Janyńdy jabyrqatady

Ne kórip júrsiz? Táýelsizdikke qol jetti. Jıyr­ma jyl boldy. Sodan beri til jóninde kókezý bop aıtyp kelemiz. Arnaıy zań da bar. Basqa da zań­namalar bar. Endeshe, tilimiz nege kibirtikteıdi?! Baıqaýy­myzsha, so­nyń basty sebep­teriniń biri – Úki­metten bastap, tómengi laýa­zym ıe­leriniń kóp­shiligi qa­zaq tiline jetik emestigi zııandy áser etýde. О́zi bilmegen soń olar qaramaǵynda­ǵylar­ǵa talap qoıa almaıdy. Tildiń damýyna telearnalardan berilip júrgen habarlardyń kesiri de jeterlik. Bir kezde telehabarlardyń qazaq tilindegisi 50 paıyz bolýy kerek degen talap qoıylǵan edi. Ga­zet­ter­diń birinen myna derekti oqyp qaıran qaldym: «Qazaqsha habar taratý bar-joǵy 10 paıyz kóle­minde» eken. Endi 2012 jyly memlekettik tildegi habar 25 paıyz­dan kem bolmaýy kerek, al 2015 jyly 50 paıyzdan tómen­de­meýi tıis degen pikirdi de estip júrmiz. Osy sóz de janyńdy tilgileıdi. Táýelsiz el ekenimiz ras bolsa, qa­zaqstandyq telearnalarda habarlar 90 paıyz bolýy kerek qoı. Endi biz kimge jaltaqtaımyz osy?! Qazaq hal­qy­nyń sany da ba­sym boldy. Sonda da baıaǵy jartas bir jartas. Sózimiz jalań bolmas úshin «Astana» telearnasy qazaq tiline qansha ýaqyt bóledi eken, soǵan nazar aýdaralyq. Mysaly, 3 sáýir kúngi habary tańerteńgi saǵat jetide bastalyp, kelesi kúngi 1:40 saǵattan asa aıaqtal­dy. Barlyǵy táýligine 18 saǵat shama­syn­da. Qazaqshasy 55 mınýttik «Túıin sóz» habary, 25 mınýttik «Ásem áýen arnada» konserti, 30 mınýt «Jańa­lyq­tar». Barlyǵy – 1 saǵat 50 mınýt. Jandy bir tilip ótti bul. Bálkim, basqa ýaqytta azdaǵan aýytqý bolar, biraq qa­zaq­sha habarynyń shamasy osyn­daı ǵana. Elordalyq telearna degen atyna laıyq dep aıta alamyz ba buny?! Endi «El arnany» alaıyq. Bul arnanyń da qazaqsha beretin habarlarynyń shamasyn bileıik dep birer kún qarap kórip edik, kóńilimizdi múldem qulazytyp jiberdi. Arna óz jumysyn biz kórgen kúnderi saǵat 9-da bastap, 00:25-te «Qursaý» degen fılm­men aıaqtady. Qazaqsha berilgeni – «Balalar ýaqyty» – 25 mınýt, «Meıram – balalarǵa qam­qor­lyq» – 30 mınýt, «О́zin-ózi taný – rýhanı bilim berý» – 10 mınýt, «О́mirde bolǵan oqıǵalar» – 30 mınýt. Barlyǵy 1 saǵat 35 mınýt. Bul eki arnada kórkem fılm­­derdi kóp kórsetedi. Aı­talyq, biz qadaǵalap otyrǵan kúnderi «Astanadan» – 6 fılm, «El arnadan» – 4 fılm kór­setildi. Onyń ishinde orys tilinen aýda­rylǵan «Qursaý» degen fılm bar. Basqa arnalardyń da bular­dan ereksheligi shamaly. Prezıdent N.Nazarbaev 1 naýryz kúni birneshe BAQ jýrnalısterimen kezdesýi kezinde «Qyrkúıekten bas­tap «Qazaqstan» telearnasy túgeldeı qazaqshaǵa kóshý kerek» degeni jurtty bir serpiltip tas­ta­ǵan. Solaı bolady degen senimdemiz. Iá, «Qazaqstan» ulttyq te­le­arnasynyń oryssha-qazaqsha ara­lastyryp, baldyr-batpaq j­a­­saý­ǵa áýes ekenin jurt búginde jıi aıtyp júr. Rasynda da to­lyqtaı taza qazaqshaǵa kóshedi dep otyr­ǵan telearnadaǵy jaǵ­daı osy bol­sa, onda ózgeleri týraly ne aıtý­ǵa bolady?! О́zge eldiń shoý­laryn kóshirip alýǵa ábes bul telearna eger tolyq qazaqshaǵa kó­shetin bolsa, onda jumys isteıtin bastyǵy bol­syn, qosshysy bol­syn, telekó­rer­menderdiń osy sekildi pikirlerin eskerýi tıis. Ási­rese, ana tilimizdiń qadir-qa­sıe­tin joǵal­typ, óz elimizde jetimsiretpeıtin máselege asa kóńil bólý­leri kerek. Bul oıdy basqa telear­na­larǵa da qarata aıtýǵa ábden bo­lady. Mysaly, aty qazaqsha bol­ǵan soń «El arnany» jıi qo­samyn. Son­da­ǵy baǵdarlamanyń biri «Azamat. Jastar parlamenti» dep ata­lady. Bir saǵatqa jýyq. Munda da shetinen kósilip jurttyń bári orys­sha saırap jatady. Ara-ara­synda oryssha, qazaqsha ár túr­li pikirlerdi jo­syltyp, sóz jarys­ty­ratyndary da bar. Tipti qazaq­sha sóıle­gen­derdiń sózderiniń ózi de qoıyrt­paq. Sýbmádenıet, krýjok, hýdojnık, kýltýra, perıod pod­rostkovyı, besprızornyı dep taqyldaı jónelgende osy áńgi­me­ni tyńdap otyrǵan jastar qaýy­myn budan qandaı oı túıer eken dep aıap otyramyn... Osy telearnadan «Súıinshi» degen mý­zyka­lyq baǵdarlama kór­seti­ledi. Aty­na qarap, jan jadyra­tar jaqsy án beretin shyǵar dep úmit­te­ne­siń. «Súıinshi» degenine qara­ǵan­da júrekti baýrap alar jańa án berer dep kútesiń. Alaıda munda da joǵaryda aıtqandaı, qoıyrt­paq aldyńnan shyǵady. Ári baǵ­dar­lama atyna saı án berip ja­ryt­paıdy. Iаǵnı, súıinshi surar­lyq ásem án tyńdaı almaı júr­miz. Aıtaıyn degenimiz, sońǵy kez­de atyn qa­zaqsha atap, aralas­tyryp jiberý osy arnaǵa ádet bolyp bara jatqandaı. Taǵy bir aıtarym, osy kúni shoý degen sózge úıir bop bara jatyrmyz. «Paı-paı shoý» nemese shoý bıznes dep te jatamyz. Tipti «El arnadan» berilgen «Tap­­qyr dostar» degen baǵdarla­ma­ny «mem­lekettik til mártebe­sin art­tyratyn tokshoý» dep júr. Sonda osy shoýdyń balamasy óz tilimizde joq pa? Burynyraqta «shoý» degendi «dý­man» dep júrý­shi edik, odan nege jerinip júrmiz? Men bul jerde tyrnaq asty­nan kir izdeıin dep otyrǵanym joq. Bar maqsatym – telea­r­na­daǵy til shubarlyǵyn aıtý, tilge saq bolý qajettigin eskertý edi. Árıne, bul meniń ǵana pikirim emes. О́z tiline janashyrlyqpen qaraıtyn barsha qazaqtyń pikiri dep qarańyzdar. Oraıy kelgende bul telearnalarda kóńilge qonatyn, janǵa ja­ǵatyn, biliktilikti, sanany art­ty­ra­tyn, mádenıetimizdiń dás­túrli qundylyǵyn nasıhat­taı­tyn, tili­mizdiń joıylyp ketpeýine úles qo­­satyn baǵdarlamalar da joq emes. Táýelsizdiktiń 20 jyldy­ǵyna «Qazaqstan – meniń elim» baǵdarlamasy boıynsha ár ob­lys­tyń jetistigi jan-jaqty sa­ra­la­nyp kórsetilýi quptarlyq jáıt desek, ánsúıer qaýymǵa «Sa­ǵyn­dyrǵan ánder-aı» keshteri qat­ty unaıdy. Sol sekildi «Án men ánshi», «Kesh jaryq» baǵdar­lama­la­ry, keıbir sazger men ánshiniń shyǵarma­shy­lyqtary kór­setilgen sátter­di de múlt jibermeı qaraý­ǵa tyrysamyz. Degenmen, buryn da aıtylǵan bir jaǵ­daıdy taǵy da eske sala keteıin. Túngi 12-den keıin konsert bergenmen, eshkim ony kórip jaryt­paıdy ǵoı. Sony STV telear­na­sy elep-eskermeı keledi. Olaı deıtinim, túngi 1:30-2:00 sa­ǵat kezinde «Án kóńildiń aja­ry» degen konsert beretinin qaıtersiń. Mu­ny qalaı túsinýimiz kerek?! Sha­masy, bul da memlekettik tilde habar berip júrmiz degen kóz­al­­daý, dálirek aıt­­saq qıturqylyq sııaq­ty. Mu­nyń aty qazaq halqyn syı­lamaý, sol arqyly ózińniń bet-beıneńdi kórsetý, ıaǵnı ózińdi de syılamaý ekenin solarǵa eskertetin, jóni kelse talap etetin bireý bar ma, joq pa? Sony bilgim keledi! Toqtar BEIISQULOV, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty.