Jańa zaman – jańa talap

Elbasy, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynda «Áýeli – ekonomıka, sodan soń saıasat» dep, býyny áli qatpaǵan, shańyraǵy áli berik bekimegen Táýelsiz Qazaqstandy álemdik órkenıettiń jolyna bastaý úshin, qalypty memleket qurýdyń basty qaǵıdattaryn usynyp, myqty Prezıdenttik Respýblıka qurý maqsatyn aıqyndady. Osylaı Táýelsizdiktiń 25 jyly ishinde ǵasyrlyq joldan óttik. El birligin nyǵaıta otyryp, Qazaqstannyń ekono­mıkal­yq áleýetin kóterip, álem­dik qaýym­das­tyqtyń or­ta­synan óz ornyn alý úshin qazaqstandyq jol aıqyn­daldy. Muny Qazaqstan halqy «Nursultannyń nurly joly» dep baǵalaǵany da tegin emes. Osyndaı qysqa merzimde N.Á.Nazarbaev ózine de, ózin qol­daǵan halqyna da joǵary talaptar qoıdy. Qazaqstannyń 2050 jylǵa deıingi damý baǵ­dar­lamasy jasaldy. Saıası kúsh­ter men qoǵamdyq uıym­dar mektebi qalyptasty. Ult bir­­li­gin qamtamasyz etý úshin kóp­­­par­t­ııalyq Parlament Máji­lisi jumys isteı bastady. Qazaq­stan halqy Assambleıasy quryldy. Shırek ǵasyr ishinde Qazaq­stan Reseı, Qyrǵyzstan, О́zbek­­stan, Qytaı syndy kór­shiles memlekettermen shekarany delımıtasııa men demarkasııa jasady, alyp ıadrolyq memleket­termen strategııalyq árip­tes­tikke qol qoıdy. Iаdro­lyq qarýdy aýyzdyqtaý týraly Qazaqstan usynysy álem­dik lıderler tarapynan qol­daý tapty. Semeı polıgonyn japqan N.Á.Nazarbaev álem lıderleriniń qatary­na qosyldy. Osylaı Qazaq­stan jahannyń órkenıetti 50 eliniń qatarynan oryn alyp qana qoımaı, endi 30 el­diń sanatyna qosylýdy maqsat etýde. Mine, osyndaı batyl da parasatty jolda Elbasy óz halqyna arnaıy Úndeý jarııalady. Elbasy Qazaqstandy evo­lıý­­sııa­lyq jolmen damytý­dyń syndarly saıasatyn júze­ge asyrdy. Bolashaqty baǵam­dady, tarıhty túgendedi. Osy­laı Qazaqtyń álemdik rý­ha­nııattaǵy ornyn aıqyndaý úshin «Mádenı mura» baǵdar­lama­syn usynyp, oǵan qam­qor­lyq jasady. Bir ǵana M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty ujymy daıyn­dap shyǵarǵan 100 tomdyq «Baba­lar sóziniń» ózi ne tura­dy! Qanshama shetelden ádebı jáne tarıhı jádigerler ákelindi. Bul kemeldengen, tolysqan Qazaq­stannyń óz aldyna qoı­­ǵan mindetterin júzege asyr­ǵanynyń belgisi edi. Sondaı-aq, Qazaqstan EQYU, Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy (IYU) syndy mártebeli halyq­ara­lyq uıymdardyń tóraǵasy boldy. BUU-nyń minberinen Qazaqstan basshysy soǵys pen beıbitshilik máseleleri týraly álem halqyna sóz arnady. Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesin jarııalaýynyń ózi qandaı mártebe! Álemdik saıası-ekono­mı­kalyq damý úderisin baǵamdaı otyryp, Qazaqstan Prezıdenti Bes ınstıtýttyq refor­ma­ny júzege asyrý boıynsha «100 naq­ty qadam» Ult josparyn usyndy. Endi, mine, Ult jos­parynyń aıasynda Elbasy jańa konstıtýsııalyq reforma týraly Qazaqstan halqyna Úndeý jarııalady. «Qazir zamannyń dıdary ózgerdi. Biz de ózgerýge tıis­piz», – dep Elbasy jańa refor­ma­nyń ne úshin qajettigin aı­qyn da ashyq saralap berdi. Elbasy ózi qadap aıtqandaı, muny Prezıdent zaman sura­ny­sy, álemniń damý úrdisi, ur­paq bolashaǵy qandaı bolýy kerektigin júrek eleginen ótki­ze otyryp, myń oılanyp, myń tolǵanyp, memlekettik basqarý júıesin jańǵyrtýdy usyndy. Prezıdenttik basqarý jú­ıe­siniń negizgi qalybyn saq­­taı otyryp, Prezıdent óz óki­lettiginiń birshama bóligin Úki­met pen Parlamentke usy­nyp otyr. Bul Qazaqstan­daǵy demo­kratııalyq ózgeristerdiń jańa qadamy, jańa baǵyty. Sondyqtan da Elbasy arnaıy jumys shtabyn qurdy. Ony áýeli ǵylymı, ekonomıkalyq, saıa­sı-áleýmettik saraptamadan ót­kizdi. Sodan keıin baryp óz ha­l­qyna Úndeý jarııalap, ashyq halyq talqysyna salyp otyr. Bul N.Nazarbaevtyń ómir­l­ik ustanymy jáne myz­ǵy­mas baǵyty. Sondyq­tan da halyq­tyń júregine jol taýyp otyr­ǵan Konstıtý­sııa­­lyq ózge­ris­ter bılik teńger­meshi­ligin saq­taıdy ári Úkimet pen Par­lamenttiń aldyna úlken jaýap­kershilik júkteıdi. Jeń­gen partııa Úkimetti ja­saq­­­taı­dy. Úkimet jańa Par­­lament aldynda taraıdy. Mem­l­eket­tik baǵdarlamalar­dy usy­­na­dy, Parlament ol baǵ­dar­­la­ma­lardyń oryn­da­lýyn qada­ǵa­laı­tyn bolady. Son­daı-aq, Parlament jekele­gen mınıstr­lerdiń esebin tyń­daýǵa quqyly ári oǵan senim­sizdik kórsete ala­dy. Mine, osyndaı ózgerister­diń ózi­nen-aq Úkimet pen Par­la­ment­tiń halyq aldyndaǵy jaýap­ker­shiligi kóteriledi. Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń bir­neshe shaqyrylymynyń depýtaty bolyp júrgende, Úki­met músheleri qoıylǵan másele­le­rge baılanysty jaýaptan qa­shyp, ony Prezıdentke qaraı yǵys­tyra beretin. Ári «meni taǵa­ıyndaǵan sizder emessizder, Prezıdent qoıǵan, Elbasy ǵana ornymnan bosata alady» degen mınıstrlerdi de kórgenbiz. Bul joǵary shen­­di sheneýnikterdiń árkez Pre­­­zıdent atymen jaýap­ker­shilikten qashatyndarynyń kórinisi edi. Endi Parlament depýtattary kez kelgen Úki­met múshesine senimsizdik kór­set­ken jaǵdaıda Prezıdent ony ornynan bosatady. Qyryqqa jýyq óz ókiletti­gin Úkimet pen Parlamentke usy­nýy Prezıdenttiń tolǵam­dy sheshimi. О́ıtkeni, ár bı­lik tar­maǵy óz ókilettigi sheń­berin­de halyq aldynda, saı­laý­­shy aldynda jaýapty. Bul Qazaq­­standa ashyq qoǵam qurý prosesi bastaldy degen sóz. Prezıdenttik reformanyń taǵy bir úlken saıası máni bar. Ol Úkimet pen Parlament­tiń úılesimdi jumys isteýin qam­tamasyz etý. Mynandaı da sát bolǵan. Kezinde 1995 jyly Qazaq­­stan Respýblıkasy Jo­ǵar­­ǵy Keńesi HIII shaqyry­ly­m­ynyń depýtaty bolǵan edim. Umytpasam, 370 depýtat. Ol kezde qoǵamdyq uıymdar da óz ókilderin depýtattyqqa usyna alatyn. Bir jylda bir ǵana zań qabyldandy. Mınıstrler beký úshin ár depýtattyń aldynan ótetin. Túrli komıssııalar qurýmen áýestenýshilik kóbeıdi. Zań shyǵarýdyń ornyna ártúr­li qoǵamdyq uıym­dar ókilderi bir-birimen aıtysýmen kún ótkizetin. Sol Joǵarǵy Keńes taraǵannan keıin Prezıdent Qazaqstan ege­men­digine qajetti zań kú­shi bar jarlyqtarǵa qol qoı­dy. Osylaı Táýelsizdikti saq­­tap qaldy desem de ar­tyq aıt­qandyq bolmas. Endi, Prezı­dent óziniń zań shyǵarý­shylyq quqyǵynan bas tartyp otyr. О́ıtkeni, bizde kóp­partııaly, qos palataly Par­lament bar. Ol kásibı deńgeıge kóterildi. Biraq bul Prezıdenttik bas­qarý júıesi álsireıdi degen sóz emes. «Prezıdent der­­bes taǵa­ıyn­daıtyn já­ne bosa­tatyn Syrt­qy is­ter jáne Qorǵanys mı­nıst­r­­­lerin qospaǵan­da, Úki­­­met músheleriniń antyn qaby­l­daı­dy; erekshe ma­ńyz­dy másele­ler boıynsha qajet­tigine qaraı Úkimet otyrysyna tóraǵalyq etedi; oblystar, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men astana ákimderi aktileriniń kúshin joıady ne qoldanylýyn ishinara toqtata turady». Konstıtýsııaǵa ózgerister ishinde Konstıtýsııalyq Keńes, Joǵarǵy sot, prokýratýra qyz­metine qatysty ózgeris­ter de bar. Munyń bári bılik tar­maq­tarynyń úılesimdi ári jaýap­kershilikpen jumys isteýi­niń kepili bolady. Mine, jańa zaman­nyń jańa talaptaryna sáıkes Prezıdent usyn­ǵan reforma halyq qoldaýyna ıe bolatyny sózsiz. Qazirdiń ózinde saıası partııalar men qoǵamdyq uıym­dardyń, demokratııalyq kúsh­terdiń jalpyulttyq koalı­sııasynyń úndeýleri jarııa­lanyp ta úlgerdi. О́mirdiń ózinen týyndap otyrǵan, El­ba­sy­nyń júrek eleginen ót­ken mundaı ózgeristerdi kesheýil­­detýdiń qajeti joq dep sanaımyn. Sondyqtan da refe­ren­­dým ótkizip, bıýdjettik qar­­jy­lardy shyǵyndamaı, Májilis pen Se­nat­ta jeke-jeke talqylap, Par­­lament pala­­­talarynyń bir­­les­ken oty­­ry­synda Kon­s­tı­týsııaǵa usynyl­ǵan ózgeris­ter­di qabyl­daýdy jón dep esepteımin. Biz úlken qoǵamdyq-saıası, rýhanı-áleýmettik reformalar al­dynda turmyz. Odan súrin­beı ótetinimizge kámil sene­min. О́ıtkeni, bizdiń bola­shaq­ty bol­jaı alatyn ulttyq Kósh­bas­shy­myz bar. N.Á.Nazarbaev – eshqashan ıleýi qanbaǵan saıası reformalarǵa barmaıtyn sarabdal saıasatker, álem moıyndaǵan iri qaıratker. Son­dyqtan da Qa­zaq­stan damýynyń jańa baǵy­ty aıqyndaldy. Osy uly jolda bir bol­a­ıyq, aǵaıyn! Ýálıhan QALIJANOV, M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri