Biri bes jasar balanyń boıyndaı úlken, biri barmaqtyń basyndaı ǵana kishkentaı eki kitapty áldeqandaı kórme sóresinen kózimiz shalyp qalǵan soń, buryn-sońdy dál mundaı erekshe kitaptardy kezdestirmegendikten, eriksiz tarıhymen tanysýǵa umtyldyq. «Bul erekshe eki kitap Qazaqstanǵa qalaı keldi eken?» degen suraq sebebin bilmekke asyqtyrdy.
Ulttyq Ǵylym akademııasynyń kitaphanasyndaǵy sırek kitaptar men qoljazbalar qorynda turǵan bul kitaptar shynynda da erekshelerdi ǵana anyqtaýǵa tán «eń, eń, eń» degen ólshemge ábden laıyq. Qarańǵy qoımadan eki adam áreń kóterip ákelgen «Opısanıe svıashenneıshego koronovanııa ıh ımperatorskıh velıchestv, gosýdarıa ımperatora Aleksandra II ı gosýdarynı ımperatrısy Marıı Aleksandrovny vseıa Rossıı» dep atalatyn eń úlken kitapty kitaphana talabyna sáıkes, qolymyzǵa áppaq qolǵapty kıip alyp, aqtara bastadyq. Kitap 1856 jyly Parıjden basylyp shyqqan. Salmaǵy – 22 kılo, uzyndyǵy – 92 sm, eni – 68 sm. Eń qyzyǵy, kitap qonaqtarǵa tartý etiletin syı retinde 200 danamen ǵana basylyp shyqqan, onyń 100 danasy fransýz tilinde, 100-i orys tilinde jaryq kórgen. Kitapta Reseı ımperatory Aleksandr II-niń taqqa otyrý rásimi sýretteledi. Eýropa memleketterimen, sonyń ishinde Fransııamen qyrǵı-qabaq bolyp kelgen Reseı ımperııasymen aradaǵy toń-torys saıasat Aleksandr II taqqa otyrǵan soń jibip, alty aıdan keıin toılanǵan saltanatty rásimge oraı fransýz baspasynan tasqa basylyp shyǵady. Taqqa otyrý rásimi 1856 jyly tamyzdyń 26-nan qyrkúıektiń 16-syna deıin jıyrma kún boıy toılanǵan. Búgingi kúnniń tilinde «ınaýgýrasııa» dep atalatyn rásimge Sibir qyrǵyzdarynyń depýtattary aǵa sultan, maıor Chormanov, sultan, podpolkovnık Tatenev, sultan, kapıtan Ables Alı qatysqan (keıingi jyldary tarıhshylar Ables Alıdiń Abylaı hannyń tikeleı urpaǵy ekenin aıtyp júr). Kitapta «Sibir qyrǵyzdary» dep kórsetilgen úsh shendiniń de qazaqtar ekeni daýsyz. Sebebi, 55 beti túrli-tústi jáne aq-qara kórkemsýretpen bezendirilgen 106 betten turatyn kitaptyń ishinde qyrǵyzdardyń búrkitpen ań aýlap júrgen sáti beınelengen sýret te bar. О́ıtkeni, rásimge qatysqan memleketterdiń árqaısysyna óz eliniń bir ónerin kórsetý mindettelgendikten, qazaq elinen barǵan qonaqtar búrkitshilik ónerin kórsetkeni baıqalady.
Bárin qoıshy, baǵaly kitap buıyrǵan baqytty adam kim, 100 dananyń bireýi qazaq jerine kimmen birge ilesip kelgen? Kitaphanaǵa eshkim de óz qolymen ákep tapsyrmaǵan, sırek kezdesetin basylym Ulttyq Ǵylym akademııasynyń qoryna «Býkınıst» arqyly kelip túsken. Akademııa basshylyǵy kitapty 1960 jyly 1500 rýblge satyp alǵan.
Ulttyq Ǵylym akademııasy ortalyq ǵylymı kitaphanasynyń sırek kitaptar men qoljazbalar qorynyń jetekshisi Gúlshat Abıkova qordaǵy eń kishkentaı kitaptyń da tarıhymen tanystyrdy. Qoı asyǵyndaı qońyr kitap jeke avtordyń shyǵarmasy emes, qasıetti Quran kárim. Shamamen, 1900 jyldary Ystanbul qalasynda basylyp shyqqan. Qurannyń alǵashqy betindegi «Matbaǵ Osmanııa» degen jazý osyny aıǵaqtaıdy. Qurannyń uzyndyǵy – 3,4 sm, al eni – 2 sm, qalyńdyǵy – 1,2 sm. Súırikteı emes, saýsaqqa áreń ilinetin Quran Fatıha súresinen bastap eń sońǵy Nas súresine deıingi paraqtary tolyqtaı saqtalǵan. Quran shyǵys qaǵazyna, arab jazýynyń nasıh úlgisinde jazylǵan, syrty qyzyldy-jasyldy tastary bar temir qorapshaǵa salynǵan. Kitap boıtumarǵa arnalyp jasalǵan sekildi. Quran súreleriniń jazýy anyq kóringenimen, lýpamen oqymasa, óte maıda áripterdiń oqylýy qıyn. Bul kishkene kólemdi Qurannyń bul nusqasy HH ǵasyrdyń basynda shyǵyp, osy kúnge jetken óte sırek kezdesetin tolyq nusqasy deýge bolady. Kitap sırek qoljazbalar qoryna 1967 jyly tapsyrylǵan.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
