Jeti qaraqshy shómishtenip, aı nury irigen sútteı ydyrap, tún etegi túrilip, bozala tań belgi bere bastaǵan ýaqyt edi. Tóseginen tursymen tas qabyrǵany taıanysh etip, terezeniń aldyna keldi. Jep-jeńil, jup-juqa perdelerdi ysyryp, saýsaqtarynyń ushymen terezeniń áınegin sıpalap kórip: «e, tań atyp keledi eken ǵoı, táýba, taǵy bir jaryq kún adamdarǵa nuryn tógedi» dep ishteı shúkirshilik etti. Únsiz múlgigen tas qabyrǵa – tastaı qatty taıanysh. Tastaı qatty taıanyshty taıanyp júrgeli elý segiz jyl.
Alakeýimde ul-qyzy esine túsken. Saǵynyp júrgen shyǵar, sirá. Bul da saǵynady. Tastaı qatty taıanysh tas qabyrǵany demeý etip as úıge jetkenshe qansha ýaqyt. Sol ýaqyttyń ishinde ózi jalǵyz sát jarqyn beınelerin kórý baqyty buıyrmaǵan perzentteriniń poshymy kókireginde turyp aldy. Dál júrektiń basyna sher bolyp, shemen bolyp áldene baılanyp qalǵandaı. Iá, olar da saǵynatyn shyǵar. Tas qabyrǵa – tastaı qatty taıanysh.
Dámesh Qalkeshqyzy Bestóbe eldi mekeniniń týmasy. Jaryq kúnniń jalqyn sáýlesin kórgen-kórmegeni esinde joq. Esinde qaıdan qalsyn, týǵannan soń nebári úsh kún ótkennen keıin sý qarańǵy soqyr bolyp qalǵan. Otbasy keıin 1960 jyldardyń bas kezinde sol kezdegi Ýálıhanov aýdanyna qarasty «Chapaev» keńsharyna kóshken. Jeti jasynda Qaraǵandy qalasyndaǵy zaǵıptar mektebindegi oqýǵa múmkindik týǵan eken, tek anasy taban jolyn taba almaıtyn tyrnaqtaı qyzyn qasynan uzatqysy kelmegen.
1988 jyldan beri Kókshetaý qalasynda turady. Jaratqan ıe de sheber ǵoı, dál ózindeı týmaı jatyp taǵdyrdan teperish kórgen zaǵıp Seıilhan esimdi azamatpen shańyraq kótergen. Ol kez ómiriniń eń bir jarqyn, shýaqty shaǵy edi. Shýaq záýlim kóktegi kún nurynan emes, jan jary Seıilhannyń júreginen sebezgilegen. Anyq kúndikindeı bolmasa da, Dámesh úshin bir kemdigi joq, boıyndaǵy alpys eki tamyryn qýalaı aqqan qyzyl qandy qyzdyratyn, ómirdiń ókpek jeline tonǵan jan júregin shymyrlata tolqytyp, dıdaryn alaý-jalaý qýanyshtyń lebimen araılata ajarlandyrar kezeń edi. Átteń ne kerek, baqytty shaq ta ólsheýli eken. Ol kezde súıenishi tastaı qatty tas qabyrǵa emes, Seıilhan bolatyn. Artynda Seıilhannyń kózindeı bolmasa da ózindeı ul men qyzy qaldy.
Bul dúnıede kórgen teperishińniń bári synaq deıdi ǵoı. Synaq qatań, qatal bolǵan jaqsy dese-di. Jaqsylyq eshqaıda qashpaıdy, túbinde bir kóresiń, úmitiń úzilmesin dep jubatady áldekimder. Dámesh bolsa sol synaqty áldeqashan tapsyrǵan. Tolyǵymen, tipti, artyǵymen. Tolaıym, tegis! Sonda da bir sát moıyǵan emes. Qaıta ómirdiń qatal synaǵy qaraqan basyna túsken saıyn sharbolattaı shyńdalyp, qaısarlana túsetindeı. Qyr basynda jaıqalyp qyzyl gúl óspeı me, jeldiń ótinde. Tamyrynan nár alǵan qyzyl gúl qara daýyldyń údeı soqqan esirek ekpinine shydap turar edi. Al munyń nári keler kúnge degen úmiti. Úmittiń jibi ul men qyzynyń bolashaǵyna baılanǵan. Men kórmegen jaqsylyqty, men kórmegen qýanyshty solar kórse eken dep tileıdi. Sol úmit qoı jel-quzdyń ekpininen qorǵap kele jatqan.
Qanshama jyldan beri «Qazaq soqyrlar qoǵamy Kókshetaý oqý-óndiristik kásiporny» JShS-inde tiginshi bolyp eńbek etip kele jatyr. Endi jalǵyz Dámesh emes, taǵdyry uqsas, muńy ortaq miskinderdiń jaıy týraly bir aýyz sóz aıta ketelik. Aldymen derek: Kásiporyn 1959 jyly Halyq depýtattary oblystyq keńesi atqarý komıtetiniń sheshimimen qurylǵan, oǵan deıin bul uıym Býrabaı baýraıyndaǵy Qotyrkólde bolypty. Birinshi, ekinshi toptaǵy soqyrlardyń basyn qosyp eńbek etken. 1979 jyly taýar óndirý jospary 2 mıllıon 250 myń teńge bolsa, bular belgilengen mejeden asyra oryndap, 2 mıllıon 385 myń teńgeniń ónimin óndirgen. Dál sol ýaqyttaǵy aqshanyń qundylyǵymen mólsherlegende óte kóp qarjy.
1984-1985 jyldary Kókshetaý qalalyq partııa jáne atqarý komıtetteriniń aýyspaly Qyzyl týyna birneshe márte ıe bolǵan. Kásiporynda kommýnıstik eńbektiń 180 ekpindisi jumys istepti. Qazaq KSR Mınıstrler keńesiniń Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Ortalyq Komıtetiniń Qurmet gramotalarymen áldeneshe ret marapattalǵan. Respýblıkalyq jarysta tórt márte birinshi oryn alǵan.
Al búginde naryq jaǵdaıynda eńbek etýde. On eki múshesi saý adamnyń ózi aqbas tolqyndaryn aspanǵa atqan alapat teńiz ispetti naryqtyń aıdynynda bir japyraq jańqadaı jaǵalaýǵa shyǵyp qalyp jatqanda, oń-terisin bajaılaı almaıtyn, qııandaǵy túgil tabanynyń astyndaǵyny kóre almaıtyn zaǵıptardyń jaıy qıyn-aq.
– Máselen, biz matras tigemiz. Bizdiń ónimderimiz aýrýhanalarǵa, qurylys mekemelerine, aýylsharýashylyq uıymdaryna, oqý oryndaryna qajet. Qazir daıyn ónimniń barlyǵy tender arqyly ótkiziledi ǵoı. Shıkizat qymbat bolǵan soń, ónimimizdiń ózindik quny qymbattap ketedi. Bir ǵana mysal keltireıik, matras tigý úshin maqta qajet. Maqtanyń bir kılosynyń quny ońtústikte 200 teńge tursa, bizde 500 teńge turady. Bir matrasqa 8 kıloǵa jýyq maqta kerek. Mata da solaı. Aınalyp kelgende, tenderden utylyp qalamyz. Onyń ústine bizdiń kishkentaı kásiporynnyń ónimi tigin fabrıkalarymen básekelese almaıdy. Olar ónimdi kóp shyǵarǵandyqtan, baǵasyn arzandata alady. Al bizdiń zaǵıptar bar sharýany qolmen atqarǵan soń, ónimdi azdaý óndirip, arzanǵa sata almaıdy,–deıdi kásiporyn dırektory Batyrhan Ahmetov,–ras, jeńildikterimiz bar. Degenmen, qıyndyqty da jasyrmaı aıtý kerek shyǵar. Mundaı jeńildikpen jalǵyz biz ǵana emes, 150-ge jýyq uıym jumys isteıdi. Tapsyrys túsip, jumys bolsa, zaǵıp jandar ýaqytpen sanaspaı, tipti, senbi, jeksenbi kúnderi de jumys isteı beredi. Ádette jyldyń basynda mekemeler qarjylandyrylǵansha jumys bolmaı, qol qýsyryp qarap otyramyz. Sol kezde qıyn. Qazir kásiporyn esebinen jumysqa shyqqan kúnderine arnaıy buıryq shyǵarylyp, 200 teńgeden tólep otyrmyz. Tym bolmasa, jolaqysyn aqtasyn dep.
Aıtýlaryna qaraǵanda, ónim sapasyna ókpe joq. О́ıtkeni, zaǵıptar tikken buıymdaryn qoldarymen sıpalap otyryp, qyrys-tyrysyn jazyp, maqtasyn tútetip, ábden babyna keltirip tigedi. Sondyqtan, bular tikken matrastyń býyltyq-budyrlary bola qoımaıdy. Tigin sehyndaǵy tiginshilerdiń aıtýyna qaraǵanda, qala turǵyndary bazardan satyp alǵan buıymdarynyń kem-ketik jerlerin osynda ákelip jóndetedi eken. Bular eshkimniń músirkeýin tilep otyrǵan joq, adam aıaǵannan paıda shamaly, Alla aıasyn, sodan soń bılik basyndaǵylar. Jalǵyz-aq ótinishteri jandaryn jaldap isteıtin jumystyń kerektigi. Sodan soń ónimdi ótkizetin jaǵdaı týǵyzylsa. Memlekettik satyp alý kezinde miskinderdiń de jaıy eskerilse.
Qazir kásiporynda otyzǵa jýyq zaǵıp jumys isteıdi, onyń 21-i sý qarańǵy soqyr. Ǵalymdardyń paıymdaýyna qaraǵanda, adamdar aqparattyń toqsan paıyzǵa jýyǵyn kóz janary arqyly alady eken. Al zaǵıptar 40-50 paıyz aqparatty saýsaqtarynyń ushymen alady. Dúnıeniń jaqsy-jamanyn da, aldyndaǵy astyń jyly-jumsaǵyn, ystyq-sýyǵyn da, bólmeniń qarańǵy-jaryǵyn da, adamnyń jaqsy-jamanyn da, ómirdiń áýresi men kóńildiń sáýlesin de saýsaqtyń ushymen ajyratyp úırengen.
– Bizge qaraǵanda saqaý men sańyraýdyń kórgen kúni jaqsy, – deıdi Dámesh Qońyrova, olar estip, sóıleı almasa da, kóre alady ǵoı. Jaryq dúnıeniń jarqyn sáýlesin jalǵyz-aq ret kórgenge ne jetsin shirkin! Men ózimniń ulym men qyzymnyń da túrin bir kórgen emespin ǵoı.
Kórshisi Muńlyq apaıdyń aıtýyna qaraǵanda, pisirgen baýyrsaǵynyń eki jaǵy birdeı. Al palaýdy qalaı basady. Úıiniń ishi qurqyltaıdyń uıasyndaı jaınap tur, kóldeneń jatqan bir buraý joq.
Kásiporynda kórkemónerpazdar úıirmesi jumys isteıdi. Árbir merekeni óz álderinshe áıbattap, ádemilep atap ótedi. Jyr jattap, án salatyndary qanshama. Kózderi kórmegenmen, kókirekteri oıaý ǵoı. Kórgenimen oqymaıtyn, kóńilge toqymaıtyn kókiregi soqyrlar qanshama. Olarǵa qaraǵanda zaǵıp jandardyń rýhanı álemi kósh ilgeri.
Aıtqandaı, ul men qyzyna joǵary bilim áperipti. О́sirip jetkizgen. Ońaı emes, árıne. Qıyndyq sábı jaryq dúnıege kelgen kezden bastap shyryldaǵan sharanamen birge atoılap jetken. Qyzyn ómirge ákelgende keýdesinen sút shyqpaı qalǵan. О́zi zaǵıp bolsa, sábıdi asyraıtyn súti bolmasa, ne bolǵany. Ádette, arnaıy tártip boıynsha úsh jylǵa deıin ana men sábıdi ajyratady eken. Al bul bolsa kóne almaǵan, kónbegen. Kishkentaı shaqalaqty qoınyna tyǵyp, áýpirimdep alyp shyqqan. Baqpaq, ózi baqpaq. Jan júregin jylytqan, tar qursaǵyn keńitken, ıisi muryn jaratyn sábıin qalaı tastap ketedi. Tipti, ana súti bolmasa da. Ana sútiniń ornyna qant salyp sý bergen. Biraz ýaqyt ótken soń kartop pisirip, ony ezip, sál suıyqtaý qylyp aýzyna tamyzǵan. Sóıtip ósirgen. Qyz boı jetip ósip, ózge oshaqtyń otyn jaǵyp ketti. Ul er jetip ósip, óz órisin tapty. Bul bolsa tas qabyrǵany taıanysh etip ómir súrip júr. Tas qabyrǵa – tastan berik taıanysh.
Baıqal BAIÁDILOV
Sýretterdi túsirgen
Berik ESKENOV
Aqmola oblysy
