Árıne, kásibin dóńgeletem degen adam túrli iskerlik qasıetterge ıe bolýy kerek. Soǵan sáıkes ol óziniń baǵyt-baǵdaryna saı amal jasaıdy. Tek, joǵaryda aıtqanymyzdaı, zańdy buzbaı adal jumys isteý kerek. Al adal mal tabý úshin janyn da, baryn da salyp jumys istep jatqan kásipkerler joq emes. Alaıda, olardyń isiniń durystyǵyn kóre almaıtyn adamdardyń álegi de jetip artylady. Sondaıda kásipkerlerdiń adymyn ashtyrǵysy kelmeıtin jandardyń ne oılaǵany bar eken deısiz. Memleket basshysy shaǵyn kásipkerlikke jasyl jol ashylýy kerek dep aıtýdaı-aq aıtyp keledi. Al birqatar sheneýniktiń belden basqan isi talaı kásipkerdiń jolyna qaqpan qurady eken.
Máselen, birde almatylyq kásipkerler shaǵyn jáne orta kásipkerlik nysandaryndaǵy mańdaıshalar úshin Memlekettik kiris departamentinen myńdaǵan shot ala bastaıdy. Sol kezde kólik jýý ornynyń ıesi Sýrııamǵa da jarty mıllıon teńge shot keledi. Bul nelikten dep surasa, Almaty sáýlet jáne qala qurylysy basqarmasynyń qyzmetkerleri kireberistegi «Kólik jýý» degen mańdaıshany jarnama dep eseptepti. Tipti, kásipker álgi qaryzdardy tez arada óteý úshin Memlekettik kiris departamenti múlikti paıdalanýǵa tyıym salatyn ókim de shyǵaryp úlgergen. Alaıda, ań-tań qalǵan kásipker de aq-qarany aıyrý úshin, amal joq, shaǵymdanady. Dál sol aralyqta Almaty qalalyq kásipkerler palatasyna mundaı saryndaǵy aryzdardyń on shaqtysy túsken eken. Sodan bul másele Kásipkerler quqyn qorǵaý jónindegi keńeste qaralady. Aqyry zańgerler «Kólik jýý» degen sóz, bar bolǵany, qyzmet túrin anyqtaıtyn mańdaısha ekendigin áreń degende túsindirip, dáleldep beredi. О́ıtkeni, saýda, qoǵamdyq tamaqtandyrý orny, turmystyq qyzmet salasy kásiporyndary iletin mańdaıshalar zań boıynsha syrtqy (kórneki) jarnamalarǵa jatpaıdy. Sóıtip, býynsyz jerge pyshaq uramyn degenderdiń áreketi aqtalmaı, kúshtep qaryz óndirý ókimderiniń kúshi joıyldy.
Biraq osymen is bite qoısa jaqsy ǵoı. Kásipkerlerdiń kásibine qyzyǵatyn nebir sheneýnikter tyrnaq astynan kir izdeýdi qoıar emes. Máselen, Almaty qalasy Almaly aýdany ákimdiginiń qyzmetkerleri «Dostar» kóp qyzmetti kompanııasy» JShS-ne tekserispen jetip keledi. Teksergenderi durys dersiz. Biraq onyń da bir sebebi, negizi bolýy kerek qoı. Sóıtse, álgi baqylaýshylardyń qolynda bul tekseristiń quqyqtyq statıstıka organynda tirkelgeni týraly nemese osyndaı tekseristiń taǵaıyndalǵany týraly akt te joq bolyp shyqqan. Kompanııanyń qyzmetkerleri tekseristi taǵaıyndaǵan laýazymdy adamnyń uıǵarymyn nemese aktiniń kóshirmesin talap etkenimen, olar onyń birin de kórsetýden bas tartqan.
Sodan, amal joq, «Dostar» kóp qyzmetti kompanııasy» JShS jetekshiligi Almaty kásipkerler palatasyna kómekke júginedi. Olar birden prokýratýraǵa habarlasyp, shaǵyn jedel topty shaqyrýǵa keńes beredi. Prokýratýra qyzmetkerleri lezde jetedi. Oqıǵa barysyn túsingen quzyrly organ ókilderi ákimdik qyzmetkerlerinen tıisti qujattaryn kórsetýdi suraıdy. Biraq, joǵaryda aıtqanymyzdaı, olarda bul kompanııany tekserýge ruqsat beretin birde-bir qajetti qujat bolmaıdy. Osyǵan baılanysty baqylaýshylardyń ózderi jaýapqa tartylady. Artynan bul zańsyz isteriniń sońy nemen tynaryn anyq túsingen olar kezekti tekseristeriniń syryn, ıaǵnı ákimniń aýyzsha aıtqan bir sózine bola jarnama men bılbordtardyń zańsyz ilingen, ilinbegenin tekserý úshin kelgenderin jaıyp salady. Biraq zańnyń aty – zań, aýdanaralyq ákimshilik sotynyń qaýlysymen ákimdik qyzmetkerine jeke kásipkerlik sýbektisin tekserýdiń tártibin buzǵany úshin eskertý jasaldy.
Bizdiń elimizde mundaı mysaldar barshylyq. Soǵan qarap-aq, kásipkerlerge jónsiz qysymnyń da az emes ekenin baıqaısyz. Zań buzǵan kásipkerdiń qalaıda jazalanatyny anyq, al kásipkerge qysym jasaıtyndarǵa jaza joq. Bar bolǵany jumystan ǵana qýylýy múmkin. Máselen, ótkende ǵana Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov kásipkerlerge orynsyz tekseris júrgizetin qyzmetkerler kóp ekenin jaıyp saldy. Olardyń mundaı zańsyz is-áreketteri úshin jumystan da qýylatynyn jetkizdi. «Jel bolmasa shóptiń basy qımyldamaıdy» degendeı, mınıstr bir nárseni bilgendikten aıtady. Ol: «Elbasy aıtqan mańyzdy máseleniń biri – tekseristiń kóptigi. О́tken jyly 76 myń tekserýdiń tórtten bir bóligi, ıaǵnı 23 myńy – reıdtik tekseris boldy», dedi. Iá, aıta berse kásipkerlerge qatysty júrgiziletin teris tekseristiń túri kóp. Qaıran kásipkerler ondaı tekseristerden aman qalsa jaqsy, aman qalmasa kásibi qurıdy. Sodan soń kásipkerge ne kedergi deımiz.
Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»
