Qazaqstanda aýyl adamdarynyń sany 1970 jyly jalpy halyqtyń 50 paıyzy edi. 2006 jyldan beri 47 paıyzdyń tóńireginde. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń usynymyna sáıkes aýyldyq aýdandarda turǵyn sany 50 paıyzdan kem bolmaýy tıis delingen. Ǵasyr basyna qaraı bizdiń elimizde 22 paıyz halyq aýyl sharýashylyǵy salasynda eńbek etti. Sol kezde BUU Damý baǵdarlamasynyń málimeti boıynsha, Qazaqstannyń ekonomıkasy 50 paıyz ósti, onyń 9 paıyzy aýyl sharýashylyǵyna qatysty boldy. Osy málimette barlyq jumyssyzdardyń 23 paıyzy aýyl úlesinde ekeni de kórsetilgen. Oǵan qosa aýyldaǵy sharýanyń tabysy qala turǵyndarynyń tabysynan eki esege jýyq az. Turǵyndarymyzdyń tamaq ónimderin tutyný kórsetkishteri sońǵy 5 jyl ishinde ortasha 67-69 kg boldy. Bul kórsetkish AQSh-ta 125 kg, Avstrııada – 121, Ispanııada – 110, Reseıde – 60,3, Belarýste – 72, О́zbekstanda – 26 kg. Bizdiń oqyrmandarymyzdy ózbek eliniń kórsetkishi tańǵaldyrýy múmkin. Degenmen, ol elde adamdardyń negizgi tutynatyn tamaǵy tandyr nany, jazda júzim, qysta meıiz ekenin jáne olar 300 adam qatysqan toıdy bir qoıdyń etimen ótkizetinin biledi. Bizde ondaı toıǵa jylqy soıylady, taǵy sonsha qoı nemese sıyr eti jumsalady. FAO (Azyq-túlik jáne aýylsharýashylyq uıymy) syrttan keletin azyq-túlik taýary 16 paıyzdan kóbeımeýi tıis deıdi. Qazirgi zamanǵy halyqaralyq normalar azyq-túlik ónimderiniń ımporty 30 paıyzdan asýy óte qaýipti dep tujyrymdaıdy. Qazaqstanda azyq-túlik ónimdiligi AQSh-tan 3 ese, Eýropadan 2 ese tómen. Tabıǵaty barlyq jaǵynan uqsas Kanadamen salystyrǵanda, bizde ónimdilik 4 ese tómen. Munshalyqty aıyrmashylyq bolýy agrarlyq ǵylymnyń nátıjesizdigi men saladaǵy eńbek ónimdiliginiń tómendiginen deýge bolady. Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin biz ózimizde óndiriletin ónimderdiń qajet kólemin eń az degende 70 paıyzǵa jetkizýimiz qajet desek, ónimder kólemin sol qaýipsiz qalypta ustaý úshin máseleni óndirgen ónimimiz 70 paıyzdan kem bolmaýy ǵana emes, eki ese óndirýimiz (máselen, bıdaı sııaqty) qajet. Elbasy eldegi et óndirýdi ulǵaıtyp 60 myń tonna etti syrtqa satatyn bolsaq, onda 4 mıllıon tonna bıdaı satqanda alynatyn tabysqa teń tabys alamyz degen edi. Osylaı óndirip, artyǵyn satqanda nemese aıyrbasqa jumsaǵanda ǵana bizde azyq-túlik qaýipsizdigi qamtamasyz etiledi. Mundaı jetistikke jetý úshin aýyl sharýashylyǵyn memlekettik retteý jumystaryn kúrt jandandyrý sharalary erterekte-aq bastaldy. Aldymen Elbasy sheshimimen 2003-2005 jyldar aýyl jyldary dep jarııalanyp, salany qoldaý qaýyrt arttyryldy. 2005 jyly «Agroónerkásiptik keshendi jáne aýyldyq aýmaqtardy damytýdy memlekettik retteý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańy qabyldandy. Bul – óte tamasha zań. Onyń búkil tula boıy, ásirese, 9,11-baptary aýyldaǵy kásiporyndar men sharýalardy qoldaýdyń naqty baǵyttaryn kórsetip bergen. Osy zańǵa sáıkes memlekettik retteý men qarjylaı qoldaýdyń túr-túri jasalyp keledi. Bul zańda kórsetilmegen aýyl sharýashylyǵyn qoldaýǵa jumsalatyn shyǵystar bıýdjettik talqylaýlarǵa qabyldanbaıdy. Bizde osyndaı zańdardy túsinip oqý, naqty kásipte tıimdi paıdalaný isi nashar. Zańdardy elge jetkizip nasıhattaý da máz emes. Basqalardy aıtpaǵanda, bizdiń aýyl sharýashylyǵy ekonomıkasymen aınalysatyn ǵalymdarymyzdyń, Parlament depýtattarynyń kóbi qazaqstandyq zańnamany jetik bilmeıdi, bolashaqty boljaıtyn taldaýlar jasamaıdy. Jańadan qurylǵan «Aýyl» partııasynyń aýyl ekonomıkasyn kóterýge baǵyttalý belsendilik koeffısıenti nólge teń. Táýelsizdiktiń alǵashqy on jylynda qorǵalǵan kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııalardyń basym bóliginde Reseı zańnamasyn siltemeler kóp bolatyn. Bul áli de baıqalyp qalady. Aýyl sharýashylyǵyn qorǵamasaq bolmaıtyny basy ashyq másele. Jerimizdiń keńdiginen, tasymaldyń uzaqtyǵynan, biraz qıyndyqtarǵa tap kelip otyrmyz. Ońtústik Qazaqstanda jylyjaılarda óndirilgen qyzanaqtyń bir kılosy Ortalyq Qazaqstandaǵy jylyjaıda óndirilgen qyzanaqtyń bir kılosynan 3 ese qymbat. О́z ónimimizdi kóptep shyǵara tússek baǵa mindetti túrde tómender edi. О́ndirýshi men tutynýshy arasyndaǵy deldaldardyń kóptigi, alypsatarlardyń arsyzdyǵy men toıymsyzdyǵyna toqtam bolar edi. Myrzageldi KEMEL, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory
