Ǵylym aqsaqaly

Zań ǵylymdarynyń doktory, professor О́zeke Jekebaevtyń krımınologııa salasyndaǵy ataq-dańqy álemdik sıpat alǵaly qashan. Buǵan krımınalıst ǵalymdardyń onyń kóptegen eńbekterine jasaǵan siltemeleri kýálikke júredi. Ǵalymnyń týyp-ósken jeri talaı-talaı tekti tulǵalardy túletken Semeı topyraǵy. Jastyq dáýreni surapyl soǵys jyldaryna tuspa-tus kelip, erte eseıgen. At jalyn tartyp mingennen qabilet-qarymyn barynsha tanytatyn qalaýly qyzmetshi, bilikti maman bolýǵa talpynǵan. 1948 jyly Qazaq KSR Ádilet mınıstrligi janyn­daǵy eki jyldyq zań mektebin bitirgen soń eńbek jolyn Almaty oblysynyń Balqash, Qaskeleń aýdandarynyń ishki ister salasynda halyq tergeýshisi bolyp bastaǵan. Sonymen bir mezgilde Almaty memlekettik zań ıns­tıtýtynda oqyp, 1953 jyly ony oıdaǵydaı támamdaıdy. Zerdeli jas memlekettik emtıhan komıssııasynyń tóraǵasy, lenıngradtyq ǵalym A.V.Mýhın syndy maman, ǵalymdardyń yqpalymen ǵylymnyń qııa shyńyna jol tartady. Máskeý qalasynda KSRO Ǵylym akademııasynyń memleket jáne quqyq ınstıtýtynyń aspırantýrasynda oqı júrip, ǵylym doktory, professor V.M. Shýrshalovtyń jetekshiligimen «Daý-janjaldardy beıbit jolmen sheshýdegi BUU Bas Assam­b­leıasy men Qaýipsizdik keńesiniń quzyreti jáne róli» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa jazyp, ony 1958 jyly sátti qorǵap shyǵady. 1975 jyly akademık V.N.Kýdrıavsevtiń ǵylymı keńes­shiligimen KSRO Bas prokýra­týrasynyń ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynda «Qylmyskerdiń jeke basyn jáne qylmystyq minez-qulqyn krımınologııalyq turǵyda oqyp-zertteý» degen taqyrypta doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Kandıdattyq dıssertasııa­syn qorǵaǵan soń, 1958-1966 jyldary KSRO ǴA Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynda kishi, aǵa ǵylymı qyzmetker boldy, 1966-1994 jyldar aralyǵynda osy ınstıtýttyń qylmystyq-quqyqtyq ǵylymdar bólimin basqardy. On jyldan astam ýaqyt Qazaq gýmanıtarlyq zań ınstıtýtynyń (Almaty q.) qylmystyq quqyq jáne krımı­nologııa kafedrasynyń meńgerýshisi boldy. 2005 jyldan qazirgi tańǵa deıin Astana qala­syndaǵy Qazaq memlekettik zań ýnıversıtetiniń qylmystyq, qylmystyq-atqarýshylyq qu­qyq jáne krımınologııa ka­fedrasynyń professory bolyp keledi. Ǵalym О́.S.Jekebaev res­pýb­lıkadaǵy krımınologııa ǵylymdarynyń negizin salý­shylardyń biri. Uzaq jyldardan beri stýdentterge, magıs­tranttarǵa jáne doktoranttarǵa qylmystyq quqyq (jalpy bólim), krımınologııa, shet elderdiń qylmystyq quqyǵy, zamanaýı krımınologııanyń mańyzdy má­seleleri, t.b. boıynsha dáris be­redi. Onyń ǵylymı eńbekteri tek Qazaqstanda ǵana emes, sondaı-aq, Reseı, Belarýs jáne bas­qa memleketterde suranysqa ıe. О́zeke Súıkinbaıuly Qazaq­stannyń ǵylymı-pedagogıkalyq kadrlaryn daıarlaý isine de esepsiz eńbek sińirdi. Onyń ǵylymı jetekshiligimen M.S.Nárikbaev, R.T.Nurtaev, Q.J.Baltabaev, t.b. kórnekti ǵalym-zańgerler ǵylym jolyndaǵy zertteý jumystaryn bastady. Olardyń barlyǵy der­lik keıinde ǵylym doktorlary atandy. Jazyp, jarııalaǵan ǵyly­mı eńbekteriniń jalpy sany 180 baspa tabaqtan asady. Ǵy­ly­mı izdenisteriniń negizgi sala­lary – krımınologııa men qyl­mystyq quqyqtyń teo­rııalyq, metodologııalyq jáne praktıkalyq problemalary. 1987 jyly jaryq kórgen «Qyl­mystyń jaı-japsary jáne qylmystyq jaýaptylyq» atty kitaby qazaqstandyq krımınologııany damytýda úlken ról atqarady. Ǵalymnyń «Qylmys­tyq minez-qulyqtyń áleýmettik-psıhologııalyq aspektileri» atty eńbeginde aıshyqtalǵan krımınologııanyń áleýmettik psıhologııamen tyǵyz baılanysy bar degen tujyrymy krı­mınologııa ǵylymyndaǵy jańa ustanym edi. Professor О́.S.Jekebaevtyń teorııalyq oı-túıinderi qylmystyq zańna­ma jáne sot tájirıbesinde de kórinis tapqan. Ol TMD elde­riniń úlgilik Qylmystyq kodeksin (1995 j.), sondaı-aq, Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodeksin (1997 j.) ázirleýshilerdiń biri boldy. «Soros-Qazaqstan» halyqaralyq qorynyń grant ıegeri retinde 2001 jyly korporatıvtik quqyq­taný boıynsha alǵash bolyp kitap daıyndap shyǵardy. Zerdeli ǵalymnyń ıdeıalary zańgerler qoǵamdastyǵy tarapynan qashanda oń baǵasyn alyp keledi. Alys-jaqyn shet elderdiń mańdaıaldy ǵalymdary О́zeke Súıkinbaıulynyń ataq-dańqyna jaqsy qanyq, aıtqan, bildirgen oı-pikirlerine taq turady. Elimiz egemendik alǵan soń, otandyq zańnamalardy táýelsiz el talaptaryna saı jańadan júıeleý, óz baǵytymyz boıynsha saralaý qajettigi týyndady. Ǵasyrlar toǵysynda Máskeý, Sankt-Peterbýrg qalalarynda jıi bolýdyń sáti tústi. Izdenis órisimizge oraı zań salasynyń korıfeıleri sanalatyn sandaǵan iri ǵalymdardyń aldyn kórdik. Qazaqstandyq jas ǵalymdar úshin úlken ǵalymdardyń pikiri asa mańyzdy, ony ortalyqtaǵylar da qajet etedi. Sonda A.V.Naý­mov, N.V.Kýznesova, G.A.Krı­ger, V.N.Kýdrıavsev syn­dy ǵulama ǵalymdardyń «Bizge Je­ke­­baevtyń pikiri bolsa je­tip jatyr» degenine san kýá bolǵa­­nymyz bar. Bul da bolsa, ǵalymnyń ólsheýsiz abyroı-bedelin bildirse kerek. Ǵalym aǵamen jeke tanys­tyǵym ǵylymnyń qııa jolyna túsken kezeńnen bastaý alady. Zań salasyna endi ǵana den qoıyp, teorııalyq tereń bilim ala bastaǵan tusta bizge sol kezdegi sanaýly ǵana ǵa­lym-mamandardyń oqýlyq-kitaptary qatarynda О́zeke Súıkinbaıulynyń eńbekteri de óziniń erkin paıymdaýlarymen, zań-quqyq salasyn izgilendirýge qatysty oı-usynystarymen erekshe nazar aýdartqan edi. Ol táýelsizdigimiz tuǵyryna ornyǵyp, egemen el retinde derbes damýdyń sara jolyna túsip jatqan tolǵaqty 90-shy jyldardyń bas kezi edi. Barlyq memleket qurylymy jańasha baǵyt alyp, tyńnan túren salyp jatqan tusta qashannan qaǵajý kórip kele jatqan aınalaıyn ana tilimizdiń bosaǵadaǵy basyn tórge shyǵarý, shyn máninde, memlekettik deńgeıge kóterý mindeti de alda turdy. Ol úshin qazaq tili keńse tili, ǵylym-bilim tili, kúndelikti qoldanys tiline aınalýy kerek edi. Osy oraıda, О́zeke aǵa daıyndyq ústindegi kandıdattyq dıssertasııamdy memlekettik tilde jazyp shyqsań qaıtedi dep usynys jasady. Sodan men birden táýekelge bel býdym da, ǵylymı jumysymdy qazaq tilinde oryndap shyqtym. Ǵylymı eńbek memlekettik tilde birinshi ret qorǵalǵan tolymdy dúnıe retinde laıyqty baǵasyn aldy. О́zeke Súıkinbaıuly qor­ǵaýdan soń jumysyma resmı opponent bolǵan zań salasynyń zańǵarlary S.Sartaev, E.Qaıyr­janovtarmen birge aq batasyn berdi, aldaǵy ómirime aqjol tiledi. Aqsaqal kúndelikti qyzmet, jumys babynda qandaı talapshyl, ymyrasyz, qatal bolsa, bylaıǵy ómirde sondaı jaısań, kishipeıil, qarapaıym. Adam boıyndaǵy tazalyqty, shynaıylyqty, adal­dyqty qasıet tutady. Kól­girlik, kóz­boıaý­­­shylyq ol kisige múlde jat. Ekeý­ara áńgimeniń sheberi – tek ká­sibı mamandyq boıynsha ǵana emes, basqa rýhanı-mádenı ádebıet­terdi de kóp oqıdy, kóp biledi. Árdaıym oıy tunyq, salıqaly, tolǵamdary salmaqty, súbeli shyǵyp jatady. Artynan qara ilespegen, aldynan qýanyshty urpaǵy kútpegen ǵalym – ǵalym bolyp jarytpaq emes. Qaı kezeńge kóz salsańyz da aıtýly ǵalymdar alqaly kóptiń uıymdastyrýshysy da bola bilgen. Osy turǵyda О́.S.Jekebaevtyń aldyn kórgen, tálimin alǵan myńdaǵan shákirt­teriniń biri retinde bir aýyz lebiz bildirýdi jón kórgen edik. Qoryta kelgende, búginde 90 atty tuǵyrly bıikke kóterilip otyrǵan abyz aqsaqaldyń ónegeli ómir joly, ǵıbratty ǵumyry halqy úshin qashanda qundy, mańyzdy bolyp qala beredi dep bilemiz. Nurlan DÝLATBEKOV, Parlament Májilisiniń depýtaty, zań ǵylym­darynyń doktory, UǴA korrespondent-múshesi