Almatynyń azyq-túlik beldeýi qalaı qalyptasýda?

Eki mıllıonnan astam tur­ǵyny bar alyp megapolıs – Almaty qalasyn azyq-túlik­pen qamtý, azyq-túlik bel­deýin qalyptastyrý máselesi kún tártibinen túspeı keledi. Qala turǵyndaryn azyq-túlikpen qamtamasyz etý maqsatynda turaqty túrde keńeıtilgen aýylsharýashy­lyq jármeńkeleri uıymdastyry­lyp turady. Almaty qalasy aýyl sharýashylyǵy basqarmasy bergen málimetke súıensek, 2017 jyldyń basynan beri qala aýdandarynda 50-den astam jalpyqalalyq jármeńke ótkizilgen. Jármeńkege shyǵarylǵan azyq-túlik taýarlary Almaty oblysynyń aýmaǵynan jetkizilýde. Olardyń basym bóligi et ónimderi men sút ónimderi. Mundaı aýylsharýashylyq jármeńkeleriniń jıi ótkizilýi qala turǵyndary úshin óte paıdaly. Birinshiden, jármeńke ónimderiniń baǵasy naryqtaǵy taýar baǵalarymen salystyrǵanda álde­qaıda arzan, ekinshiden, eshqan­daı qospasyz tabıǵı ónimge qol jet­kizýge múmkindik týady. Jalpy, mega­polıske jaqyn ornalasqan Almaty oblysynyń 9 aýdany men Qap­sha­ǵaı qalasy tutyný normasyna sáı­kes almatylyqtardy kartop, qyryq­qabat, sábiz, pııaz, qyzanaq, qııar, qyzylsha, alma, qus eti jáne jumyrt­qamen turaqty qamtamasyz ete alady. Osy máselege qatysty ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Atamurat Shamenovti sózge tartqan edik. Onyń pikirinshe, Almatynyń azyq-túlik beldeýi durys qalyptasqan jaǵdaıda, qalada azyq-túlik qaýip­sizdigin saqtaýǵa, beldeýge qaty­sý­­shy aýdandardyń áleýmettik-ekono­mıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa jáne tutynýshylardy arzan da, sapaly ónimmen qamtamasyz etýge múmkindik týar edi. – 9 jyl buryn Taldyq­orǵan­da Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, Almaty qalasy men ob­lys ákim­dikteri birlesip agrar­lyq salada ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq ın­vestısııalyq jobalardy júzege asyrýǵa memorandým qa­byl­daǵan bolatyn. Birshama ister at­qa­ryl­dy, quny 47 mlrd teńgelik 24 ın­vestısııalyq joba daıyndaldy, biraq nátıje kútkendegideı bolǵan joq. Oǵan mysal, sol kezde Almaty qalasyna syrttan kiretin azyq-túlik ımportynyń kólemi 2,5 mlrd AQSh dollary kóleminde kórsetilse, qazir bul suranys 3 mlrd AQSh dollaryn qurady degen málimet bar. О́kinishke qaraı, ózimizde óndirýge bolatyn pııaz, sarymsaq, qyryqqabat, kartop, taǵy basqa ónimder syrttan ákelinýde, – deıdi ekonomıst. Bir aıta keterligi, Almatyda erte pisetin ónimderge suranys kóp, onyń kólemi 13,5-15 myń tonnany quraıdy. Demek, megapolıstiń tutyný mázirin tolyqtaı qamtamasyz etýge qala mańyndaǵy aýdandardyń áleýeti jetpeı jatqany anyq. «Osy máselelerdi jolǵa qoıý úshin Almatynyń azyq-túlik beldeýin keńeıtip, oǵan Jambyl men Ońtústik Qazaqstan oblystarynyń aýdandaryn qosqan jón. Tipti bul beldeýge qatysýshylardyń tizimine Qyzylordanyń kúrishi, qaýyn-qarbyzy men balyǵyn, Shyǵys Qazaqstannyń balyn t.b. qosýǵa bolady. Almatyda aýylsharýashylyq ónimderin óńdeıtin óndiris oshaqtary bar. О́kinishtisi, olardyń tek 60 paıyzdyq múmkindikteri ǵana paıdalanylady. Esep boıynsha qala aýmaǵynda óndiriletin suıyq maıdyń 35 paıyzy, unnyń 62 paıy­zy, súttiń 61 paıyzy, ettiń 18 paıyzy, kókónistiń 56 paıyzy ǵana ishki naryqqa shyǵarylady. Buryn qala sheńberinde 10 sharýa qojalyǵy jáne 54 irili-usaqty tamaq óndiristeri men uqsatý zaýyttary bolatyn. Endi oǵan Naýryzbaı aýdany qosylǵan soń bul múmkindik keńeıdi deýge bolady. Tek bul máseleni júıelep, jolǵa qoıý kerek», deıdi Atamurat Shamenov. Azyq-túlik qaýipsizdigi máselesi Elbasynyń bıylǵy Joldaýynda da aıtyldy. Jalpy, elimiz boıynsha azyq-túlik túrlerin sapaly ekologııalyq taza kúıinde óndirý, ekologııalyq taza ónim kólemin kóbeıtý arqyly eksport mólsherin bolashaqta 40 paıyzǵa deıin ulǵaıtý máselesi basty nazarǵa alynǵan bolatyn. Ol úshin jer qunarlylyǵyn saqtaý, egistik kólemin arttyrý, shaǵyn jáne iri sharýashylyqtarǵa qoldaý kórsetip olardy úlken kooperatıvke biriktirý jobasy júzege asý ústinde. Osy másele qolǵa alynǵaly beri elimizde 164-ten astam kooperatıv qurylǵan kórinedi. Búgingi tańda aýylsharýashylyq ónimderimen 185 myń agroqurylym jáne 1,6 mıllıon úı sharýashylyqtary aınalysady. Aıtpaqshy, almatylyqtardyń jekelegen azyq-túlik túrleriniń tutyný mólsheri týraly aıtatyn bolsaq, Qazaqstan boıynsha ǵylymı negizde daıyndalyp, tıisti atqarýshy organdar bekitetin jyldyq normany negizge alýǵa bolady. О́kinishke qaraı, bul norma elimizde 2005 jyly bekitilgen bolatyn jáne ol buryn respýblıkamyzda negizge alynǵan fızıologııalyq normadan kóp tómen eken. Sondyqtan, almatylyqtardyń taǵam tutyný kóleminiń qajettiligin dál aıtý múmkin emes kórinedi. Desek te, elimizdiń ekonomıkalyq tabysynyń shamamen 15 paıyzyn quraıtyn Almaty sııaqty alyp megopolısti azyq-túlikpen qamtý, onyń ekonomıkalyq tynys-tirshiligin baqylaýda ustaý árdaıym nazardan tys qalmaýy kerek sııaqty. Arman OKTIаBR, jýrnalıst ALMATY