Konstıtýsııa – halyq pen bıliktiń arasyndaǵy basty shart. Ol – memlekettik qurylymdy bekitýshi, adam men azamattyń quqyqtaryn jarııa etýshi jáne qorǵaýshy basty qural. Ony qabyldaý men ózgertýdiń eki joly bar. Elbasy ony ashyp, jiktep aıtty. Birinshisi – referendým, al ekinshisi – Parlament.
Referendým qarjyny kerek etedi. Oǵan arnaıy merzim qajet. Referendýmdy qaı ýaqytta qoldanǵan durys? Ol – Konstıtýsııanyń normalaryn túbegeıli ári kúrdeli ózgertkende, halyqtyń jalpy qoldaýyn muqtaj etkende paıdalanatyn úderis. Iаǵnı, memlekettik bılik organdarynyń formasyn, azamattardyń quqyqtyq mártebesin nemese ózge de bazalyq normalardy túzetkende júginetin tetik.
Al Parlament arqyly ózgertý ońtaıly da jyldam. Búgingideı ókilettikti bólý úshin parlamenttik tásil óte tıimdi. Jańa erejeler engizilmeıdi. О́ıtkeni, Konstıtýsııa, birinshiden, zań. Joǵary ımperatıvti qýaty bar qujat. Qoǵamnyń belgili bir damý kezeńinde onyń ózgerýi, tolyqtyrylýy – zańdy qubylys. Qatyp qalǵan qaǵıda emes. О́mir ózgerip turady. Adamnyń bılikke, menshikke, zańǵa kózqarastary ózgergen jaǵdaıda ony retteý tetigi, ıaǵnı quqylyq qatynas ózgeredi. Konstıtýsııa normalary da ýaqyt pen keńistikke beıimdeledi. Keshegi mańyzdy másele búgin qarapaıymdanýy, al búgingi usaq másele erteń kúrdelenýi múmkin. Mine, osyndaı zamanaýı talap Konstıtýsııa, zań, dástúr, etıka, estetıka sııaqty áleýmettik normalardy da ózgeriske ákeledi.
Elbasy usynǵan túzetýlerge muqtajdyq osyndaı qoǵamymyzdyń damý úrdisinen týyndap otyr. Qazaqstan prezıdenttik bıliktegi el bolyp qalyptasty. Bizdiń adamdar bıliktiń sımvoly Prezıdent dep túsinýge daǵdylandy.
Osy ótken 25 jylda memleket bıligi qalyptasyp, qoǵamymyzdyń san-salaly ómiri damydy, azamattardyń qorǵalýy men qaýipsizdigi, barlyq muqtajdyqtardyń sheshilýi, eldiń halyqaralyq saıasatqa bıimdelýi tek Prezıdent arqyly júzege asty. Qarapaıym adam memlekettik bılikti Prezıdentsiz elestete de almaıdy. Memleketti qalyptastyrýdyń alǵashqy jyldarynda bıliktiń Prezıdent qolyna jınalýy, onyń ókilettiginiń qarymdy bolýy sol kezeńdegi saıası ahýaldan týyndaǵan edi. Jáne ol ózin aqtaǵan, durys sheshilgen másele boldy.
Endi qoǵamymyz jetilip, derbes kásibı memlekettik mehanızm qalyptasqan kezde Prezıdenttiń moınyndaǵy júkti jeńildetip, biraz ókilettikti Parlament pen Úkimetke bólip berý – ıini qanǵan jaǵdaı.
Konstıtýsııasyz da zańdardan tys Prezıdenttiń halyq úshin moınyna alǵan jaýapkershiligi men ókilettikteri 100-den asady. Halyq Prezıdentke qamqorshy, qutqarýshy, ádiletti sheshimniń nar tulǵasy dep qaraıdy, úmit artady. Sondyqtan, ol kisiniń qaraýyndaǵy quzyretterdi neǵurlym jeńildetip, Parlament pen Úkimetke bólip berý bılik tarmaqtarynyń jaýapkershiligin arttyrady jáne olardyń halyqpen baılanysyn nyǵaıtady.
Bul máseleler qarastyrylyp jatqan reformada naqty aıqyndalýda. Jalpyhalyqtyq taldaýda jaqsy qoldaý tapty. Reformadan Prezıdent bıligi álsiremeıdi. Qaıta naqty fýnksııalarǵa baǵyttalady. Al Parlamenttiń ókilettigin kúsheıtý arqyly oǵan halyqtyń senimin, qurmetin arttyramyz. Jasyratyny joq, 90-shy jyldary eki Joǵarǵy Keńes taratylyp, keıingi shaqyrylymdar dúrkin-dúrkin ózderi taraý týraly bastama kóterip, depýtat bedeli, Parlament quzyry degender qarapaıym halyq pikirinde keri áser qaldyrǵan edi.
Keńestik dáýirde konstıtýsııa deklaratıvti, qasań qujat boldy. Oǵan silteme jasamaq túgili, onyń negizgi normalaryn adamdar bilmeıtin. Qoǵam partııa sheshimderimen, úkimet qaýlylarymen, mınıstrlikterdiń nusqaýlarymen basqaryldy. Búkil keńestik dáýirde 42-aq zań qabyldandy. Onyń ózi negizdik, retteýshi qýaty joq zańdar boldy. «Azamat» degen uǵymnyń quqyqtyq sıpatynan góri, epıkalyq sıpaty basym edi. Ol kezde ózimizdi «Qazaqstan azamaty» emes, partııa múshesi, jumysshy tap, kolhozshy, komsomol retinde ǵana sezinetinbiz. Sóılegende «men jumysshymyn» nemese «kommýnıspin» dep aıtatynbyz. Al búgin «Táýelsiz Qazaqstannyń azamatymyn» degen ardaqty sózdiń, ıaǵnı onyń quqyqtyq deńgeıi qandaı bolǵanyn 26-bap týraly pikirler bildirilgende kózimiz anyq jetti. Qazir halyqtyń quqyqtyq kózqarasy ózgergen, saıası saýaty jetilgen.
Taǵy bir ózgeris, ol prokýratýra quzyretine qatysty. Buryn onyń qyzmetiniń baǵyttary Konstıtýsııada táptishtep jazylǵan edi. Ol, árıne, basy artyq retteý. Bulaı jazý prokýratýra organdarynyń múmkindik sheńberin taryltty. Konstıtýsııaǵa ózgerister jobasynda prokýratýra qyzmetiniń negizgi baǵyttary retinde joǵary qadaǵalaý men qylmystyq qýdalaý qaldyrylyp, qalǵany zańmen belgilenetin bolady. Bul – óte durys qadam.
Konstıtýsııada usaq qatynastardy retteý, ony tátpishtep jazý durys emes. Ol ult deńgeıindegi máselelerdi, ıaǵnı shekteý men ruqsat beretin normalardy bekitýi tıis. Mysaly, qazir ult pen rýlyq partııa qurylmaıdy degen shekteý bar. Al ómirdiń qalǵan qubylystary zań deńgeıinde rettelip otyrýy kerek. Konstıtýsııada áli de artyq, zaman men qoǵamnyń postsosıalıstik kózqarasynan týyndaǵan normalar bar. Olardy túzep, zań aıasyna jiberý – bolashaqtyń isi.
Demek, tájirıbeden túıgenimiz, qandaı reforma bolsa da kezeńimen jasalǵany durys. Ár máseleniń óz ýaqyty men suranysy bolady.
Qabylsaıat ÁBIShEV,
Bas prokýrordyń asa mańyzdy tapsyrmalar jónindegi aǵa kómekshisi, Konstıtýsııalyq Keńestiń eks-múshesi
