Umytpaıyq!..

Bıylǵy kúzde klassık jazýshymyz Saıyn Muratbekovtiń týǵanyna 75 jyl tolady. 70 jyl­dyǵyn syrqattylyǵy saldarynan atap óte almaı baqılyqqa attanǵan aǵamyzdyń aldaǵy mereı­toıyna qazirden bastap daıyndyq jasalsa deımiz. Sákeńdi bilý, onyń shyǵarmalaryn oqý búgingi urpaqqa paryz. О́ıtkeni ol qazaq áńgimesiniń 50-60-shy jyldardaǵy jańa dáýiriniń jolbasshysy. Olaı deıtinimiz... 1956 jyly partııanyń HH sezi boldy. Ol uzaq jyldar boıy qoǵamdyq oı-sanany adamnyń erik-jigeri men oı-sanasyn qursaýlap, buǵaýda ustap kelgen stalınızm soıqandaryn áshkereledi. Budan soń qoǵamdyq ómir jańasha damýǵa baǵyt aldy. Elde jylymyq kezeń týdy. Osy asa zor, mándi oqıǵadan keıin odaqta «derevnıalyq proza» atalǵan ádebı aǵym týyp, ol qalamgerlerge iri betburys ákeldi. Sonyń nátıjesinde kórkem ádebıetimizge tyń kúshter, daryndy jastar shoǵyry kelip, jańa serpinmen eńbek etti. Onyń bastaýynda Saıyn Muratbekov, Aqan Nurmanov, Qalıhan Ys­qaqov, Ramazan Toqtarov, Jaısańbek Moldaǵalıev turǵan edi. Jazýshy Saıyn Muratbekov 1936 jyly 15 qazanda Almaty oblysyndaǵy Aqsý aýdanyna qa­ras­ty Qońyr aýylynda dúnıege kelgen bolatyn. Bolashaq qalamgerdi jastaıynan atasy Muratbek qarııa baýyryna salyp alyp, tárbıelep ósirgen. Ákesi Saparǵalı Uly Otan soǵysyna qatysyp, elge jaralanyp oralǵan. Sheshe­sinen jastaı jetim qalǵan jetkinshek aýyl­daǵy eńbek adamdarynyń qıyndyqtaryn, tyrba­nyp eńbek etken hal-kúılerin kózimen kórip, zerdesine toqıdy. Munyń ózi keıin Saıyn erjetip, qo­ly­na qalam alǵanda júrek terbegen taqyryp, umy­tyl­mas oqıǵalar retinde óziniń qyzyǵýshy­lyǵyn týǵyz­ǵan edi. Sondaı-aq bul óńirdiń tarıhy da asa baı-tyn. Ertede Jońǵar joıqyny jerdi de shańdaq­qa aınaldyrǵany belgili Shyńqoja, Naızager, Qapal tárizdi halyq batyr­lary dushpanmen erlikpen shaıqasqan. Derek úshin aıtsaq, Qapal batyr Uly júzdegi Dýlat atadan taraıdy. Zıraty sol óńirde. Al Shyńqoja batyr kórnekti aqyn Ǵalı Ormanov pen Saıyn Murat­bekovtiń arǵy atasy deıdi tarıh. Qazaqtyń uly dalasyna kúńirentip kúı tókken asa daryndy kúıshi Qoılybaı týyp-ósken ataqty Qo­ńyr bul. Osy Qońyr jáne Eshkiólmes taýlary­nyń baýraıynda ataqty aqyn Birjan sal men jer ján­naty Jetisýdyń arýy Saranyń aqqý únine ún qosqan aıtystary da osy óńirde bolǵan. Uly ǵaly­mymyz Shoqan Ýálıhanov óziniń ataqty Qulja sapa­ryn osy Qońyrda bastaǵany da tarıhtan belgili bizge. Kórkemsóz sheberi Saıyn Muratbekovtiń shy­ǵar­mashylyq ǵumyry sátti bastalǵan deýimizge ábden negiz bar. Onyń tyrnaqaldy áńgimesi «Raı­gúl» dep atalady. Áńgimeni oqyǵan aqsaqal aqy­nymyz Ábý Sársenbaev aq batasyn bergen. Sol tilek jas jazýshyǵa aqjoltaı jaqsy baǵyt bolǵa­nyn ómir dáleldedi. Saıynnyń «Aýyl oty» dep atalatyn tuńǵysh kitaby bizdiń urpaqtyń da kókiregine juldyz bolyp qonǵan, nár, qýat bergen jylýy mol sátti eńbek boldy. Budan keıin jazý­shy qalamyn sýytpaı, jemisti eńbek ete otyryp «Jabaıy alma», «Jýsan ıisi», «Kámen-toǵaı», «Ultýǵan» degen kitaptaryn jarııalady. Sońǵy týyn­dylary «Dos izdep júrmin», «Qalyń qar» dep atalady. Sákeńniń shaǵyn áńgimeleriniń oqıǵa­lary men sıýjetteri qysqa bolyp kelgenimen, keıipker obrazdary tolyq ashylyp, oqyr­manyn qyzyqtyra baýraýymen erekshelenetin. Jazýshy qarapaıym eńbek adamynyń tolyqqandy obrazyn kórkem sýrettegen zergerlik órnek ony qazaq aýy­ly­nyń kórkem polotnosyn jasaý bıigine kó­terdi dep rızashylyqpen aıta alamyz. Sóz oraıy kelgende, birde men jazýshynyń zaıyby Márııa ápkemizden: «Sákeń syn materıal jazǵan ba?» dep suraǵan edim. «Ol jaǵy maǵan belgisiz. Saıyn kisi balasyna «sen» dep qatty sóz aı­typ kórmegen jan ǵoı, – dedi. Men Talǵar qala­sy­nyń mańyndaǵy «Sol­dat saıy» degen jerde týyp- óstim. Talǵar­daǵy medısına ýchılıshesin bitirgen soń, Taldy­qorǵanǵa joldama bergen edi. Onda bar­ǵan boıda meni oblys basshylary Qapal aýylyna jiberdi. Onda Saıyn aýdandyq gazette jumys isteıdi eken. Ekeýmiz sonda tanysyp, jeke otaý tiktik. Keıin Saıyn Qaratal aýdandyq gazetine aýysty da, biz Úshtóbe qalasyna kóship keldik. Bul áste umyta al­maıtyn, qyzyq-shyjyǵy kóp jyldar edi. Esh umy­týǵa bolmaıdy ony. Sol kezde jýrnalıster eldi atpen aralaıtyn edi. Saıyn el aralap kele ja­typ, bir jigitten qazaq saltyna kelmeıtin oǵash oqıǵa – shal kisiniń óz kempirin kókala qoıdaı etip saba­ǵanyn, at baýyryna alǵanyn estıdi. Buǵan qatty namystanǵan Saıyn, álgi oqıǵanyń izimen laqap at qoıyp gazetke shaǵyn feleton jaza­dy. Álgini oqyǵan qarııa redaksııaǵa atpen shaýyp kele­di de: «Meni jazǵan jigit qaıda?» dep aıbat­tanyp, digerleıdi. Jigitter: «Aqsaqal qoıyńyz. Ol bóten adam, munda joq» dese de kónbeıdi. «Kempirin ur­ǵan shal menmin. Demek, meni jurt aldynda áshkere­lep otyr»,  dep digerleıdi. Jigitter ony ázer jolǵa salady. Osy áńgimeni eske túsirip otyryp Sákeń: «Oı, shirkin, sózdiń qudireti-aı!» dep basyn shaıqap kúlip otyratyn edi. Iá, sózdiń kıesi bar. Saıyn aǵa osy kıeni ardyń isi dep ádil, zor jaýapkershilikpen túsingen qaıratker jazýshy-tyn. Bul úrdis qalam ustaǵan árbir azamatqa, barsha­myzǵa úlgi bolsa deımin. О́ıtkeni, kórkemsóz halyq murasy. Osy azamattyq paryzyn adal atqar­ǵan Saıyn Muratbekovtiń áńgimeleri ózi udaıy úıren­gen uly ustazdarynyń áńgimelerine esh uqsamaıdy. Tipti zamany men ómir súrgen kezeńi bir bola tursa da, Saıyn áńgimelerin óz qalamdas­tarynyń týyn­dylaryna uqsata almaı­myz. Bul jazýshynyń ózgeshe qoltańbasy men órnekteri biregeı tulǵa ekenin aıǵaqtaıtyn bıik ólshem. Kıeli sózdiń úlgisi bul! Osyndaı qalam­gerdi umytpaıyq. Mereı­toıy­na erte ázirlik jasaıyq. Tólen QAÝPYNBAIULY, jazýshy, Jambyl atyndaǵy halyqaralyq syılyqtyń laýreaty, Almaty oblysynyń qurmetti azamaty.