Qazaqstannyń teńiz qaqpasy

Aqtaý halyqaralyq teńiz saýda portynyń bas dırektory Berik Ýandyqovpen áńgime – Berik Qusymanuly, Aqtaý teńiz porty týraly áńgimeni Qazaqstannyń teńiz qaqpasynyń tarıhynan syr tartatyn derekterden bastasańyz qalaı bolady? – Shyndyǵynda da Aqtaý teńiz saýda porty elimizdegi birden-bir irgeli kásiporyn. Teńiz porty atala bastaǵanyna 48 jyl boldy. Alǵash­qy jyldarǵy jumys Reseı teńiz porttarynyń jyljymaly qural-jabdyqtaryn paıdalaný ar­qy­ly júzege asypty. Ol Mańǵystaý jarty araly­nyń mol qazynasyn ıgerý bastalǵan 70-shi jyldarǵa tuspa-tus keledi. Zaman talabyna saı Kaspıı mańy aımaǵyndaǵy elder arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanystardyń  qarqyn alýyna oraı teńiz aılaǵynyń qýatyn ósirý qajet boldy. Soǵan baılanysty jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt bizdiń ujym úshin ósý, órkendeý jyl­daryna aınaldy. Bul úrdis elimiz táýelsizdik alǵan 1991  jyldan soń erekshe qarqyn aldy. Bul rette Táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevtyń qamqorlyǵy men kómegi tikeleı tapsyrmalary arqyly portymyzdyń mán-mańyzy birneshe márte óse tústi. Elbasy Mańǵys­taýǵa kelgen jumys saparynyń bárinde de teńiz portyna arnaıy kelipti. 2002 jyly Elbasy Aqtaýda, Reseı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájiks­tan prezıdentteriniń beıresmı kezdesýi kezinde ýaqyt taýyp porttyń jumysymen tany­syp, odan keıin atalmysh elder tarapynan biraz ıgi ister jalǵasyn tapty. – Toǵyz joldyń torabyndaǵy Aqtaý teńiz saýda portynyń  jalpy halyqaralyq júk tasymalyndaǵy orny qandaı? – Aqtaý halyqaralyq teńiz saýda porty – Kas­pıı teńiziniń shyǵys jaǵasyndaǵy halyqaralyq júk tasymaly júıesinde asa mańyzdy oryn ala­tyn respýblıkalyq memlekettik kásiporyn. Ol  Azııa men Eýropanyń kóptegen elderiniń sý men qurlyq jáne áýe joldarynyń toǵysar tusynda ornalasqan teńiz qaqpasy. Aqtaý teńiz portynan júk tıelgen kemeler Kaspıı teńizi arqyly Astrahanǵa, Bakýge, Túrkimenstanǵa, Iran Islam Respýblıkasynyń soltústik teńiz aılaqta­ryna jetkiziledi. Sol jaqtardan kelgen júkter avtomobıl jáne temir joldar arqyly Sibirge, Taıaý Shyǵys elderine jol tartady. Aqtaýdan júk tıelgen kemeler Astrahannan Edil-Don kanaly arqyly Qara teńizge, odan ári Jerorta teńizine, muhıttarǵa shyǵa alady. Bul búgingi kúngi jumysymyzdyń aýqymy. Al respýblıkamyzdaǵy qolǵa alynyp jatqan temir jol qurylystary aıaqtalǵanda jumysymyz ulǵaıa túsetindigi  belgili. – Elbasy qoldaýymen ómirge kelgen «Jer-Teńiz-Aspan» uzaq merzimdi megajobasynyń quramyna kiretin «Aqtaý teńiz saýda porty» erkin ekonomıkalyq aımaǵyndaǵy nysandar qurylysy qalaı júrýde? – Atalmysh  erkin ekonomıkalyq aımaq Elba­sy Jarlyǵyna oraı 2003 jyldyń 1 qańtarynan jumys isteıdi. Aımaq aýmaǵy 227,1 ga jerge ornalasqan. Sol jerde joǵary tehnologııaly eksportqa beıimdelgen óndiristerdi damytý, ónimniń jańa túrlerin shyǵarý júzege aspaq­shy. Sol kezde oblystyń birqatar áleýmettik túıindi máseleleri oń sheshilmekshi. Iаǵnı, basty mindet elimizdiń syrtqy saýda aınalymyn ulǵaıtý bolyp otyr. – О́tken jyly respýblıka Úkimeti Aqtaý teńiz saýda portyn soltústik baǵytqa keńeıtý jolymen «Kásiporynnyń óndiristik qýatyn ulǵaıtý týraly» sheshim qabyldady. Sol jobany júzege asyrý barysy qalaı? – Iá, bul úlken jobanyń kásipornymyzdy bıik belesterge kótere túsetindigi belgili. Osyǵan deıin de kásiporyn óz qarajatymen kemelerdi teńiz tolqyndarynan qorǵaý ǵımaraty men júk termınaldaryn saldy. Úkimet sheshimine oraı teńiz túbin tereńdetý, qurǵaq júk termınaldary men bir astyq  termınalyn salý konsessııalyq negizde qolǵa alynýda. Jobadaǵy Kaspıı teńizin­degi iri gıdrotehnıkalyq qurylys sanalatyn «Tolqyn toıtarǵysh» nysany osy jyldyń shilde aıyna deıin salynyp bitedi. Jalpy, jobany «Qazaqstan Damý banki» aksıonerlik qoǵamy qarjylandyrǵaly otyr. – Aqtaý halyqaralyq teńiz saýda portynda joǵaryda aıtylǵan qurylys jumystarymen qatar júk tasymaldaý kóleminiń de óse túskendigin estip jatyrmyz. Sóz sońynda ujymyńyzdyń qol jetkizgen tabystaryna toqtalyp ótseńiz? – О́tken jyl bizder úshin jemisti boldy. 2001 jyly iske qosylǵan temir jol paromy arqyly júk tasymaldaýda buryn-sońdy bolmaǵan joǵary jetistikke jettik. Bir jylda parommen 607 myń tonna júk tasymaldap, jospar úsh ese artyq oryndaldy. Al júk tasymaldaý kórsetkishi jóninen portymyz Kaspıı basseıni boıynsha birinshi orynǵa shyqty. Jalpy, ótken jyly 12 mln. tonnaǵa jýyq júk tasymaldandy. Merekeli jyly da bıik tabystarǵa jetýge nıettimiz. Ol úshin Reseı men Qytaıdan júk tranzıtin odan ári damyta túsýge baǵyttalǵan jumystardy qolǵa alýdamyz. Áńgimelesken Jolaman BOShALAQ. Aqtaý.