Naryq qatynasyna kóshkeli beri Úkimet aýyldy memlekettik qoldaýdyń túrli jolyn qarastyrdy, áli de izdenis ústinde. Egemendik alǵan jyldary barlyq aýylsharýashylyq kásiporyndarynyń memleket aldyndaǵy qaryzy keshirilip, sol kezden bastap alynǵan qaryz qaıtarymdy bolýy josparlandy. Ol qaryzdar da qaıtpady, ony Parlament birneshe ret keıinge shegerdi. 95-jyldary memlekettik qarjylaı qoldaý aýdan ákimderine júkteldi. El ekonomıkasynyń jaǵdaıy qıyndaý kezde bólingen qarjy sharýa qojalyqtarynyń bárin qoldaýǵa jetpedi, az qarjy tamyr-tanystan, jaqyn-jýyqtardan artylmady. Muny baıqaǵan Úkimet ol qarjyny oblys ákimdigi arqyly úlestirip kórdi, ondaǵylar jer-jerdegi naqty jaǵdaıdy bile bermegendikten jáne olar da senimdilerdi óz tanystarynan izdegendikten jańaǵy qatelikter qaıtalandy. Sosyn Úkimet asa zárý zattardy: egiletin daqyl tuqymyn, tyńaıtqyshtar men hımıkattardy arzandatyp berýdi qolǵa aldy, satyp alý men úlestirýdiń arasyndaǵy shyǵyndy moınyna aldy. Ol da tolyq qaıtarym bermedi. Barlyq jerde sana faktory alǵa shyǵa berdi. 2006 jyly sharýalardyń árbir gektaryna sýbsıdııa berý zańdastyryldy. Ol da baıaǵy sosıalıstik teńgermeshiliktiń qaıtalanýy edi. Qolymdy kókiregime qoıyp aıtar bolsam, sharýalar sol qarjynyń basym bóligin jerdi saqtaýǵa, tozdyrmaýǵa, jerge ekken daqyldaryn kútip-óńdeýge jumsaǵan joq. Qarjyny jylyna bir ret emes, satylap ta berdi, ol aqsha tym az bolyp shyqty da eshteńege jetpedi, sóıtip, aqsha alǵan sátte kúndelikti tirshilikke, toı men qudalyqqa jumsalyp ketip jatty. Aqshanyń kózi joq, qansha bar bolsa, sonsha ketedi. Osy zań Májiliste talqylanǵan kezde onda zańger edim, bul sýbsıdııa maqsatty jumsalmaıdy dep qarsy bolǵan edim. Mundaǵy rettelýi qıyn bir másele – sýbsıdııa barlyq sýbektilerge jetpeıdi. Sondyqtan ony «tańdaýlylarǵa» ǵana berýge jol ashylady. Qazir Úkimet sýbsıdııanyń tıimsiz paıdalanylyp jatqanyn baıqap, bul tásilden bas tartyp, kim qural-jabdyq alar bolsa, soǵan beriledi degen sheshim shyqty. Bul tásildiń progressıvti jaǵy bar, ol – sharýalardy birigýge ıtermeleıdi. Sýarmaly jerdegi qaramaǵynda 2-3 gektar jeri bar sharýaǵa, eger basqalarmen kooperasııa jasamasa, bul qoldaý járdem bere almaıdy. Bizde kooperasııa jolymen birleskender sany 1,33 paıyz ǵana. Al AQSh pen Fransııada – 100 paıyz, Ispanııada – 120 paıyz, Nıderlandyda – 140 paıyz. Aýyldy damytýǵa qatysty sóz qozǵalǵanda memlekettik qoldaý sharýalarǵa naqty jetpeıdi degen áńgime de ras. Elde 173 myńdaı aýylsharýashylyq qurylymdary bar, onyń 165 myńy sharýa qojalyqtary. Úkimet nemese jergilikti bılik olardyń árbirine jeke-jeke baryp, aqsha úlestirýi múmkin emes qoı. Osylaı uıymdasýyn qalaıtyndar kóp. Sosıalızm kezindegideı bolsa deıdi. Biraq ol múmkin emes. О́ıtkeni, alǵan nesıeniń qaıtarym táýekeli degen bar, ol barlyq qojalyqtarda birdeı emes. Memleket bergen aqshanyń qaıtarymdy bolýyn qadaǵalaıdy. Ol úshin kepildik múlik talap etedi. Ony qoıyp qarjy alýǵa kóp qojalyqtardyń shamasy kelmeıdi. Sosyn ókpeleıdi. О́kpeliler, ásirese, halyq jıi ornalasqan sýarmaly óńirde kóp. Sondyqtan da úkimet organdary usaq sharýalarǵa birigýdi usynady. Ony da uıymdastyrý ońaı bolyp jatqan joq, oǵan birneshe sebep bar. Birinshiden, sharýalar jeri óte az bolsa da, ózderin menshik ıesi retinde sezinip qaldy, biriksek jerden aıyrylyp qalamyz ba dep qorqady. Ekinshiden, tabys joq dep qansha aıtsa da, jyl saıyn uqypty sharýa tabyssyz qalmaıdy, sol tabysty da ala almaı qalamyz ba dep ýaıymdaıdy. Oǵan negiz bar, astyqty óńirlerde jerlerin iri kásiporyndarǵa berip, birigip jumys júrgizip jatqan sharýalardyń ishinde ózderine tıesili dıvıdendin tolyq alyp jatqandar óte az. Úshinshiden, zańdarǵa sáıkes sharýa qojalyqtarynyń birigýi erikti túrde ǵana jasalýy tıis, birigý úshin jerdiń ıeligine, tabys bólisine qatysty naqty kepildikter beriletin jáne birlesken qurylymdardyń jumysyn retteıtin zańnamalardy jetildirý qajet. Aýyl ákimderi jaıynda erekshe toqtalǵymyz keledi. «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańy 2001 jyly 23 qańtarda qabyldandy. Bul zańnyń onda belgilengen talaptarǵa saı qoldanylýy satylap júzege asyp keledi. Qazirshe olar «memlekettik bılik kásipkerliktiń isine aralaspasyn» degen talapty óz paıdasyna túsinip, turǵyndardyń turmys-tirshiligine jaýap berýdiń joǵaryǵa esep berip turatyn sátterin ǵana oryndap, óz turǵyndary aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinbeı otyr...
Myrzageldi KEMEL,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory
