bul oraıda áli de kezegin kútip jat­qan ister az emes ekenin atap ótti. Bertinde erte kóshpendiler dáýirindegi (bizdiń zama­ny­myz­ǵa deıingi H-II ǵasyrda) tasty sýretter ga­lereıasy, oıýlarmen qıylǵan molanyń ústinde ornalasqan eskertkishter, Uńǵazy taýynyń ja­nyn­da myń jyl buryn monolıtten jasalǵan eki eski meshit tabylǵan. Erekshe qyzyǵý­shy­lyq ta­ny­tatyny Shahbaǵota meshitinen tabyl­ǵan tań­ba­lar. Onyń qupııasy áli kúnge deıin zerttelmegen. Basqa da tolyq zerttelmegen ejelgi qonystardyń oryndary, tastan qashal­ǵan eskertkishter men qudyqtar, júıeler qaldyqtary az emes. – «Aqsaraıdaǵy» murajaıǵa ólke tarıhy­nan syr shertetin jádigerler shoǵyr­lan­dyry­la­tyn bolady. Mereıtoı qarsańynda bul ba­ǵyt­ta qyrýar ister atqaryldy: murajaı ishin ár­lep, jańarttyq. Bul jumystar aldaǵy ýa­qyt­ta da jalǵasyn taba beredi, – dedi Otynshy Kóshbaıuly, – Jobaǵa sáıkes mádenı keshenniń shaǵyn aýyly salynady. Onda alystan kelýshilerge arnalǵan qonaq úı, ashana, murajaı qyzmetkerlerine, Mańǵystaýdyń qolónerine, zergerlik ónerine arnalǵan sheberhanalar úıleri boı kótermek. Qysqasy, bul keshenge kelgen qonaqtar ólkemizdiń ótkeni men búgini týraly, osy jerge ǵana tán óner týyndylary týraly jan-jaqty maǵlumat alatyn bolady. Qýanarlyǵy sol, “óli rıza bolmaı, tiri baıymaıdy” degen sózderdiń maǵynasyn jú­rek­­ke myqtap túıgen mańǵystaýlyqtardyń osyǵan deıin tek jel men dala saqtap kelgen tarıh qu­pııa­syn ashýǵa shyndap den qoıǵany ańǵa­rylady. Bul oraıda atqarylǵan isterdiń bárin tizip shyǵa almaspyz. Tek osy arada mereıtoı sheńberinde uıymdastyrylǵan “Babalar mu­ra­sy” atty tarıhı-mádenı jáne kitap kór­mesinde kórgenderimizdi, kóńilge túıgen­derimizdi ortaǵa sala ketýdi jón kórip otyrmyn. Kórmege Pir Atanyń ózi ustaǵan asa taıaǵy, shapany, sondaı-aq, Hıýadaǵy ustazy, qazaqtar Baqyrjan qoja dep asa qadir tutatyn Mýhammad Baqırjan Ázız paıǵambardyń Oǵylandyǵa túsken asa taıaǵy, basqa da sırek kezdesetin qundy tarıhı jádigerler, kitaptar, kórkem jáne fotosýretter, ǵylymı eńbekter qoıylypty. Barlyq istiń basy-qasynda oblys ákiminiń ózi júrgeni de kópti súısindirgenine kýá boldyq. Táýelsizdik alǵan jyldar ishinde elimizde alǵash ashylǵan Munaıly aýdanynyń ortalyǵy “Batyr” atty aýyldyń irgetasyn qalaý rásimi boldy. Turǵyndarynyń 70 paıyzy oralmandar bolyp sanalatyn óńir halqy tórt jylda úsh ese ósipti. Sońǵy kezde aýyzdan túspeı júrgen “Aqtaý-sıtı” jobasynyń birinshi kezegi bolyp sanalatyn “Aqqý” atty shaǵyn aýdan qurylysynyń bastalýyna oraı ótki­zil­gen saltanat ta kóńilimizdi bir kóterip tastady. Jańa shaǵyn aýdanda 2800 otbasy turǵyn úı­men qamtylady. Sonymen qatar áleýmettik ny­sandar, ákimshilik ǵımarattar men bıznes orta­lyqtar boı kóteredi. Mańǵystaý topyraǵyna alǵash tabanymyz tıgende, «myna jerde adamdar qalaı ómir súredi» degen oı kelgenin nesine jasyraıyn. Keıin sol óńirdiń tirshilik-tynysyna úńilgen saıyn, nebir ıgi isterge serpin berip otyrǵan el azamattarynyń qajyr-qaıratyna, ynty­maq-birligine tánti boldym. Atap aıtsaq, soń­ǵy bes jylda ǵana oblysta ishki jalpy ónim­niń kólemi eki ese ósipti. О́nerkásip óndirisiniń kólemi 2006 jyly 965 myń teńge bolsa, ótken jyly 1,5 trıllıon teńgeniń ónimi shyǵaryl­ǵan. Búginde barlyq iri jáne orta kásip­orynnyń shamamen 40 paıyzy ISO jáne SA serııasynyń halyq­ara­lyq sapa standartynyń júıesin engizýi de úz­dik­siz izdenistiń jemisi ekeni daýsyz. 2010 jyly ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy aıasynda eli­miz­diń ındýstrııa­lan­dyrý kartasyna jańadan jalpy quny 536 mıllıard teńgeni quraıtyn 17 joba engizilipti. О́tken jyly 9 joba júzege asyp, bir myń­nan astam jumys orny ashylǵan. Meni, ásirese, aýyl sharýashylyǵy salasy­nyń qarqyndy damyp otyrǵany qatty qýant­ty. О́tken jyly tórt túliktiń sany aı­tar­lyq­taı ósken. Sonyń nátıjesinde et, sút, ju­myrtqa óndirý 12 paıyzǵa, shubat óndirý 2 ese, al sútten jasalatyn ónimder mólsheri 70 paıyzǵa artypty. Tize bersek, Mańǵystaýdyń kórkine aınalǵan osyndaı órkendi ózgerister tipti de taýsylmaıdy. Mańǵystaýda bolǵan kúnderi jergilikti azamattardyń bizdiń óńirge bir soqqan adam osynda taǵy da kelýdi armandaıdy degen sózderin qulaǵym shalǵan edi. Men de búgin asty da, ústi de baılyqqa toly ǵajaıyptar ólkesin saǵynyp júrmin. Jarasbaı SÚLEIMENOV, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty.