Bedelbaǵa

AShYQTYQ REITINGI NE KО́RSETTI?

Resmı organdar men olardyń basshylarynyń jumysyn reıtıng arqyly baǵalaý batys elderiniń demokratııasynda burynnan bar dástúr. Álbette, basqarý apparatynyń, bıliktegi sheneýnikterdiń, bylaısha aıtqanda, memlekettik qyzmetkerlerdiń sapasyn baǵam­daý­dyń keshendi quraldaryn iske qosatyn mundaı zertteýlerdiń júıeli júrgizilip turǵany jaqsy. О́kinishke qaraı, bul tájirıbe Qazaq­standa áli tym sırek, dendep ene qoıǵan joq. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrýdy kózdegen Exclusive jýrnaly ortalyq bılik organ­darynyń, Parlament depýtattarynyń, oblys ákimdikteriniń reıtıngterin anyqtaıtyn jobany júzege asyrýǵa kirisken eken. Eń birinshi kezekte respýblıkalyq mınıstrlikterdiń reıtıngteri shy­ǵarylypty. Ortaq is úshin tıimdiligi kúmán týǵyzbas osynaý mándi máselege oraı biz joba jetekshisi, atalmysh jýrnaldyń bas redak­tory Rasýl JUMALYMEN jolyǵyp áńgimelestik. * * * – Rasýl Bereketuly, reıtıng arqyly bıliktiń bıik organ­dary­nyń jumysyna ádildikten taımaı týra baǵa berý ońaı emes. Osy rette qandaı ádisteme qoldan­dyńyzdar, óz baǵamdaryńyzǵa qaı sıpattaǵy kór­setkishterdi negiz etip aldyńyzdar? – Reıtıng anyqtaýda óz ádiste­me­mizge júgindik. Zertteýdiń negizine ny­sanaly kezeńdegi, ıaǵnı 2010 jylǵy ǵalamtor derekkózderi alyndy. Túp­ki­likti tujyrymǵa áser eter negizgi bes sıpatqa tańdaý tústi. Olar – mınıstr­likterdiń ortaq is-qımylǵa beıimdiligi nemese sergektigi, halyq aldyndaǵy abyroı-bedeli, ashyqtyǵy, azamattar­dyń kózqarasy turǵysynan alǵandaǵy mańyzdylyǵy jáne senim ındeksi. Aldymen aıtarymyz, ótken jyl­dar­men salystyrǵanda, otandyq memlekettik organdardyń ashyqtyq deńgeıi artqandyǵy baıqalady. Bul rette ınternet júıesindegi veb-saıttardyń, birinshi basshylardyń derbes blog­tary­nyń, oblys ákimderiniń halyq aldynda júıeli esep berýiniń bılik pen qoǵam arasyndaǵy kópir retindegi birshama mańyzyn esh kemitýge bolmaıdy. – Sonymen, mınıstrlikterdiń reıtıng basqyshtarynda ornalasý reti qalaı boldy? – Reıtıngte birinshi oryn jeńil salmaqtaǵy Týrızm jáne sport mınıstrligine tıgendigi, týrasyn aıtsaq, tipti, bizdiń ózimizge de tosyn kórindi. Budan shyǵatyn qorytyndy, birinshiden, azamattardyń ótinish aıtýy, tol­ǵan­dyratyn suraqtardyń kóptigi jaǵy­nan paıymdaǵanda sport pen týrızmniń kókeıkestiligi ekonomıka, áleýmettik jaǵdaı nemese densaýlyq saqtaý sııaq­ty túıtkildi salalarmen salystyr­ǵan­da da aıtarlyqtaı joǵary bolyp shyq­ty. Ekinshiden, munda da eleýli kemshilikter oryn alýyna qaramastan, azamattar mınıstrlikke qatysty-qatys­syz jaılardy aıqyn ańdap biledi. Úshin­shiden, Týrızm jáne sport m­ı­nıstrliginiń kóshbasshylyǵy jol-jóne­keı basqalardyń hal-jaıyn kózge shuqyp kórsetkendeı. Bizdiń reıtıng boıynsha ekinshi oryn­dy enshilegen Ádilet mınıstrligi tur­ǵyndar tarapynan qoıylǵan suraq­tar­dyń sany jóninen sózsiz chempıon. Qujattardy resimdep tirkeýden bastap zańdardy daıyndaýǵa deıingi jumys­tar­men aınalysatyn vedomstvonyń ereksheligin eskersek, buǵan tańdanýǵa bolmas. Biraq aıdarlap taǵylǵan min, aıqaılap aıtylǵan syn joqtyǵyna qaraǵanda, Ádilet mınıstrligi, jalpy alǵanda, ózine júktelgen mindet údesinen shyqqan syńaıly, sonymen birge qandaı da bir daý-damaıly isterden alshaq turǵany ańǵarylady. Desek te, problemalar joq emes. So­nyń biri retinde qujattardy jedel resimdeýdiń joıylǵanyn aıtar edik. Tek jańa tólqujatqa degen zárýlik qystaǵandarǵa – ıaǵnı qolynda bıleti, elshilikte shaqyrýy barlarǵa, issaparǵa shyǵatyndarǵa, memorgan nemese sport­tyq uıym ótinishin qosa tapsyrǵandarǵa ǵana keńshilik jasalady. Kóshbasshylar úshtigin tuıyqtaǵan Qarjy mınıstrligi memlekettiń «aq­shaly qaltasy» retinde syn jebesimen aıamaı túırelgen. Aqsha árqashan jetpeı jatady. Salyqty ýaqtyly tólep turý jurttyń bárine birdeı unaı bermeıdi. Endeshe, Qarjy mınıstrligine qatysty iltıpatty lebizderdiń susty sógis pen kúreńqabaq baǵalardan basym túsýin kózge elestetýdiń ózi qıyn. So­ǵan qaramastan, bizdiń sanattyq satyda joǵarydan kórinýiniń basty sebebi me­kemeniń qazirgi quramynyń is-áre­ketin jarııalanymdardyń munyń aldynda­ǵy­larmen salystyra kórse­týin­de ja­tyr. Mınıstrlik shyn má­nin­de de eko­nomıkalyq daǵdarystan alyp shyǵý jónindegi óz mindetterin jaman atqar­ǵan joq. Ekinshiden, memlekettik satyp alý júıesine aqparattyq tehno­lo­gııa­lardy engizdi. Bul qaltqysyz saýdany qamtamasyz etip, 23,4 mlrd. teńgege teń eleýli únemge qol jetkizdi. Úshinshiden, óz quzyryna kiretin neǵur­lym ózekti máseleler boıynsha memleket ustany­myn túsindire bildi, ásirese, Qazaq­stan­nyń Keden odaǵyna kirýdegi artyq­shy­lyqtaryn dáleldi túrde qor­ǵa­dy. Odan ári, ótken jyldar­daǵy­dan taǵy bir óz­gesheligi, ushqary málimd­e­meler jasa­mady, badyraıyp turǵan qa­t­elikterge urynbady. Parlament úıin­de údeme­le­gen syndy bas qar­jy­gerdiń óziniń toı­tarýyna týra keldi. Keı­bir áriptes­terin­she óz ornyna oryn­basa­ryn jibermedi, zań shyǵarý organynda óz me­ke­mesiniń múdde-muraty men má­se­le­lerin ózi qorǵady. BAQ-pen qarym-qatynasy da osyǵan uqsas. Qarjy mınıstri bul rette de abyroı arqalady. – Qarjy degennen shyǵady-aý, kez kelgen memorgan qaltqysyz­dyǵy­nyń bir kórsetkishi aqsha týraly aqparatqa tirelmeı me? Al mınıstrler men basqa da laýazymdy she­neýnikterdiń tabysy jaıly maǵ­lumat tym mardymsyz sııaqty. – Iá, ókinishke qaraı, qansha málim­delip aıtylǵanmen, sheneýnikterdiń óz tabystary týraly maǵulymdamalaryn jarııa etýi sırek. Tek Qarjymın bas­shylyǵynyń abyroıyna qaraı, mı­nıstrdiń ózi, jaýapty hatshysy jáne salyq komıtetiniń tór­aǵasy óz tabystary týraly aqparat ja­rııa­laǵanyn aıtýymyz kerek. 2009 jyldyń 10 aqpanynda óz blo­gyn­da Premer-Mınıstr Kárim Másimov bylaı dep jazǵan edi: «Aza­mattardyń kóptegen óti­nimderin (sonyń ishin­de – meniń blo­gy­ma túsken) nazarǵa ala otyryp, búgin Qa­zaq­stan Úkimetiniń oty­rysy kezinde men ult­tyq kompanııalar bas­shy­larynyń (top-me­nedjerleriniń) jal­aqy mólsherin Premer-Mınıstr jalaqysynan artyq emes deńgeıde belgileý jóninde usy­nys engizdim. Jalaqy mólsherin kemitý týraly usynystyń sondaı-aq memleket aksıonerlik kapıtalyna kirgen ekin­shi deńgeıdegi bankter basshy­lary­na da qatysy bar. Meniń aılyq­ jal­aqym 700 myń teńge shamasynda». Sheneýnikter óz basshysynyń nusqaýyn oryndaǵan kúnniń ózinde, muny yń-shyńsyz, bildirmeı istegeni sonshalyq, mınıstrlerdiń tabystary týraly má­li­metterdi olardyń jeke blogtarynan tabý óte qıyn. – Alǵashqy úshtikti ókshelegen mınıstrlikter jaıynda ne aıtasyz? – Qorshaǵan ortany qorǵaý mı­nıstr­liginiń kórgen kúni qyzyǵarlyq emes. Bir jaǵynan, aýa, sý jáne topyraqtyń jedel lastanýy, janýarlar men ósimdik áleminiń tozǵyndaýy, ekologııalyq júıeniń buzylýy janal­qymnan alsa, ekinshi jaǵynan, anaý-mynaýǵa aıylyn jımas yqpaldy óner­kásiptik toptar men kompanııalardy tártipke shaqyrý bir azap. Soǵan qara­mastan, ótken jyly mınıstrlik «ógiz de ólmes, arba da synbas» ońtaıyn tap­qanǵa uqsaıdy. Búkil álemdegi sııaq­ty, Qazaqstanda ekologııany qorǵaýdyń pármendi tetikteriniń biri zııandy shy­ǵaryndylar úshin salynatyn aıyp­pul­dar, tólemder men salyqtar bolyp ta­bylady. Bul jer qoınaýyn paıdala­ný­shylardy tabıǵat qorǵaý talaptaryn saqtaýǵa yntalandyrady ári tártip buzýshylar jaza tartady. Sonymen birge, ekologııalyq jobalardy iske asyrýǵa qarjy jınalady. Sóıtip, bir oqpen eki qoıan atylady. Áıtkenmen, shyǵyn kólemi men ótem somasy qalaı anyqtalatyny, túsken aqshanyń qan­sha­lyqty qaltqysyz ári tıimdi paıda­la­nylatyny túsiniksizdeý. Resmı má­lim­demelerge qaraǵanda, Qazaqstanda ekologııalyq tólemder men aıyppul­dar somasy jyl ótken saıyn ósýde. Bul arada ne nárse kóp: lastaný ma, álde, tártip buzýdy ashý deńgeıi me? Onyń anyq-qanyǵyn aıta almaımyz. Tek belgili ekolog Mels Eleýsizovtiń pikirine júginsek, búginde qorshaǵan ortany qorǵaýdyń óńirlik hám oblys­tyq basqarmalary aıyppul jınaýdan basqa jumysty bilmeıdi. Bir-birimen naǵyz báseke jarysqa túsken. О́tken jyly 50 mlrd teńgeden astam jınal­ǵan. Biraq bul qarjy qaıda ketkeni bel­gisiz. Eldegi ekologııalyq jaǵdaı­dyń da jaqsaratyn túri kórinbeıdi. – Jańaǵy jınalǵan qarjy tabı­ǵat qorǵaý jobalaryn júzege asyrý­ǵa jumsalýy tıis emes pe? – Solaıy solaı ǵoı. Biraq aıyp­pul­dar bıýdjetke tikeleı túsken kezde ol qarjynyń óz maqsatynda paıda­la­nylatyndyǵyna kepildik berý qıyn. Ekologııadan góri mańyzdyraq nárse­ler árqashan tabylady. Damyǵan elderde jeke qorlar bar, solardyń arqa­synda qoqys tógetin jerler men kúre­sinder saıabaqtarǵa, demalys oryn­dary­na aınalýda. Qazaqstanda bul tý­ra­ly endi ǵana oılaı bastady. Vıse-mı­nıstr Májıt Turmaǵambetovtiń aı­týynsha, budan bylaı ekologııalyq tó­lemder men aıyppuldar qarjysy áýeli Ulttyq qorda jınaqtalyp, sosyn maq­satty transfertter túrinde «Jasyl damý» ulttyq ortalyǵyna túsiriledi. Atalmysh ortalyqtan ekologııalyq pro­blemalardy sheshýge, bylaısha aıt­qanda, «jasyl ınvestısııa» tıegi aǵy­tylmaq. Ideıa jaman emes-aý, biraq alaqaılap ashylyp, artynan alaqoldy bolǵan kóptegen qorlardyń tájirı­besin eskere kelgende, munyń da keleshegi bulyńǵyr ma dep qalamyz. – Mádenıet mınıstrliginiń reıtıngte bel ortadan joǵary turýyna ne áser etti eken? – О́tken jyldyń kóktemindegi qu­rylymdyq ózgeristerden mınıstr­lik­tiń burynǵy sharýashylyǵynyń aıasy birshama taryldy. Aqparat salasyn­daǵy ókilettigin basqa vedomstvoǵa ber­gen ol rýhy ózine neǵurlym jaqyn, daý-damaıy azyraq jumysqa bilek sy­bana kiristi. Ádettegideı, jyl boıy jańa mádenıet nysandary, teatrlar paı­dalanýǵa berildi, mádenı-aǵartý jo­ba­larynyń jańa tasqyny aq­ta­ryldy, óner sheberleriniń qatysýymen forýmdar, neshe túrli saltanattar ótkizildi. Astana kúni men Astana sammıti solar­dyń altyn tájindeı boldy. «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jergilikti mándegi tarıh pen mádenıet eskert­kishteriniń tizimi jasaldy. Tilderdi damytýdyń 10 jyldyq baǵdarlamasy jo­basynyń tusaýy kesildi. Árıne, aı­tys aqyndaryna neni jyrlaý, qalaı jyrlaý kerektigin úıretken ókinishti ábestikter de bolmaı qalǵan joq. Biraq budan mádenıet vedomstvosynyń tu­ǵy­ry shaıqalatyn túri baıqalmaıdy. – Baılyq kózi sanalatyn jetekshi salaǵa basshylyq etetin Munaı jáne gaz mınıstrliginiń jaǵdaıy qalaı baǵalandy? – Ekonomıkany ártaraptandyrýǵa jumsalyp jatqan kóp kúsh-jigerge qa­ramastan, kómirsýtegi eksporttyń bas­t­y baby bolyp qala berýde. Son­dyq­tan, 1990 jyldary sheteldikter qo­ly­na ótip ketken munaı-gaz aktıvterin qaıtaryp alýǵa memlekettiń múddeli qulshynys tanytýy ábden zańdy. Osyn­daı talpynystardyń aldyńǵy she­binde júrgen Munaı jáne gaz mınıstrligine ońaı tıip otyrǵan joq. Sheteldik kompanııalar qolyndaǵy kenish paıdalanýdyń ádiletsiz kelisim-sharttary olardyń beıne bir qorǵaýshy gramotalaryna aınalǵan. Sondyqtan, keı jerde birshama ımanjúzdi til ta­bys­sa, endi bir tusta aralyq kúshterdiń kómegine júginýge týra keldi, taǵy bir jerlerde retteýshi jáne salyq organ­dary jumyldyryldy, áleýmettik sı­pattaǵy narazylyqtar nemese keli­sim-sharttarynyń buzylýy alǵa tar­tyl­dy. Aıtalyq, ótken jyldyń tamy­zyn­da «Teńiz-Shevron oıl» kelisilgen tereń­dik­ten tómen burǵylaǵannyń sal­darynan Qazaqstanǵa zııan keltirdi dep aıyp­tal­dy. Tipti, qarjy polısııasy kom­pa­nııa­nyń birqatar jaýapty adam­da­ryna qylmystyq is qozǵady. Asta­na­ǵa AQSh prezıdentiniń energetıka má­se­leleri jónindegi arnaıy elshisi ushyp kelip, Úkimet basshysymen, Mu­naı jáne gaz mınıstrimen kezdesti. Sóıtip, týynda­ǵan túıtkil kelissóz jolymen sheshilgen syńaıly. Kelisetin jóni de bar. О́ıtkeni, TShO-men kelisim-shartta «eger kemsitetin sıpatta bolmasa» qazaqstandyq bılik kompanııaǵa áldebir mindettemeler júkteýge qaqyly degen ekiushty sózder jazylǵan kórinedi. Bálkim, munaıdyń ár tonnasyna 20 dollar eksporttyq taýar salyǵy kemsitýshilik bolmas. Munyń ózi Teńizden 24 mln. tonna munaı alynyp jatqan qazirgi kezde jylyna 480 mln. dollarǵa teń. Degenmen, ótken jyldyń qyrkúıeginde Qazaqstan Úkimeti 2011 jyly ár tonna munaıǵa salynar eksporttyq salyqty 40 dollarǵa deıin ulǵaıtýdy uıǵar­ǵanyn málimdegen-di. Premer-Mı­nıstr­diń pikirinshe, qazirgi jaǵdaıda ádilettisi de osy bolmaq. – Reıtıngtiń kelesi satysynda Baılanys jáne aqparat mınıstrligi tur eken... – Mundaı baǵa bir jaǵynan mınıstrliktiń óziniń jańalanýymen ári burynǵy qatelikterge qatysy joq, júzi jarqyn jas menedjerler ko­man­dasy kelýimen baılanysty. О́tken ýaqyt qatań talap qoıý úshin tym qysqa merzim. Sonyń ózinde jańa basshylyq ar­tylǵan senimdi aqtaı bilip, ǵalamtor júıesin, otandyq telehabardy jáne ásirese, «Elektrondy úkimetti» damy­tý oraıynda belsendi qyzmet óristetti. Halyqtyń «Elektrondy úkimetke» qy­zyǵýshylyǵyn, tanymaldyǵyn onyń portalyna kún saıyn 10500 adam kire­tindiginen-aq kórýge bolady. Jańa mınıstrdiń «Qazaqtelekom­daǵy» basshylyq tájirıbesi men al­ǵyr­lyǵy ásirese, jańa tehnologııalar men ıdeıalardy ilgeri jyljytýda kóp kómegin tıgizdi. Jekelegen BAQ, depýtattar tarapynan syn da joq emes. Synsyz taǵy bolmaıdy. Tek is ilgeri bassyn deńiz. – Sizdiń tizimde Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrliginiń bel ortadan tabylǵanyna tańdanyp otyrǵan da jaıymyz bar. – Tańdanýyńyzdy túsinemin. Sebebi, keńestik kezeńde Qazaqstan azyq-túlikten elde ósip-ónbeıtin sıtrýs máýelerin ǵana shetten ákelgen bolsa, qazir biz aýylsharýashylyq ónimderiniń basym bóligin shetelden tasımyz. О́ki­nishke qaraı, 2010 jyly Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrliginiń qyzmetinde bul oraıda ońǵa basý baıqalmaıdy. Kerisinshe, burynǵy kezeńdermen salys­tyrǵanda, kórsetkishterdiń keri ketýi oryn alǵan. Oǵan kóp sebeptiń biri – mınıstrliktiń bosbelbeýligi. Gektar berekesiniń nasharlyǵy, astyqty satý nemese dıqandardy janar-jaǵar­maı­men qamtamasyz etý sııaqty jyldan-jylǵa kóship júrgen problemalardy sheshýde de ilkimdi ózgerister joqtyń qasy. Ol ol ma, ótken jyly jaǵdaı tip­ti nasharlap ketti. Al azyq-túlik ba­ǵa­synyń qymbattaý qarqyny joǵary. Birinshi qa­jet­tilik ónim­deri­niń baǵasyn ósi­rýge zárý sebepter joq dep mı­nıstrliktiń áldeneshe márte málimdegenine qaramastan, nan, et, maı, jarma, sút jáne basqa taǵam túrleriniń baǵasy únemi kó­terilýmen keledi. Sondaı-aq aýyl­ǵa shaǵyn nesıe berý, Astana men Almaty tóńireginde azyq-túlik beldeýin qurý, óńdeýshi jáne qoıma qýattaryn damytý nemese aýyldardy aýyz sýmen (40 paıyzy sýsyz) qamtamasyz etý sııaqty kóptegen memlekettik baǵdar­la­malar tabandap turyp qalǵan. Al, sa­rapshylardyń pikirinshe, mem­le­kettiń jyl saıyn aýyldy qoldaýǵa bóletin mıllıardtaǵan dotasııasy negizinen monopolısterdi jarylqap, fermerlerge gektar basyna 2-3 dollardan ǵana keletin qalǵan-qutqany ǵana tıedi. – Tótenshe jaǵdaılar mınıstr­liginiń óz málimetteri boıynsha, 2010 jyldyń qańtar-shildesinde aldyń­ǵy jyldyń tıisti kezeńimen salys­tyrǵanda, elde ártúrli tótenshe oqıǵalar saldarynan ólgender sany 25,8 paıyzǵa, tabıǵı sıpattaǵy apattardan ajal qushqandar sany 48,3 paıyzǵa artypty. Reıtıngte mınıstrlik jınaǵan 322 upaı ádil baǵa bola ala ma? – Iá, tabıǵı jáne tehnogendik sı­pattaǵy ártúrli apattardan atalmysh kezeńde 3530 adam zardap shegip, 1194 adam qaza tapqan. Materıaldyq shyǵyn 10,5 mln. teńgeden asyp jy­ǵy­lady. Desek te, kinániń bárin mınıstrlik moınyna artý ádiletke jatpas edi. Birinshiden, qazirgideı kadrlyq hám te­h­nıkalyq múmkindigi shekteýli jaǵ­daıda TJM baqytsyz oqıǵalardan 100 pa­ıyz­dyq oqqaǵar bola almaıdy. Ekinshiden, apat, órt, basqa da zilzalalardyń birazy jeke adamdardyń kinásinen bolǵan nemese bolmaı qoımaıtyn sıpat ıelengen. Bári de tilsiz jaý. Sóıtse de munyń bári memlekettik organnyń, ásirese, tótenshe jaǵdaıdyń aldyn-alý jáne kúni buryn eskertý oraıyndaǵy jaýapkershilik deńgeıin tómendete almaıdy. Osy rette ótken jylǵy eń iri apatty eske alsaq ta jetkilikti. Naýryzdyń 11-inen 12-sine qaraǵan túnde Almaty oblysynyń Qyzylaǵash aýylynda jekeshege zańsyz berilgen toǵandaǵy tasqyn saldarynan 45 adam qaza boldy. Jergilikti bılik oryn­dary­men birlese otyryp TJM organ­dary qyraǵylyq tanytqanda, bálkim, apatqa jol berilmes te edi. Atalmysh vedomstvo sybaılas jem­qorlyqpen kúrestiń jalpy nópirinde, álbette, kúsh-jiger jumsaıdy. Biraq onysy oıdaǵydaı nátıje bermegen syńaıly. – Korrýpsııadan qudiretti Qor­ǵa­nys mınıstrligi de qorǵana almady emes pe? – Iá, bul rette jabyq mınıstr­liktiń de syry ashylyp qaldy. Konstıtýsııa kúnindegi áskerı parad nemese áskerı qyzmetshilerge bir rettik jár­dem­aqy tóleý sııaqty jaǵymdy jańa­lyq­tardy ızraıldik tehnıkany satyp alýǵa baılanysty korrýpsııalyq shý­ly­ǵan kóleńkelep tastady. Para al­ǵa­ny jáne qyzmet babyn asyra paı­da­lanǵany úshin mınıstrdiń eks-oryn­basary 11 jylǵa bas erkinen aıy­ryl­dy. Alaıaqtyǵy jáne para bergeni úshin bıznesmen, Izraıl azamaty da osyn­daı jaza aldy. Raketa áskerleri men artıllerııa komandashysy mindetin bu­rynǵy ýaqytsha atqarýshy 7 jylǵa kesildi. Al, jyl sońynda Aqmola garnı­zonynyń áskerı soty jurtty esten tandyrǵan taǵy bir sheshim shyǵardy: keltirilgen materıaldyq shyǵyn úshin qamalǵandardan memleketke 14 mlrd. 257 mln. 681 myń 670 teńge jáne oǵan qosa 427 mln. teńgeden astam memlekettik baj óndirip alynýy kerek. Bul qaryzdy óteý úshin sottalǵan beıbaq­tar­dyń bir emes, birneshe ómir súrý­lerine týra keler. – Údemeli ındýstrııalyq-ınno­va­sııalyq damý jónindegi memlekettiń baǵdarlamany iske asyrýǵa jaýapty Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrliginiń sizdiń reıtıngte tym qarapaıym 11-shi oryn alýy qalaı? – Iá, ótken jyldyń naýryzyndaǵy ózgeristerden soń IJTM, kóp sarap­shy­lardyń pikirinshe, sýpermınıstr­lik rólinen úmitker-di. Qurǵaq sıfr tilinde aıtsaq, ın­dýs­trııalyq-ınnova­sııalyq damý 2015 jylǵa deıin IJО́-ni 7 trln. teńgege ul­ǵaıtýdy qamtamasyz etýi tıis. Bul shamamen 2008 jylǵy deńgeıdiń jarty­sy­na teń. Atalǵan merzimde elde 40 paıyz óz ónimi bolýǵa tıis. Eńbek ónimdiligin eki ese, al aýyl sha­rýa­shylyǵynda tórt ese arttyrý jospar­lanǵan. Tek bıyl ǵa­na 144 jobany iske qosý kózdelip otyr. Mınıstrliktiń aı­týyn­sha, 2010 jyl­ǵy 10 paıyz óner­ká­sip ósiminiń 2 pa­ıyzyn ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq jańa jobalar qam­ta­masyz etken. Árı­ne, strategııalyq ja­­ńa baǵdarlamanyń ne­­ǵurlym ádil tara­zy­lanǵan baǵasyn berý úshin birshama ýaqyt ótýi kerek. Alǵashqy qadamdar úmit kúttiredi. Áıtse de, BAQ mate­rıal­darymen paıymdaǵanda, kókeıkes­tiligi kúmán týdyrmas ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damýdyń ásirese, ór­leý­di qamtamasyz etýge tıisti orasan zor so­ma­larǵa qatysty barlyq qyrlary jurt­­shylyqqa tolyq ashylyp túsin­di­rilgen joq. Biz bir mańyzdy alǵy­shart­ty – baǵdarlamany tikeleı iske asy­rýshy ǵalymdardyń, ekonomıs­terdiń, kásipkerlerdiń, sharýashylyq júrgizý­shi sýbektilerdiń qatysýymen ázirle­netin tıisti qujattardy umyt qal­dyr­ǵan sııaqtymyz. – Ekonomıkalyq damý jáne saýda mıınıstrligi qyzmetiniń ótken jyl­ǵy basty baǵyty Qazaq­stannyń Keden odaǵyna qatysýy, sondaı-aq Búkil­álem­dik saýda uıymyna kirýge ázirlik bolǵany aıan. Bul mıssııany oryndaýda mınıstrlik ózin qalaı kórsetti? – Naq osyǵan baǵa berý qıyn. О́ıtkeni, Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs «kedendik úshtigi» is-qımylynyń parametrleri áli de bolsa túsiniksizdeý. Búkilálemdik saýda uıymyna kirý keleshegi de kómeski. Ásirese, Keden odaǵy­na qatysty pikirtalas, synı paıym kóbirek boldy. Sirá, bul atalmysh jobanyń paıdasyn jerine jetkize túsindire almaýdan týyndasa kerek. Qazaqstannyń azyq-túlik táýelsiz­digine qatysty málimdeme de kóńilde dyq qaldyrǵandaı. Mınıstrlik máli­met­terine sáıkes, asa mańyzdy tamaq ónimderi boıynsha biz is júzinde ımporttan táýelsiz ekenbiz, al osy saladaǵy ishki qajetimiz óz óndirisimiz esebinen 90-95 paıyzǵa óteledi. Ras, osy «asa mańyzdy» tamaq túrleriniń tizimi tym juqalaý. Un, tuz, qant, sút jáne jarmalar – azyq-túlik táýelsiz­digimiz osymen shekteledi. EDSM she­neý­nikteri bolsa, muny kórmegensıdi. – Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi tómenirek satyǵa túsip ketkeni nesi? – Jol ejelgi problemalardyń biri ekeni belgili. Sondyqtan, qala syr­ty­na shyǵyp, joldardy kórip-aq mınıstrlik jumysyna baǵa berý op-ońaı. Biraq belsendi syn únemi nashar ju­mys­tyń birjaqty kórsetkishi bola al­maıdy. Kólik-kommýnıkasııa mınıstr­liginiń áleý­mettik mańyzyn kemitý de ábestik bolar edi. Soǵan qaramastan, jol-kólik oqıǵasynyń oryn alýy jóninen 2010 jyl rekordty mejeden kórindi. Serpindi jobalarǵa keler bolsaq, Kólikkommın kóshbasshylar qataryn­da. Eń iri joba uzyndyǵy 2452 sha­qy­rymdyq jáne quny 825 mlrd. teńgelik Batys Qytaı – Batys Eýropa avto­joly­nyń qazaqstandyq bóligin salý bolyp tabylady. Deıtursaq ta, áýeli ózimizdi «kóktep ótetin» emes, óz ishimizde ózimiz úshin jol salǵan dury­syraq emes pe. Bul rette mınıstrlik qulyqsyzdyq tanytýda. Memlekettik organdardaǵy bilgish­ter­diń oılap tappaıtyny joq. Birese oń róldi máshınelerge tyıym salmaq bol­dy, birese barlyq júrgizýshilerdi kýá­likke qosymsha aıyppul talonyn alýǵa mindetteý, birese ınomarkalardy ákelýge keden salyǵyn kóbeıtý usy­nyl­dy. Osyn­daı belsendilikti jalǵas­tyr­ǵan Kó­likkommın avtokóliktiń teh­nıkalyq baıqaýyn básekeli ortaǵa, ıaǵnı jeke menshikke ótkizip berý máse­le­sin kóterdi. Alaıda, bul joly júr­gizýshiler qaýym­das­tyǵy qarsy shyqty. Birinshiden, olar tehbaıqaý qunynyń bolashaqtaǵy kóte­ri­lýimen kelispeıdi. Ekinshiden, tehbaıqaý ótkizetin jeke kompanııalardy kim jáne, eń bastysy, qalaı tańdaıtyny túsi­nik­siz­deý. Úshin­shi­den, Parlamentte jatqan zań joba­sy­na berilgen bir saraptama qo­rytyn­dysynda aıtylǵandaı, «usynyl­ǵan úl­gi naryqtyq emestigi bylaı tur­syn, belshesinen korrýpsııaǵa batqan» deıdi. Olaı bolsa, tehbaıqaýdy básekeli orta­ǵa berý ıdeıasy da joǵarydaǵy iza­shar­­larynyń kebin qushpasa neǵylsyn. – Densaýlyq saqtaý mınıstrligi de dástúrli túrde qoǵamdyq synnyń ótinde turǵan joq pa? – Kadrdan kemdik kórýshi osynaý memorgannyń túıtkilderin jipke tizseń, uzaqqa ketedi. О́tken jyldyń eń shýly korrýpsııalyq lańbıkesi de naq osy mınıstrlik ordasynan shyqty. Qylmystyq istiń bas keıipkeri basqa emes, mı­nıstr­diń ózi. Bul az deseńiz, Al­matyda qyz­met babyn asyra paı­dalanǵan SPID-orta­lyqtyń eks-bas dırektory qamaýǵa alyn­dy. Sondyq­tan, 17-niń ishindegi 14-shi saty taqııaǵa tar kelmes. – 15-shi saty Bilim jáne ǵylym mınıstrligine tıesili bolypty. – О́tken jyly munda da basshy aýysty. Áıteýir, bul joly bári ý-shýsyz retke kelip, mınıstr kúnshýaq elderdiń birine elshi bolyp attandy. Onyń oryn­taǵyna otyrǵan bas bilim ordasynyń rek­tory izasharynyń, my­sa­ly, budan bylaı qazaqstandyq oqý­lyq­tardy jazý­ǵa sheteldik avtorlar tar­tylady degen sııaqty keıbir ush­qa­ry málimdemelerin jaımashýaq­taýǵa ty­rysty. Soǵan qosa oqýshy qyz­dar­­dyń hıdjab kııýi, UBT taǵdyry syndy kóptegen kókeıkesti máselelerge kóz­qarasy jarııa etildi. Sońǵyny ulttyq testileý jáne keshendi testileý dep eki kezeńge bólý kózdelgen-di. Barlyq tarap­tardyń oı-pikirlerin taldaı kele, mınıstrlik bárin de sońǵy alty jyl boıǵy qalpynda ózgerissiz qaldyrýdy uıǵardy. Al endi ómirlik qajettiligi turǵy­synan alǵanda, tizimde kelesi turǵan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi men Densaýlyq saqtaý mınıstrligi arasynda belgili bir parallel tartýǵa bolar edi. Sondyqtan, qorytyndyda enshige tıgen 257 upaı­dan mınıstrliktegi hanymdar men myr­zalar bas tarta almaıdy dep oılaımyz. – Reıtıngtiń eń tómengi basqy­shy­na Ishki ister mınıstrligi jaı­ǵasqan eken... – О́tken jyly bul mınıstrlik memlekettik organdar arasyndaǵy sybaı­las­tyq reıtınginiń kóshbasshysy emespiz dep málimdegen bolatyn. Qaısybir gazetterde solaı dep qate jazylyp ketken kórinedi, al shyn máninde is jaıy olaı emes-mys. Zertteý máli­met­teri boıynsha polıseılik vedomstvo otyz qaraly memorgandar arasynda bar bolǵany 18-shi orynda. Olar, tipti, myń polıseıdiń ishinde júıeli para alatyny ekeý ǵana dep eseptep te qoıypty. Quqyq qorǵaý organdary Memleket basshysynyń da synyna ushyrady. Ol «Aq Orda» saıty ashylǵannan keıingi 10 aıda «Prezıdenttiń bıznesti qor­ǵaýy» bóliminde kásipkerlerden 2 myń hat alyp, sonyń 960-y qadaǵalaýshy, ba­qylaýshy jáne quqyq qorǵaýshy organdar tarapynan olardyń quqyqtary men múddeleriniń buzylýyna shaǵym­da­nypty. Elbasy bıznes isine aralasý reıderlik dep sanalatynyn, sol úshin qu­qyq qorǵaý organdarynyń 24 qyz­met­keri qyzmetinen bosatylǵanyn atap ótti. – Syrtqy ister mınıstrligi áń­gimeńizden syrt qalyp bara jatqan sııaqty... – Ol mınıstrdiń blogy joq bol­ǵan­dyqtan, reıtıngke kirmegen jalǵyz vedomstvo. Sóıtse de syrtqy saıasat ve­domstvosynyń 2010 jylǵy jumysyn joǵary baǵalaýǵa bolady. Bul eń aldymen Astanadaǵy EQYU Cammıtin asa tabysty ótkizýmen, sondaı-aq osy halyqaralyq uıymdaǵy tóraǵalyqpen baılanysty. SIM qyzmeti týraly BAQ jarııalanymdary da negizinen oń nemese beıtarap sıpatta boldy. Sondaı-aq, syrtqy saıası vedomstvo atyna Prezıdent, Premer-Mınıstr, Parlament, qo­­ǵam­dyq uıymdar men BAQ tara­pynan aıtylar syn da belgili bir shekten aspady. Syrtqy ister mı­nıstr­liginiń júıeli brıfıngter, baspasóz máslıhat­tary, baspasóz baıandary, ha­lyq­aralyq sharalar kezindegi aqparat­tyq qoldaýy, sonymen birge mınıstrlik veb-saıty­nyń aıtarlyqtaı jedel tolyqtyrylyp jańalanýy túrinde kórinis tapqan ashyq­tyq deńgeıi de kóp jaǵdaıda kó­ńilden shyqty deýimiz kerek. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL.