Fermerlik úrdisti qalaı qalyptastyramyz?

О́mir bar jerde ózgerýler bar. «Elý jylda el jańa, júz jylda qazan». Onyń ózi tirshilik zańy. О́zgerister aýyl sharýashylyǵynda da, aýyldyń ózinde de baıqalýda. Biraq, ol áli biz kútkendeı dárejede emes. Onyń da ózindik sebepteri bar. Kezinde aýyl sharýashylyǵyn reformalaýda qatelikterge jol berildi. Elimizdi azyq-túlikpen qam­­tamasyz etýshilerge nesıe alý­dyń qıyndyǵy kóp boldy. О́nimniń ózin­dik quny qymbat, baǵasy arzan, ótkizýi qıyn sııaqty taǵy bas­qa sebepteri jeterlik. Tipti, ke­rek deseńiz, sol sebepterdiń qa­tarynda «bizdiń aǵaıyn jalqaý, boı­kúıezdigi basym, sharýaǵa qy­ry joq» degen ýáj aıtyp, kiná­laý­shylar da tabylyp jatty. Ras, kó­biniń istiń kózin taba almaı, na­ry­q­tyq qatynastarǵa beıimdelip ke­týi qıyn tıip jatqany shyndyq. Áıt­pese, bizdiń halyq talantty, eńbekqor halyq. О́ner, bilim, áde­bıet pen sportta tanylyp jatqany tá­riz­di, bul salany da jaqsy ıgerip áke­teri aqıqat. El turǵyndaryn azyq-túlikpen qam­tamasyz etip jatqan adamdar ara­synan shaǵyn toptar quryp, jyl saıyn shetelderde, onda da «jyǵylsań nardan jyǵyl» de­gen­deı, bizden kóp alǵa ozyp ket­kenderdiń, onyń ishinde aýyl sha­rýa­shylyǵy joǵary damyǵan el­derde atqarylyp jatqan ju­mys­tardy kórip, tanysyp qaı­týyna múmkindik jasalyp tur­sa, kóp nátıjesi bolar edi. AQSh, Kanada fermerleriniń sha­rýa­shy­lyqtary, Izraıldegi kı­býs­ıler, gollandııalyq gúl ósirý­shi­ler, nemisterdiń derevnıalary, Bol­­garııanyń kókónis alqaptary, Pol­­shanyń jemis baýlary, Avs­t­rı­ıa­nyń, Avstralııanyń, Ja­­ńa Zelandııanyń qoı sha­rýa­­shy­lyqtary, japon, koreı kú­rish egistikteri sekildi aýyl­sha­rýa­shy­lyq sektorynda kór­se­tý­ge dú­nıe­le­ri jeterlik elder bar. Bir-eki m­y­sal keltirip ke­týge de bolady. Jer kólemi biz­diń eldegi bir oblys aý­maǵynan as­paı­tyn Nıderland elin alaıyq. Gollandyqtardyń gúl ósirýden aty shyqqanyn bárimiz bi­lemiz. Alaıda, bul eldiń aýyl­sha­­rýashylyq ónimderin eksportqa shy­ǵarýdan álemde ekinshi oryn ala­tynynan kóbimiz habarsyzbyz. Mun­da tipti, aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrligi de joq eken. Nemese soń­ǵy jyldary agrarlyq sektory myqty damyp ketken Polsha mem­leketi eksportqa jylyna 25 mlrd dollar kóleminde aýyl­sharýashylyq ónimderin shy­ǵa­rýda. Al ol negizinen shaǵyn sha­rýa­­shylyqtar, jeke kásipkerler kú­shimen júzege asýda. Sondaı-aq, shól men tastaqty jerge baý, egin sal­­ǵan eńbekqor evreı halqy ónim­­d­erin ózderine de, ózgelerge de jet­­kizip jatyr. Mundaı my­sal­­­dardy kóptep keltire berýge bolady. Biraq, munyń bári sha­rýashylyq júrgizip jatqan adam­da­rymyzdyń sol dúnıelerdi óz kó­zimen kórgenindeı bolmaı­dy. Sol sebepti de olardyń shet­el­de­gi áriptesteriniń jasap jat­qan jumysyn kórip qaı­týy­na múm­kindik bergen abzal. Ol úshin mem­leket arnaıy baǵ­dar­la­ma qa­byl­daýy qajet. Ony Syr­t­qy ister mı­nıstrligi, Aýyl sha­rýa­­shy­lyǵy mınıstrligi, Ká­sip­ker­ler palatasy sekildi ózge de q­u­ry­lym­dar birlesip atqaratyn bolady. Mundaı jobany kem degende bes jyldaı júzege asyrǵan jón. Odan keıingi kezeńde jal­ǵas­ty­rýdyń qajettiligi bar ma, ony ýa­qyt kórseter. Múmkin, ári qaraı ká­sipkerler memleket kómegine súı­en­beı, jaqsyny kórmek úshin óz kúshterimen-aq baryp qaıta be­re­tin bolar. Endi mundaı sharalarǵa qarjy kerek ekeni belgili. Qazir qarjy daǵ­darysynyń áseri áli sezilip tur. Kóptegen salaǵa qatysty qar­jy­lyq qysqartýlar bolyp ótti. De­- g­en­men de, elimizdiń bolashaǵy úshin júzege asyrylyp jatqan joba­lar, mem­leketttik baǵdarlamalar je­ter­lik. Qyrqyna shydaǵanda qyryq bi­rine nege shydamasqa. Bir jylda 200-300-deı qarapaıym eńbek adam­darynyń shetelde bolyp qaı­týyn uıymdastyryp turýǵa son­shalyqty mol qarjy kete qoı­mas. Aýyl sharýashylyǵyn aralaǵan adamǵa qymbat qonaq úı, qymbat restoran kerek emes. Joǵaryda keltirgendeı, úıinde bolǵan bir-eki adamnyń keıbir shy­ǵyndaryn fermerdiń ózi-aq kóte­rip alýy múmkin. Kim biledi, sol fermerdiń qonaǵyna yqylasy aýyp, tanystyǵy dostyqqa ula­syp, eline qaıtqannan keıin de sha­rýashylyǵyn júrgizýge odan ári kómegin jalǵastyryp jatýy da yqtımal. Turmys ádemiligine ne jet­sin. Osy oraıda, taǵy bir oı ma­za­­laıdy. Eýropa elderin aıt­pa­­ǵan­da, kórshimiz Reseıde úı sha­rýa­shylyǵyn júrgizýge qajetti aqyl-keńes qosatyn túrli-tústi be­zen­dirilgen «Sad ı ogorod», «Moı pre­krasnyı sad», «Vashı 6 sotok», «Ho­zıaıstvo» sııaqty jýrnaldar, ba­s­ylymdar kóptep shyǵady. Qa­zir ınternet damyǵan zaman. Bú­gin­de atalǵan basylymdardyń ın­ternettik nusqasy beleń alyp keledi. Mine, osyǵan uqsas jýrnal jáne saıttardyń qazaq tilinde de paı­da bolýyna yntalandyrýlar, tıis­ti qoldaý men jeńildikter kór­setilse deısiń. Osynyń bári – aýyl mádenıetiniń ar­tý­yna, aýyl kelbetiniń jaq­sa­rýy­na qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı kómegi bola ma de­gen tilekten týyp otyrǵan pikir­ler. Únem­shildik, uqyptylyq, jına­qy­­lyq, eńbekqqorlyq jaǵynan biz­diń aǵaıynnyń basqalardan kem bol­maǵanyn, sonymen birge árbir úı otbasylyq bıýdjetin baıyta tús­k­enin qalaǵandyqtan osyndaı oı­lardy ortaǵa salýǵa týra kelip otyr. Qajet dep tabatyn tustary b­o­lyp qalar. Ydyrys TÁJIULY, jýrnalıst QYZYLORDA