Ot júrekti aqyn

Qasym Amanjolov – 100 Qazaqtyń qara óleńiniń jyr kerýeni HHI ǵasyrǵa aıaq basty. Onyń bastaý bulaǵynda halqymyzdyń asa baı aýyz ádebıeti, babalarymyzdyń tasqa qashap jazyp ketken asyl jádigerleri, jy­raý­lyq poezııanyń injý-marjandary jat­qandyǵy ǵylymı dáleldendi. Al jazba poezııa týraly sóz etkende, eń aldymen uly Abaı jyrlary jadymyzda jań­ǵyryp turady. Sol Abaıdan sońǵy aqyn­dar ishinde aldymen aýyzǵa ilinetini Maǵ­jan men Ilııas sııaqty birtýarlar ekendigi de aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Olardan keıin qazaq óleńine tyń lep, jańa daýys ákelgen Qasym Amanjolov desek, aqıqat­qa júgingenimiz bolar. Qasym aqyn 1911 jyly Qaraǵandy ob­lysynyń Qarqaraly aýdanynda dúnıe­ge kelgen. Jastaı jetim qalǵan ol Semeıdegi ınternatqa túsedi. Sonda saýat asha­dy. 1927-1930 jyldary Semeı maldári­gerlik tehnıkýmynda oqıdy. Odan soń Oral qalasyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtta, biraz ýaqyt Lenıngradtyń (Sankt-Peterbýrgtiń) orman sharýashylyǵy ıns­tıtýtynda da bilim alady. Biraq ony den­saýlyǵyna baılanysty bitirmesten, 1932 jyly Almatyǵa kelip, «Lenınshil jas» gazetine qyzmetke ornalasady. Dál osy kezden bastap onyń óleńderi baspasóz betinde jıi kórinedi. Qalyń oqyrman Qasymdy aqyn retinde 1936-1938 jyldary ǵana tanı bastaǵan. Al­ǵash­qy jeke óleńder jınaǵy «О́mir syry» degen atpen 1938 jyly jaryq kóredi. Budan basqa óziniń kózi tirisinde «Groza» (orys tiline aýdarǵan Dm. Snegın) – 1946, «Daýyl» – 1948, «Balbóbek» – 1949, «Stıhı» (orys tilinde) – 1949, «Nurly dúnıe» – 1950, Tańdamaly shy­ǵar­malary – 1952 jyldary tasqa ba­sy­lyp shyǵady. Ár óleń kitaby shyqqan saıyn Qasym aqyn jyrlary baıtaq qazaq dalasyna keń qulash uryp, jaıyla tústi. Ásirese «Da­ýyl» kitabyndaǵy óleńderi aqyndy bu­ryn eshkim shyqpaǵan bıik shyńǵa shy­ǵardy. Bıylǵy jyly Qasym Amanjolovtyń týǵanyna 100 jyl tolǵaly otyr. Osy rette Qasym ómirderegine, onyń shy­ǵar­mashylyǵy týraly aıtylǵan keıbir ba­ǵaly pikirlerge, onyń máńgi óshpes óleń­derine búgingi urpaq kózimen qaıta bir zer sala qarap, sol oılarymyzdy oqyrman­men bóliskimiz keldi. Qasym nebári 44 jasynda ókpe aý­rýynan mezgilsiz dúnıeden ozǵannan  keıin, Qazaqtyń memlekettik kórkem áde­bıet baspasynan 1955 jyly shyǵar­malarynyń tolyq jınaǵy úsh tomd­y­ǵy­nyń birinshi tomy jaryq kóripti. Kitap­tyń alǵysózin Táken Álimqulov jazyp, túsiniktemelerin Esmaǵanbet Ismaılov ázirlep, jalpy redaksııasyn Syrbaı Máý­lenov basqarǵan eken. Aqyn zaman­dastary sol  kezdiń ózin­de Qasymnyń ornynyń oısyrap qalǵan­dyǵyna ókinish bildirgen. Uly jazýshy Muhtar Áýezov bir top aqynǵa minezdeme beredi: «Qyrǵı tildi Asqar, syrshyl úndi Ábdilda, maıda qońyr Ǵalı, basym sózdi Taıyr, kúıli-muńdy Qasym, izdengish te tapqysh Hamıt, syrly sazdy Syrbaı, salqyn oıly Saın». Osyndaǵy  Muqańnyń dýaly aýzyna ilikken «kúıli-muńdy Qasym» jyrlary óziniń ómirsheńdigimen búginge deıin qa­zaq­tyń óleń kóshin alǵa súırep kele jat­qan qudiretti kúshke, rýhty, órshil, ójet, jalyndy, lepti qasıetterge sýaryl­ǵan­dyǵyn ómirdiń ózi dáleldep otyr. Qasymnyń zamandas inisi, asqan sheber sóz zergeri Táken Álimqulov oılary álgindegi Áýezov aıqyndamasynyń ilikti jalǵasyndaı áserge bóleıdi: «Qasym poe­­zııasy dombyranyń saǵaǵynan kúm­birlep sorǵalaǵan qońyr kúıge uqsaıdy. Bul kúıden kóńiliniń sanasy barlar árqashan da mol lázzat, nár alyp, keń tynys tabady. Qanshama tyńdasań da ja­lyqtyrmaıtyn ómirshil kúı, bul! Sezi­mińdi tereńdetip, meıirimińdi molaıtyp, qııalyńa qanat qaqtyratyn, janyńdy sha­byttandyratyn Qasym poezııasy jańar­ǵan ómirge árjaqty jarasa bermek. Son­dyqtan da ólimniń qushaǵyna syımaıtyn aqyndardyń biri ózimizdiń Qasym dep bilemiz. Qasym óz halqynyń, óz qoǵamynyń, óz dáýiriniń shejiresi retinde máńgi ósh­pes shyndyqtardy tarıhqa qaldyr­dy... Taýǵa shyǵyp, jańarǵan keń dalaǵa qara­saq, qatarymyzda Qasym turǵandaı kóri­nedi. Raýandap atqan «tań jeńgeni», «qa­naty qanǵa malynǵan aqsha bultty», keshki shymqaı araıdy kórgende Qasym esimizge túsedi. «Alystaǵy najaǵaıdyń qara túngi qanaty» jarqyldaǵanda, aspan sa­tur-sutyr jarylǵanda, daýyl ysqyryp soqqanda arasynda  Qasym júrgendeı seziledi. Sirkirep jańbyr jaýǵanda aqyn jany aýamyzda qalyqtap júzip júrgen­deı bolady. Qaraýylǵa turǵan aı da, zań­ǵarda júzgen juldyz da, Saryarqa jaq­tan esken jibek qanat samal da Qasymdy esimizge salady... Qaıda júrsek Qasym­nyń jyry, Qasymnyń áni jadymyzdan shyqpaıdy». Júrek tolqytarlyq, jan tebirenterlik osy joldardy oqyǵanda, Qasym aqynnyń qudirettiligin sezingendeı bolasyń. Shynynda da búgingi urpaq Qasym jyrlaryna qazir úńilse de, sondaı kúı keshetinine rııasyz senesiń. Ol úshin ár oqyǵanda, ár qyrynan kórinetin, oqyǵan saıyn jańa bir tylsymy, tosyn bir jum­baǵy ashylatyn Qasym álemine súńgısiń. Ondaıda tek aqynnyń qalamynan týǵan jyrlaryna júginý kerek-aq. Ár aqyn tarıh qoınaýynda jatqan al­dyńǵy kóshke ile­­sedi. Sol kóshtiń ásem áýezin, asyl merýertin boıyna sińiredi. Aldyńǵy lektiń asqaq rýhyna, máńgi óshpes maqamyna elikteý arqyly, óz jolyn, óz soq­pa­ǵyn ta­bady. Qasym aqynnyń ózindik bitim bol­mysy, bútin tulǵasy dál solaı qa­lyp­tasqan. О́z shyǵarmashylyǵynyń alǵashqy jyl­darynda halyq aýyz ádebıetiniń aqpa-tókpe, jeldirme-terme yrǵaǵyna boı urǵan kezderi de bolǵan. Kúnderde kún bolǵanda, Keýdege zil tolǵanda, Dúnıe azyp-tozǵanda, Aıýanshylyq qozǵanda... Beles, beles asqanda, Shalqyp kóńil tasqanda, Jerdi jeńip, jentektep, Jibek jeldi jetektep, Shyqqanda ushyp aspanǵa, Kóktiń qoınyn ashqanda, Bar álemge tanytqan, О́mir syryn aǵyltqan... Tabıǵatty ıitken, Jer baýyryn jibitken, Jer saýyryn gúl etken, Betin torǵyn, nur etken, Saı-salasyn ný etken, Betpaq shólin sýly etken, Qum men soryn shóp etken, Dóń, adyryn kók etken, Qoınyn ashyp, ken etken, Mol baılyqqa keneltken, – degen sııaq­ty joldar Qasymnyń jasynan aýyz áde­bıetiniń ýyzyna jaryp ósken talant ekendigin aıǵaqtaıdy. Bul endi, ásirese qazaq aqyny úshin aınymas tabıǵı zańdylyq desek te qatelespeımiz. Qasym týǵan Qarqaraly óńiri uly Abaı týǵan Shyńǵystaýmen kórshiles, enshiles ornalasqan. Onyń ekinshi bir bastaý bula­ǵy, aqyndyǵynyń qaınar kózi – bala kezinen estip ósken Abaı jyrlary. Eseıe kele, Semeıge barǵan kezinde jas Qasym Abaı óleńderimen, Abaı rýhymen tipten ja­qyn tanysty. Shyǵarmashylyǵynyń bas­­tapqy kezeńinde Abaı jyrlarynan  tá­lim aldy. Onyń Abaı mektebinen mol sýsyndaǵandyǵy aqynnyń alǵashqy óleń­derinen qylań berip qalady. Mysaly: Qara kóz, qıylǵan qas, jazyq mańdaı, Alma bet, aqsha júzi nur tamǵandaı. Qyr muryn, oımaq erin, merýert tis, Beıne maqpal qyzyl til sheker baldaı. Tógiler ıyǵyna qara shashy, Jibekteı júz qulpyrǵan damyl almaı, Kúmbezdeı jarqyraǵan moıyny bar, Tamaǵy kún shalmaǵan aq torǵyndaı. Tik ıyq, súmbil bilek, kerbez keýde, Qos emshek aq tósinde qos almadaı... (Sulýdyń symbaty, 1935).   Ishim pysty jalyqtym, Júre almaı endi aıańdap. Kende qappyn, jańa uqtym, Ne bolsa soǵan aıaldap. (1940).   Qulashty sermep, Qyrandaı órlep, Shyqtym ómir shyńyna! Qıyrdy boljap, Tereńnen tolǵap, Qandym ómir syryna! (1935). Bul da tabıǵı zańdylyq. Abaıdy oqy­maı, ony tereń zerttep tanymaı aqyndyq jolǵa túsýdiń ózi ábestik bolar edi. «Soǵysqa deıingi Qasym shyǵarmala­rynda Abaıdyń áseri basym tárizdi. Tipti, azyn-aýlaq  sóz qylǵan mahabbat jyrla­rynyń ózinde Abaıǵa tán tereń ińkárlik, sheksiz qushtarlyq, optımıstik arman seziledi. Birtúrli Abaı lebi eskendeı bolady. Álbette, Qasym Abaıdy kóshirip jyrlady degen uǵym týmaıdy budan. Onyń kóleń­kesinde qalyp ta qoıǵan joq. О́z betaly­syn, óz tótesin tapty», – degen Táken Álim­qulov tujyrymy eske túsedi. Qasym aqyn sýsyndaǵan taǵy bir mektep – ol batys pen shyǵystyń klassıkalyq poezııasy edi. Qasym olardy oqyp qana qoımaı, óz kóńilinen shyqqan Dj.Baıron, Pýshkın, Lermontov, Nekrasov, T.Shevchenko, V.Maıakovskıı, A.Tvardovskıı, M.Mırshakar, N.Gánjáýı shyǵar­ma­laryn qazaq tiline sátti tárjimalady. Ásirese Lermontov pen Maıakovskııdiń jan-dúnıesi aqyn­ǵa sonshalyqty jaqyn áser etti. Poezııa áleminen sharq uryp ózin izdegen aqyn talmaı talaptanyp júrgen kezinde Uly Otan soǵysy bastalady. Aldymen Qasym ásker qataryna Qıyr Shyǵysqa shaqyrylady. Sol jaqtan áskerı eshalon­men uzaq jol júrip, týǵan jerdiń ústimen, bir sát te aıaldamastan batystaǵy maıdanǵa attanady. Dál sol saparda Qasym aqynnyń ekinshi bir tynysy ashylǵandaı. Dala tósin dúbirlete shapqan tulpardaı, da­ýylǵa qar­sy ushqan suńqardaı sharyq­taǵan kezi de osy bolatyn. 32 jasar Qasym jyrlary túıdek-túıdegimen tó­giledi. «Baıqal» tý­raly romantıkalyq balladasy sol tol­qynnyń basy edi. Aqyn «Baıqal» kólin erekshe shabytpen jyrlaıdy. Jańa atyp kele jatqan aq tańdy – erte oıanǵan jeń­gege teńeıdi. Arý kólge aqyn janynyń ózi de son­shalyqty ińkár, sonshalyqty qush­tar. Bult bolyp tónip qushqysy da keledi. Tolǵanystyń eń bir shuraıly, júrekten tógilip túsken tusy ekinshi bóligi. Onda aqyn bylaısha kósiledi: ... Ushty qustar kóńilimnen, Janymda jyr tolǵadym. Shymyldyqtaı tógilgen, Araladym ormanyn. Aspanmenen egesken Bastym záýlim shyńdaryn. Kúrkirep kókte keńesken Bulttyń sózin tyńdadym. О́r tolqynmen oınadym, Qaqtym ushqan qustaryn, Sholp-sholp etken shortanyn, Shoqtyǵynan ustadym. Jattym bir kez qumartyp, Salqyn samal saıynda, Bı bılettim buraltyp, Aq baltyrly qaıyńǵa... Aqyn otyrǵan eshelon qazaq dalasy­nyń ústimen ótkende, ózi bozbala kezinde bolattaı sýarylǵan, kúmis, altyn arnaly erke Ertistiń lebi aqyn janyn balqytady. Bir sát ózi týyp-ósken saıran taý, samal jaılaý, syrnaıly ózen, sap-sary altyn nury júzgen qasıetti Saryarqa kóńil kúıin shalqytady. Saryarqa saǵyndyrdyń atameken, Sardala anam ediń, qushaǵyń keń. Tusyńnan toqtaı almaı baram ótip, Artta – sen, alda – maıdan, qaıtsem eken? – dep perzent júregin tolqytady. Dál sol maıdanǵa attanǵan eshelon týra Qasym týǵan, Qasym ósken, Qasym er jetken ómirlik jolymen júredi. Endi onyń aldynan jastyq shaǵy ótken Oral qalasy shyǵady. Túıdek-túıdegimen tógilgen myna qanatty jyr joldary Qasymdy ǵana emes, búkil qazaq poezııasyn shyrqaý bıikke bir-aq kótergenin bildi me eken, sezdi me eken aqyn júregi?! Oralym, shyqtyń aldymnan, Oralym, meniń Oralym. Qol sozyp qyzyl vagonnan, Ústińnen ótip baramyn.   Oralym, seniń qoınyńda, Oınaqtap ótken jyldarym. Jarqyldap Jaıyq boıynda, Dostarmen saıran qurǵamyn. Shaǵannyń boıy kók shalǵyn, Shalqamnan jatqam shańqaı tús. Gúl bolyp meniń qushaǵym, Keýdeme qonǵan bulbul qus... Tolassyz jaýǵan jańbyrdaı, kúnnen tógilgen nurdaı osy óleńde Qasymnyń ózindik joly saırap jatyr. Onyń «Aqyn ólimi týraly ańyz» poemasy nebári 26 jasynda jaý qolynan qaza tapqan qazaq aqyny, batyr Abdolla Jumaǵalıevtiń óshpes erligine sózben somdalǵan eskertkish deýge laıyq. Osy bir shaǵyn poemanyń tula boıynda tek qana Qasym aqynǵa ǵana tán qanshama kórkemdik beıneleýlerdi mol kezdestirýge bolady. «Jaralanǵan jolbarystaı», «Yrǵyp bult­tan túser bulttaı», «О́zi oq bolyp atylǵandaı», «Shashtan súırep mahab­bat­ty», «Sol aımaqtyń árbir tasy, Ushqandaı edi qus bop kókke», «Qondy ormanǵa qorǵasyn bult», «Bomba bol da jaryl júrek», «Qandy pyshaq – jaý kúlkisi, Qaq jarǵandaı tún júregin», «Aınala jaý yrsyl qaǵyp, Aıdahardaı kóterdi bas», «Túsirgendeı kóktiń mıyn, Zirkildedi zeń­birekter», «Estigendeı dozaq kúıin, Kórden ytqyp shyqty ólikter», «Qara tolqyn orman shashyn, taldap juldy snarıadtar», t.b. teńeýler men beıneli sózder arqyly aqyn tutas surapyl «soǵys» obrazyn jasaǵandaı áserde qalasyń. Poemanyń apogeıi, shyrqaý bıigi – Abdollanyń jaý qolyna túskennen góri, janyp jatqan otqa túskenin sýretteıtin tusy: «Qaısar batyr ot kıingen, Kúsh-qaıratyn tiske jıyp, Jańaǵy aqshyl er júzinen Jalyn tilin turdy súıip. Shuǵyla shashqan keshki bulttaı, Tolqyn shashty ottar oınap, О́rt topanyn keship Nuhtaı, Jalǵyz ózi turdy boılap, Turdy uqsap, turdy keıde, Ot ustaǵan Prometeıge... Qazaq halqynyń jadynda Abdolla aqyn dál osy Qasym jyrlaǵan beınede máńgi saqtalyp qaldy. Qasym poema­synyń qudireti de sonda. Soǵystan keıin de Qasym aqyn ádebıette ónimdi eńbek etti. Onyń oıly, parasatty, rýhy asqaq, sezimi sergek jyr­­­lary qazaq poezııasynyń altyn qo­ryna engizilgeli qashan?! Onyń tereń tebirenispen jazylǵan árbir lırıkalyq óleńi ár oqyǵanda jańa bir qyrynan ashylady. Qasym aqyn ulylyǵynyń syry da sol bolsa kerek. Aqynnyń halyqqa keń taraǵan «Da­rıǵa, sol qyz», «Aqsáýle», «Saýyn­shy jeńgeıdiń jyry», «Jas dáýren», «Baspana», «О́zim týraly», «Týǵan jer» sııaqty óleńderine jazǵan ǵajaıyp sazdy ánderi radıotolqyndarynan túsip kórgen emes. Qasymnyń «Oramal», «Qara aǵash», «Aqshalyq», «Jetpis pen jeti», «Da­ýyl», «Ústimde sur shınelim», «Quz», «О́sh­pes ómir óleńi», t.b. kóptegen óshpes jyrlary qazaq poezııasyna jańalyq bolyp keldi. Akademık-jazýshy Zeınolla Qabdolovtyń zertteý eńbekterine júgin­sek, Qasym Amanjolov qazaq poezııa­synyń kórkemdik keńistigin jan-jaqty keńeıtti. О́ziniń «Sóz óneri» oqýlyǵynda ardaqty ustazymyz Zekeń Qasym óleń­derinen kóp mysaldar keltire otyryp, aqynnyń sınonımderdi eselep qoldana otyryp túp-túgel pleonazmǵa jol ashatynyn, maǵynasy qarama-qarsy antonımderdi mol paıdalanatynyn, allıterasııa, assonans, teńeý, epıtet, metafora, sımvol, metonımııa, psıhologııalyq parallelızm sııaqty tyń kórkemdik beıneleý quraldarymen ádebıetimizdi baıyt­qandyǵyn aıqyndap beredi. Sondaı-aq qazaq óleń qurylysyna Q.Amanjolov ákelgen sony jańalyqtar týraly da birshama zertteýler bar. Sóıtip, Qasym poezııadaǵy eshkimge uqsamaıtyn óz jolyn salǵandyǵy dálel tilemeıdi. Osy rette aqyn Syrbaı Máýlenovtiń 1961 jyly jazǵan myna bir pikiri oıǵa ora­lady: «Qasym – ózindik úlken mektebi bar aqyn. Qazirgi Ǵafý Qaıyrbekov, Qabyken Muqyshev, Saǵı Jıenbaev, Maqsut Baıseıitov sekildi birqatar aqyndarymyz­dyń óleń ekpinderinde, jyrdyń mýzyka­lyq sazynda, erkelik nazynda, sóz órnek­terinde, áserli beınelerinde Qasym poe­zııa­synyń úlken yqpaly, ıgi shapaǵaty barlyǵy daýsyz». Qasym mektebinen nár alyp, sýsyndap baryp, qazaq poezııasyn damytqan aqyndar qatarynda Muqaǵalı Maqataev, Tóleýjan Ysmaıylov, Tóle­gen Aıbergenov, Jumeken Nájimedenov, Jarasqan Ábdirashev, Keńshilik Myrza­bekov esimderin ataýǵa  bolady. Alataýdyń asqaq shyńdarynyń biri – Qasym shyńyndaı kórinedi maǵan. Qazaq poezııasyna qubylys bolyp kelgen uly aqyn Qasym Amanjolov sol bıikten: Dúnıege keler áli talaı Qasym, Olar da bul Qasymdy bir baıqasyn. О́rtke tıgen daýyldaı óleńimdi Qasymnyń ózi emes dep kim aı­tarsyń! – dep búgingi bizben de, tipti keler urpaqpen de qasterli jyr tilinde tildesip turǵandaı. Baýyrjan JAQYP, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.