Janbolat Aýpbaev. Baıǵanınniń balasy

«Qalaı? – degenbiz ishimizden kúbirlep. – Jambyldyń zamandasy, Doskeı men Shashýbaıdyń qatarlasy bul talant ıesiniń tuıaǵy osy kúnge deıin tiri bolǵany ma?» «Ras, siz aıtqan adam ataqty aqynnyń týǵan balasy bolyp shyq­ty. Aty – Momyn», – dedi bizdiń bergen tapsyrmamyzǵa oraı habarlasqan sol óńirdegi áriptesimiz Satybaldy Sáýirbaı. «Jasy qaı shamadaǵy kisi eken? Densaýlyǵy...» «1937 jyly ómir­ge kelipti. Sózi áli tyń».

Myna sózdi estigen soń Aqtóbege barýǵa jınaldyq. Maqsat – keıipkerimizdi kózimizben kórý, aıtqandaryn qulaǵymyzben es­tý. Solaı boldy da. Aqsaqalmen júzdestik. Áńgimelestik. Úı ıe­si­niń sózinen kóp nársege kóz jetkizdik. Suhbat tómendegideı sı­patta boldy.

Janbolat Aýpbaev: – Sizdi áý bas­ta Nurpeıis aqynnyń balasy degende... Sengemiz joq.

Momyn Baıǵanın: – Iá. Solaı bolatynyn bilgenmin. Týǵanyna bıyl 157 jyl tolatyn Nurekeńniń nemeresi, ıakı, shóberesi bar dese, sóz basqa. Al balasy áli tiri eken degenniń ózi... Bul endi túsinbestik týǵyzary anyq. Biraq shyn máninde osylaı. Men ol kisiniń 77 jasynda ómirge kelgen perzentimin.

J.A.: – Durys eken, aǵasy! Endi bári túsinikti boldy. Aıtyńyzshy, Nurpeıis aqyn qaıda, qandaı otbasynda ómirge kelgen? Sizden basqa balalary bolǵan ba?

M.B.: – Ákemiz osy óńirdiń Temir aýdanyna qaraıtyn Súlikti degen jerinde týǵan. Sonda túıeshi Baıǵana atty dáýletti adam bolypty. Nurpeıis aqyn sol babamyzdyń perzenti ǵoı. О́leń qudireti ol kisige anasy Úmitten daryǵan desedi kónekózder. Sebebi, ájemiz aıtys aqyny ári kúıshi bolǵan adam eken. Osyndaı ortada ósken ákeı eseıip, at jalyn tartyp mingennen-aq qıssa-dastandarǵa qumartady. Sóıtip quımaqulaq, jyrshy bala atanady.

Ol kisi taǵdyrdyń jazýymen eki ret otbasyn quraǵan adam. Alǵashqy áıelinen Ǵalym, Zylıha, Zilııa atty ul-qyzdary bolǵan. Bul balalarynyń anasy 1927 jyly qaıtys bolady da aqyn on jyldaı salt basty, sabaý qamshyly tirlik keshedi. 1936 jyly úkimettiń demep, qoldaýymen ákeıdiń aty búkil elge tanyldy emes pe. Mine, sol kezde jón biletin zamandastary: «Bul úıde endi kelimdi-ketimdi kisiler kóp bolady. Sondyqtan, shańyraqqa jón biletin bir áıel zaty kerek», dep meniń anam Aımeken Janııazqyzyna úılendiredi. Sodan bir jyldan soń men ómirge kelippin.

J.A.:  – Jańa joǵarydaǵy sózińizde siz: «Úkimettiń demep, qoldaýymen ákeıdiń aty búkil elge tanyldy», dep qaldyńyz. Muny qalaı túsinýge bolady?

M.B.:  – Ol bylaı. 30-jyldary Keńes úkimeti jer-jerdegi halyq aqyndaryna erekshe qurmetpen qaraı bastaıdy. Ondaǵy maqsat partııa saıasatyn elge solardyń bedeli arqyly uǵynyqty, qarapaıym óleń tilimen aıtqyzyp, jetkizý bolatyn. Sonyń nátıjesinde odaqta kóp keshikpeı Kavkazdan Súleımen Stalskıı, Qazaqstannan Jambyl Jabaev, Tájikstannan Ábilqasym Lahý­tı esimderi jarqyrap kórinedi. 1936 jyly bizdiń respýblıkamyz Máskeý kóńil bólgen osy talant ıeleriniń biri Jákeń, Jambyl atamyzdyń 90 jyldyǵy qurmetine arnalǵan sletke daıyndalady. Al ondaı baıqaýǵa oblystardan Almatyǵa kimder barýy kerek? Árıne, alǵashqy kezekte óńirlerdegi el aýzynda júrgen ánshiler men kúıshi, jyrshylar. Biraq olardy izdeý qajet. Sosyn aımaqtyq jarys ótkizip, jeńimpazdardy ǵana astanaǵa attandyrý kerek. Osyndaı tapsyrmamen Aqtóbege aqyn Dıqan Ábilev keledi. Sodan ne kerek, oblystyq partııa komıtetiniń jaýapty qyzmetkeri Qanafııa Mustafın ekeýi tabandarynan taýsylyp júrip biraz óner ıelerin, onyń ishinde bizdiń ákeıdi de tabady ǵoı.

Osy arada anyqtap aıta ketetin bir nár­se bar qaraǵym. Ol: «Sol 30-jyl­dar­dyń ortasyna deıin Nurpeıis aqyn el­ge onsha tanymal adam bolmaǵan ba?» – degen saýal. Joq, olaı emes. Áke­mizdiń dańqy Keńes úkimetine deı­in-aq osy óńirde dúrkirep turǵan. Mu­ny kezinde onyń Abyl, Shernııaz, Nurym sekildi dúldúlderden úlgi alyp, Aqtan, Qazaqbaı aqyndarmen aı­tysqa túskeninen jáne óziniń «Aq­ke­n­je», «Narqyz» dastandaryn ómir­ge ákelgeninen anyq baıqaýǵa bolady. Mine, osyndaı daryn ıesine Keńes úki­meti tusynda qyzmetke ilikken bala­sy Ǵalym: «Qazirgi saıasatty tú­si­ný qıyn. Baıqaımyn, as pen toılar­da túrli áńgimeler aıtylady. Sol jıyn­dardaǵy sózder birde bolmasa bir­de belsendilerge jaqpaı qalýy múm­kin. Sondyqtan, bazarǵa baryp óleń aıtqanyńyzdy qoıyp, úıde oty­ryńyz», – dep ákesine tyıym salady. So­dan shal 12-13 jyl boıy dombyrasyn qushaqtap, eshqaıda shyǵa almaı qal­ǵan ǵoı. Osy arada qudaı aıdap, Almatydan úkimettiń arnaıy tapsyr­ma­symen Dıhan Ábilevtiń kele qal­ǵa­nyn kórmeısiz be?! Sodan qarııa qaıtadan atqa minedi. El aralap, jurt aldyna shyǵady. Jańa ómir, jarqyn bolashaq týraly jyr nóserin tógedi. О́ńir­diń qurmetti adamyna aınalady.

J.A.: – О́zińiz aıtyp otyrǵan 30-jyldardyń ortasyna deıin aqyn qaıda turǵan? Elde me, joq Aqtóbede me? Sosyn... Ol kisiniń Almatyǵa joly qashan túsip, ataqty adamdarmen tanystyǵy qalaı bastalǵan dep oı­laısyz?

M.B.: – Bul suraqqa men anam Aımekenniń aıtqandary boıynsha jaýap bereıin. Sebebi, ol kisi 95 jyl ómir súrip, ákemmen otasqan on jylǵa jýyq ýaqyt ishindegi oqıǵalardyń kóbin qulaǵyma quıyp ketken adam edi jaryqtyq. Sheshemniń sózine qaraǵanda aqyn aýyldan Aqtóbege 1937 jyly qonys aýdarypty. Alǵashynda Bersúgir kóshesinde turypty. Bul qazirgi tele­mu­naranyń túbi. Sodan soń otbasymyz Gersen kóshesine kóshirilipti. Men es bilgende Frýnze kóshesindegi alty bólmeli mekenjaıda edik. Ol burynǵy qa­lalyq oqý bólimi bolǵan ǵımarat eken.

Al Almaty saparyna kelsek, ákeı onda alǵash ret 1938 jyly Jambyl shyǵarmashylyǵynyń 75 jyldyǵyna arnalǵan saltanatqa oraı barypty. Osydan keıin astanaǵa 1939 jyly joly túsken. Ol Qazaqstan Jazýshylary odaǵynyń II sezine qatysýy edi. Sóz retine qaraı ákeıdiń sol jyly Máskeýge de barǵanyn aıta ketý lázim. Bul KSRO astanasyndaǵy Búkilodaqtyq halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmesiniń ashylýy qurmeti qarsańyndaǵy ótki­zil­gen mádenı is-sharaǵa baılanys­ty sapar eken. Sońǵy ret Almatyǵa 1943 jyly respýblıkalyq aqyndar aı­tysyna qatysýǵa barypty. Mine, osyndaı jıyndar men keńesterde aqyn basy Jambyl babadan tartyp Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov sııaqty el ardaqtylarymen tanysady. Aqyndar Ábdilda Tájibaev pen Dıhan Ábilevtiń úıinde qonaqta bolyp, Qanabek Baıseıitov, Qurmanbek Jandarbekov sekildi óner ókilderimen dos bolyp qaıtady.

J.A.:  –  Solaı deńiz. Siz ben biz endi myna saýalǵa jaýap izdep kórsek. Ol: «Úkimet aty shyǵyp, dańqy alysqa ketken aqynǵa kózi tirisinde qandaı qamqorlyqtar jasady eken?» – degen suraq. Atap aıtqanda ákeńizde Jambyl aqsaqaldyń jeke hatshy­sy sııaqty kómekshi bolǵan ba? Kitap­ta­rynyń shyǵýy qaı ýaqyttan bas­tala­dy jáne ony qarııa kózi tirisinde kóre aldy ma?

M.B.: – Úkimettiń jasaǵan jaq­sy­lyǵy sol, aldymen ol kisini shal­ǵaı­daǵy aýyldan qalaǵa kóshirip ákelgen ǵoı. Sodan soń úlken úı bergen. Ony joǵaryda aıttym. Al aqynnyń shy­ǵar­ǵan óleńderin jazyp alyp, kún saıyn eldegi jańalyqtardy gazetterden oqyp berip, túrli oqıǵalardan habardar etip otyratyn kómekshisine kelsek, bizdiń úıde ondaı adam boldy. Ol Ahmet degen aǵa edi. Famılııasynyń Eskendirov ekenin keıin, ǵalym Orazgúl Nurmaǵambetovanyń zertteýlerinen oqyp baryp bildim. Mine, sol kisi ákemniń janynda otyryp birdeńelerdi bas kótermeı jazatyn. Saparǵa shyq­qan­da aqynnyń janynan qalmaı, qosa el aralap ketetin.

Jergilikti qalamger Berdibaı Ke­mal­dyń aıtýyna qaraǵanda Ahmet aǵa sol kezdegi Aqtóbe oblystyq «Sosıalıstik jol» gazetinde bólim meńgerýshisi bolyp jumys istegen kisi eken. 1938 jyldan bastap Nurpeıis aqynnyń jeke hatshysy qyzmetine taǵaıyndalyp, ákeıdiń kúndelikti shyǵarmashylyǵynan basqa, búkil muralaryn qaǵazǵa túsirýmen shuǵyldanǵan. Sonyń ishinde Ahmet Eskendirovtiń «Qobylandy batyr» eposyna sińirgen eńbegi erekshe. Ǵalymdardyń aıtýynsha bul jyrdyń 30-ǵa jýyq nusqasy bolǵan kórinedi. Sonyń ishindegi eń kólemdisi, ıaǵnı 9300 joldan turatyn Nurpeıis Baıǵanın aıtqan varıantty jazyp alǵan onyń jeke hatshysy Ahmet aǵa. Sóıtip 1942 jyly maıdanǵa attanǵanǵa deıin ol kisi aqyn muralaryn jınaqtaýǵa óte kóp eńbek sińirgen. Al odan keıin bul jumysty aqyn Qýandyq Shańǵytbaev jalǵastyrypty. Sonyń nátıjesinde Nurpeıis Baıǵanınniń 1939 jyly «О́ristegen ómir», 1940 jyly «Aqyn shabyty» atty kitaptary men 1945 jyly «Tańdamaly» dep atalatyn óleńder jınaǵy jaryq kóredi. Osylardyń bárine ákeıdiń jeke hatshylyǵyna bekitilgen Ahmet Eskendirov pen Qýandyq Shańǵytbaevtyń eńbekteri erekshe bolǵanyn atap aıtqym keledi.

J.A.: – Bul kúnderi Aqtóbe oblysynda Baıǵanın aýdanynyń bar ekenin bárimiz jaqsy bilemiz. Osy ataý sol óńirge aqynnyń ómirde bar kezinde berilgen be, joq álde ol keıin jasalǵan uıǵarym ba?

M.B.: – 1940 jyly ákeı 80 jasqa tolypty. Onda men úsh jastaǵy balamyn. Kóp eshteńe esimde joq. Mine, sol kezde halyq aqyny Nurpeıis Baıǵanınge bir aýdannyń aty berilsin degen úkimettiń pármeni bolypty. Sóıtip, burynǵy Tabyn aýdany sol kezden bastap ákeıdiń esimin ıelengen ǵoı. Bul aqynnyń kózi tiri kezinde bolǵan oqıǵa.

J.A.:  – Endi ákeńizdiń sońǵy kúnderi týraly birer sóz aıtsańyz. Siz ol kezde es bilip qalǵan segiz jastaǵy balasyz ǵoı. Aqsaqal neden aýyryp, qalaı qaıtys boldy? Zıraty aýylda ma, joq osy qala irgesindegi qorymda ma? Sosyn... Úılerińizde qarııa ustaǵan, paıdalanǵan jádigerlik zattar bar ma? Bar bolsa ol qandaı dúnıeler?

M.B.: – Kishkentaı kúnimde ákemniń basy aýyryp, baltyry syzdaǵanyn kórmeppin. О́zin birqalypty ustaıtyn. Qaıtys bolatyn jyly da sergek, tyń edi. Anamnyń aıtýyna qaraǵanda kóktem shyǵa ol kisi tyl eńbekkerlerine konsert qoıatyn úgit brıgadasy quramynda Aqshat degen jerge barady. Onda ystyq bulaq bar eken. Revmatızm bolýy kerek, ara-tura aıaǵy aýyratyn ákeı sondaǵy tuzdy balshyqqa túsedi. Odan shyqqan soń terin baspaı, sondaǵy aýyl turǵyndaryna jyr-tolǵaýlaryn aıtady. Ertesinde qatty aýyryp, qalaǵa kelgennen soń ómirden ozady. Bul 1945 jylǵy 9 sáýir edi. Zıraty osy Aqtóbedegi kóne qorymda. Ol qazirgi áýejaıdan onsha qashyq emes. Al endi myna úıde qarııadan qalǵan ne bar degenge kelsek, bári mýzeıde. Kezinde aqynnyń zamandastary sheshemnen aqsaqaldyń anaý-mynaý zattaryn tábárik retinde surap ala bastapty. Muny baıqap qalǵan bılik ókilderi arnaıy komıssııa qurady da bárin murajaıǵa ótkizýge tapsyrma beredi. Sonyń nátıjesinde qarııanyń jeke zattary men fotosýretteriniń birazy búgingi kúnge aman-esen jetken jaıy bar. Olardy osyndaǵy mýzeıden baryp kórýge bolady.

J.A.: – Aıtyńyzshy, ákeńiz sizdiń esińizde qandaı is-áreketimen saqtalyp qaldy? Ol kisi ózińizge nesimen qymbat dep oılaısyz?

M.B.: – Bir ǵana nárse esimde. Jáne sonyń ózi meniń ómir boıǵy tirshiligimniń máni men mazmuny bola bildi. Ol ákemniń bes jasymnan bastap dombyra ustaýǵa úıretkendigi edi. Qalaı deısiz ǵoı?.. Men es bilgende úıimizde ádemi qaby bar dombyra turatyn. Anamnyń aıtýynsha ony aqyn 1943 jyly Almatyǵa barǵanda alyp qaıtypty. Mine, osy aspapqa ákem meni sábı kezimnen úıir etip, aqyry soǵan qyzyǵýdyń arqasynda jeti jasymda eki-úsh kúı oryndaı alatyn jaǵdaıǵa jetkenim bar.

Osy arada bir qyzyq jaǵdaıǵa toqtala keteıin. Ol meniń sol kishkentaı kezimde ustaǵan aspabymnyń Alash arysy Qudaıbergen Jubanovtyń dombyrasy ekendigi. 1937 jyly ataqty ǵalym jazyqsyz jazalaýǵa ushyraǵanda otbasy qatty qınalady. Kúnkóristen taryqqan sondaı kúnderdiń birinde sol úıdegi jeńgeı ózderindegi iske jaraıdy-aý degen dúnıelerin bazarǵa shyǵaryp satpaqshy bolady. Ony estigen Qudaıbergen aǵanyń inisi Ahmet Jubanov bul habardy kúızele otyryp, aqyn Ábdilda Tájibaevqa aıtady. Aqyry ne kerek, jeńgeı zattaryn bazar sóresine qoıady eken degen kúni Ábekeń úlgerip baryp, ǵalym ustaǵan dombyrany 500 somǵa satyp alady. 1943 jyly meniń ákem respýblıkalyq aqyndar aıtysyna qatysý úshin Almatyǵa barmaı ma. Sonda ol kisi Ábdilda Tájibaevtyń úıine túsedi. О́zi sypa ári birtoǵa qonaq kelgennen bastap keter ketkenshe Ábdilda aqynǵa da, anasy Aımankúlge de óte jaqsy áser qaldyrady. Ákeıge kóńili qatty qulaǵan úı ıesi elge qaıtarda qonaǵyna: «Ne qalaýyńyz bar? Aıtyńyz. Oryndaımyn», deıdi. Nurpeıis aqyn rahmet dep, eshteńeniń qajet emes ekenin aıtady. Ábekeń qoımaıdy, renjýge deıin barady. Sol kezde meıman tórdegi dombyrany suraıdy. Sóıtip Alash arysynyń bul múlki bizdiń úıge osylaı kelgen eken.

Joǵaryda aıttym ǵoı, es bilgennen bastap ákem meni osy dombyraǵa úıir etti dep. Segiz jasyma deıin ol kisiniń aldyna otyryp alyp qasıetti aspaptyń pernelerin durys basýǵa, kúıdi shanaqty sabalamaı tartýǵa talpyndym. Keıin bul umtylysym ómirimniń mánine, tirshiligimniń temirqazyǵyna aınaldy. Olaı deıtinim, dombyrany durys meńgerýim 1952 jyly oblystyq mádenı-aǵartý ýchılıshesine alyp keldi. 1957 jyly Almatyda ótken respýblıkalyq I festıvaldaǵy kúı saıysynda laýreat atandym. 1960 jyldan bastap oblystyq mádenıet úıinde halyq aspaptary orkestrin quryp, soǵan jetekshilik ettim. 1971 jyly Aqtóbe mýzykalyq ýchılıshesine dırektor boldym da, 1977 jyldan zeınetkerlikke shyqqansha osyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýttyń halyq shyǵarmashylyǵy kafedrasyndaǵy ulttyq aspaptar klasynda eńbek ettim. Osynyń barlyǵyn men kezinde ákem negizin qalap berip ketken dombyraǵa qumarlyǵym men kúıshilik ónerdi murat tutqanymnyń arqasy dep bilemin.

J.A.: – Jeke repertýaryńyzda qazir qansha kúı bar? Olardy notamen oryndaısyz ba, joq álde?..

M.B.: – Men ózi 160 kúıdi meńgergen adammyn, qaraǵym. Olardyń bárin eshteńege qaramaı, jatqa tartqanmyn. Qazir de sodan jańylǵanym joq. О́ıtkeni, kúı ataýlyny áý bastan-aq qaǵazdan emes, estý qabiletim boıynsha úırengen janmyn ǵoı.

...Momyn aqsaqal budan keıin de bizge kóp áńgime aıtty. Estelikteriniń bári qyzyq ári áserli. «Biraz boldy, kózim qatty nasharlap ketti. Senderdiń bet-júzderińdi emes, tek sulbalaryńdy kórip otyrmyn», dedi muńaıyp. Úıge kirgende, sálemdesip áńgimeleskende biz muny baıqamaǵan edik. О́zi aıtqan soń ǵana baryp bildik. «Oqasy joq. Osyǵan da shúkir», – dedi qarııa ile sózin jalǵap: «Aǵamyz bizben kezdeskende osy kúıdi tartyp berip edi dersińder keıin. Esterińde júrsin, qaraqtarym», – dep Qazanǵaptyń «Aqjeleńiniń» eki túrin oryndap berdi.

Pernelerge qaramaı, tek ishki úndestik qudiretine baǵyna otyryp, birinen keıin birin kelistire tartqan kúıdi tyńdap otyrǵan biz: «Ne degen qabilet? Netken sheberlik, shirkin?!» – dedik ishimizden. Sóıttik te aqsaqalmen qımaı qoshtasyp, syrtqa qaraı bet aldyq.

Áńgimelesken,

Janbolat AÝPBAEV,

«Egemen Qazaqstan»

Sýretterde: 

kúıshi M. Baıǵanın, 1987 j.

aqyn N. Baıǵanın men kenje uly Momyn, 1944 j.;