Et degende bet bar ma?..

Kún jeksenbi. Oblys orta­ly­ǵyndaǵy jergilikti halyq «ja­byq bazar» dep ataıtyn saý­da ornynyń et satatyn só­re­leriniń mańy yǵy-jyǵy, ıin ti­resken halyq. Ánsheıinde alý­shydan satýshy kóp bolatyn. Bul joly satýshy az da, týyrylyp jatqan etke tamsanatyndar kóp. Tamsanbaǵanda qaıtsin, sıyr etiniń baǵasy buryn-sońdy jetpegen deńgeıge kóterilip, sońǵy aptalarda kúrt ósti. Bir kılosynyń baǵasy 1700-1800 teńge. Osydan shamamen bir aı buryn 1300-1400 teńgeden satylǵan. Shynyn aıtý kerek, qala turǵyndarynyń qazanyna túsetin ettiń deni qara maldiki. Adamnyń asqazanynda kelesi kún batqansha qorytylatyn qoı etinen densaýlyǵyna baılanysty tartynatyndar kóp. Ol kezde jylqy eti tisińe kirmeı, tú­sińe kiretin. Qara malmen sa­lys­tyrǵanda áldeqaıda qym­bat-tuǵyn. Sońǵy ýaqytta ke­ri­sinshe baǵa naryǵy qa­lyp­tas­ty. Qazir jylqy eti 1500-1600 teń­ge shamasynda. Baǵanyń bulaısha sharyqtap ketý se­bebin et satyp turǵan adamdardan su­rap bildik. Olardyń aıtýyna qa­ra­ǵan­da, eń birinshi sebebi, oblys orta­ly­ǵyna jetkiziletin qara mal­dyń etin qaraǵandylyq alypsat­arlar sa­typ alyp jatyr eken. Shalǵaıdaǵy el­di me­ken­­derden mal etin jetkizetin del­dal­d­ar­ǵa árbir kılo et úshin ádettegi baǵadan úsh júz teńge artyq tóleıdi. Tań sári­den «KamAZ-daryn» bazarǵa tirep qoıa­dy da, elden et jet­kiz­gen­derdiń qolyn­da­ǵy­syn kóterme baǵamen satyp alady. Bi­le­tinderdiń aıtýyna qaraǵanda, Qa­ra­ǵan­dynyń óz basynda sıyr etiniń ár kılosynyń baǵasy 2500 teńgege jetipti. Onyń da sebebi bar. О́tken jyly sol óńirde qara mal juqpaly aýrýǵa ushy­ra­ǵan. Qazir Qaraǵandy ob­lysynyń eldi me­ken­derinde mal ba­sy kúrt azaıdy dep otyr. Burynǵy mal­­dyń deni sanıtarlyq saq­tyq úshin py­shaqqa ilikken. Bizdiń oblysta mal basy aman.Ke­­mi­gen joq, qaıta sál de bolsa óse tús­ken. Bul endi qoradaǵy emes, qa­ǵaz­daǵy esep. – Ettiń azaıýynyń sebebi mal basy­nyń azaıýynan emes. Aýylda, mal ishin­­de ósken árbir adam jaqsy bilýge tıis­­ti. Jýan jińishkerip, jińishke úzi­le­tin qa­raózek shaqta eshkim jelindep tur­ǵan ma­­lyn etke tapsyrmaıdy ǵoı. Sa­ty­la­tyn taıyn­sha, torpaqty ótken kúzde ót­ki­zip bitirgen,–deıdi oblystyq aýyl sha­rýashylyǵy basqarmasynyń mal sha­rýashylyǵy bóliminiń meńgerýshisi Se­rik Shaıkózov. – О́tken jyly burnaǵy jyl­men salystyrǵanda qara maldyń ba­sy 4 paıyzǵa ósip, 399 myń basqa jetti. Et baǵasy ósýiniń taǵy da birneshe ja­na­ma sebepteri bar. Máselen, shal­­ǵaı­da­ǵy shaǵyn aýyldarmen qa­ty­naı­tyn jol­dardy qar basyp qal­dy. Oppa qarǵa om­bylap júrgen júr­ginshi qaptap et ta­symaq túgili, qa­ra­qan basyn ázer alyp jú­­redi. Ekin­shi bir sebep, benzınniń qy­m­­b­a­t­taýy. Taǵy bir sebep, mal azy­ǵyn­yń jyldan-jylǵa kóterilýi. – Mal baǵýdyń da azaby az emes. Aı­tý­ǵa ǵana jeńil, áıtpese, tórt túlik­tiń ishinde qara maldyń ózindik quny óte joǵary. Eseptep kóreıik, bizdiń jaqta qa­ra mal alty aı qolǵa qaraıdy. Alty aı­dyń ishinde bir basqa bir tirkeme shóp, bir tonna jem qajet eken delik. Shó­bi­­ńiz­­diń quny 30 myń teńge, jemińiz de sol shamada. Ekeýin qossańyz, bir bas qara maldy qystatyp shyǵarý úshin al­pys myń teńge qarjy kerek. Qol­da­ǵy maldyń tuqymy azyp ket­ken. Úsh jyl baqpasańyz pyshaq kó­ter­meı­­di. Sonda qara mal ózine jum­sal­­ǵan shyǵyndy ǵana jabady degen sóz ǵoı. Al shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyl­da­­ǵy aǵaıyndar mańdaı terin sypy­ryp jú­­rip baqqan malyn buldap ótkize de almaıdy. Ol úshin selolyq okrýg ákim­diginen mal ózińizdiki ekeni týraly anyqtama alasyz. Odan soń mal dá­rigerinen taǵy bir qujat qajet. Bar­sańyz bazardan oryn tıetindigine kó­zińiz jetip tur ma? Osynsha mehnatqa óz eńbegińizdi qosyńyz,–deıdi Zerendi aý­dan­yndaǵy Jańaýyl aýylyndaǵy sha­rýa qojalyǵynyń jetekshisi Qulan Bo­latov. – sondyqtan da, basy artyq ju­mystan qashqan aýyl adamdary mal­da­ryn deldaldarǵa tapsyrǵandy ońaı kóredi. Osy arada qadap aıta ketetin bir ózekti másele bar. Qazir deldal­dar aýyl turǵyndarynan qara mal etiniń kılosyn 800-900 teńgeden alady. Al bazarda eki ese qymbat. Son­da deldal úsh jyl baq­qan mal ıe­si­men para-par tabys tabady eken. Eger biz qymbattady dep otyr­ǵan ba­ǵany maldyń aq adal ıesi alsa esh qarsylyǵymyz joq. Ondaı jaǵ­­daı­da qorasyndaǵy birdi-ekili qar­a­nyń sú­mesimen kún kórip otyr­ǵan, odan bas­­qa tabysy joq aýyl tur­ǵy­n­da­ry­nyń eń­begi esh bolmas edi. Qaı­ta sol maldyń ar­qasynda es jıyp, etek jaýyp qalar edi. Sondyqtan da, tıisti oryndar jyl on eki aı mal baǵyp, qystyń aqyrǵan aıa­zyna to­ńyp, shildeniń qara qarǵanyń mıy qaı­naıtyn ystyǵyna kúıip, bar taý­qy­metin tolaıym tartyp mal baqqan adam­­dardyń sol malynyń ónimin esh ke­­dergisiz sata alatyndaı jaǵdaıyn týǵ­yzý kerek. Sonda baryp aýyldyń ań­qaý qazaǵy deldalǵa jem bolmaıdy. Eńbegi janady. Bulaısha taýsylyp aıtyp otyr­ǵa­nymyzdyń da sebebi bar. Kókshetaý qa­lasynyń turǵyny, kózi tanys azamat Ámirjan Moldaǵaıypov jumyssyz qalǵan soń et satýmen aınalyspaqshy bolǵan. Kózi qanyqpaǵan adamǵa ońaı-ospaq sharýa emes. Aldymen qulqyn sáriden baryp bir taıynshany kótere satyp alypty. Endi et satatyn sóre kerek. Sóıtse, bazardaǵy sórelerdiń biri de bos emes. Shetten kelgen, kól­de­neńnen qosylǵan adamnyń kirýi múmkin emes eken. Tipti ári ıterip, beri ıterip, na­mys­qa tıer sóz aıtyp, keleke etken de, ju­dyryqtasýǵa deıin baryp qalǵan. Aqyr sońynda kúnimen turyp eshteńe ón­dire almaǵan soń, alǵan malynyń ár kılosyn 100 teńgeden baǵalap, jańaǵy uıym­dasqan saýdagerlerdiń ózderine ótkizip ketipti. Sóz sońyn shıyra qaıyrǵanda, sıyr eti baǵasynyń qymbattaý sebebi osyn­daı. Bazar toly halyq. Bireýi etke, ekinshisi ettiń baǵasy jazylǵan qa­ǵazǵa qa­raıdy. Qaltasy kótergeni alyp, as­panǵa qarap shalqaısa, qaltasy kó­ter­megeni jerge qarap sytylyp shyǵyp bara jatyr. Qaıda barar eken? Baǵany aıtam da... Baıqal BAIÁDILOV