Foto avtory: Maqsat Shaǵyrbaı, Ulttyq jáne at sporty túrleri ortalyǵynyń jeke muraǵatynan
Rasynda, kóshpelilerdiń ómir súrý saltynda, jaýyngerlik ónerdiń mańyzy zor. At ústi saıysta daıyndyqsyz sarbaz ajal qushýy múmkin. Sol sebepti, kókpar sııaqty ulttyq oıyn túrlerin jetildirý arqyly áskerı-jaýyngerlik daıyndyqqa mán bergen. Aıtalyq, ertede qyrǵyn shaıqas ústinde jaralanǵan joldasyn jaý qolyna tastap ketpes úshin, onyń denesin ilip alyp, maıdan ortasynan alyp shyǵý kerek. Nemese jaýdyń taqymǵa basqan jaý-jaraǵyn tartyp alyp, ony qarýsyzdandyrý qajet. Bundaı is kókpar tartyp ábden mashyqtanǵan sarbaz úshin qıynǵa soqpaıdy. Demek, kókpar degenimiz – jaýyngerlik óner.
Bizge belgili kókpardyń kóptegen túrleri bar. Atap aıtqanda: jappaı tartý, utysyp tartý, doda kókpar, aınalma kókpar, máre kókpar, ólmes kókpar, taqym tartys, t.b. Sondaı-aq, kókpardyń atalǵan túrlerine qatysty jeke-jeke erejeleri bolǵan nemese kókparshylar oıyn ústinde jaǵdaıǵa qaraı kelisip alatyn da úrdis bar. Biraq bul birtekti emes úrdis, ár ólkede árqıly túrleri kezdese beredi. Mysaly, jappaı tartýdy alatyn bolsaq: bul oıyn túrinde kári-jas, úlken-kishi deıtin shekteý joq. Barlyq adam qatysatyn bolǵandyqtan joǵarydaǵydaı ataýǵa ıe. Kókparshylardyń taqym kúshin, eptiligin, qol qaıratyn talap etetin bul kókpardyń ereksheligi barlyq óńirge tán ekendiginde.
Utysyp tartý. Oıynshylar eki topqa bólinedi. Eki jaqtan bir-bir adam shyǵyp kókpardy tartady. Kókpardan aıyrylǵany nemese utylǵan adam oıynnan shyǵady. Keı jaǵdaıda ózine sengen kókparshy qarsylastaryn jeke-jeke saıysqa shaqyryp, bir ózi bárin jeńip oıynnan shyǵaryp tastaıtyn kezderi bolǵan. Nátıjesinde, qarymy myqty, kúshine aty saı jigit iriktelip jeńiske jetedi.
Aınalma kókpar. Buny keı óńirlerde shaýyp tartý dep te ataıdy. Oıynshylar kókpardy naqty mejelengen jerge (aýylǵa, jeke úıge, nysanaly orynǵa, t.b.) jetkizip tastaýy kerek. Ekinshi jaq olardy jibermeı qarsylyq kórsetedi. Qarsylastarynan aılasyn asyryp, nysanaǵa kókpardy aparyp tastaǵan adam syılyqqa ıe bolady.
Máre kókpar. Oıynǵa qatysýshylar eki shetten nysana nemese qazandyq belgilep, qaı jeńgeni kókpardy sol qazandyqqa salyp upaı jınaıdy. Osylaı mejelengen ýaqytta qaı top kóp upaı jınaıdy solar jeńiske jetedi. Qazirgi tańda, elimiz kókparshylary osy máre kókpar túrinen saıysýda.
Jalpy, kókpar oıyny toptasqan jigitterdiń (komandanyń) birligi men eptiligin qajet etedi. Erterekte kókparshylar aýyl, ata, rý bolyp toptasyp, ekinshi rý, ata, aýyldyń azamattarymen saıysatyn bolǵan. Rýdyń azamattary qarsylastarynan jeńilip qalmaý úshin árkez daıyndyqta, únemi mashyq jasaıtyn bolǵan. Qazaqta «Kókpar tartqandiki, qoıan qaqqandiki» dep tegin aıtylmaǵan.
Doda kókpar. Júıeli jáne turaqty tártip saqtalmaıdy. Úlken jikke bólingen toptar tutas saıysady. Buryn mundaı tartýǵa kóbine ataly aýyldar, rýlarymen túsken. Osyndaı jaǵdaıda kókpar kimniń qolyna tússe, sonda qalady. Keıde bul túrdi «marta tartý» dep te ataıdy. Kókpar tartysý úshin áýeli myqty at kerek.
Kókpardyń aty
Kókpar attary ekige bólinedi. Jazda, qumda shabylatyn jáne qysta shabylatyn. Keıingi kezde, kóbinese, sońǵy mezgili durys dep tabylyp júr. Sebebi, toıdyń kóbi kúzde, qysta, el adamdarynyń qoly bosap, jer keńigende ótedi. Iаǵnı, kókparshy jigitterdiń bilek qarymynyń syrtynda astyndaǵy aty óte kóp ról oınaıdy. Kókparǵa minetin attyń ereksheligi: eti myǵym, súıegi myqty, keýdeli, omyraýly, ekpini qatty, jyldam hám júırik, kókpardy jerden ilip alýǵa ıkemdelgish, aqyldy, tekti jylqy tańdap alynady. Janýardy (jylqyny) kókpar úshin arnaıy baptap, úıretedi jáne kókpardyń aldynda etin qatyryp jaratady. Semiz nemese aryq at kókparǵa jaramaıdy. Semiz jylqy dodaǵa túskende qyzylmaılanyp, eti jinigip ketedi de, alqynyp turyp qalady. Aryq at tez boldyrady.
Kókpar atyna qyzbel, jelbegeı, qapshyq júırikterdi tańdaıdy. Ásirese qyzbel júırikter qazirgi tańdaǵy sporttyq kókparǵa taptyrmaıtyn jylqy. Jelbegeı jáne qapshyq júırikterdiń minezi alań, ushqalaqtaý ári top jarǵysh bolatyndyqtan bulardy jappaı kókparǵa salýǵa ońtaıly.
Top jarǵysh jylqynyń sıpaty: erinderiniń eti qalyń, salpy, mańdaı súıegi shobyrlaý bitken, keńsiriginiń shemirshek súıegi qatty bolady.
* * *
Kókpar atynyń synyn biletin atbegiler jylqynyń jalpy sıpatyna qarap: salym aty jáne saıys aty dep bóledi.
Salym atynyń sıpaty. Qarshyǵa tós, qaıqy bel, turǵan ornynan atyla shabatyn ushpa, urynshaq, asa shapshań, júırik keledi.
Saıys atynyń sıpaty. Buqa moıyn, omyraýly, sińirli, býra san, astaý bas, minezi doly, top jarǵysh keledi. Saıys atyna sýyq raıly aımaqta týǵan, terisi qalyń, taý jylqysy yńǵaıly bolady
* * *
Kókpar atynyń negizgi ereksheligi júregi jaqsy bolýy shart. Júregi jaqsy jylqy dodaǵa qoryqpaı kire alady jáne taý-tas, kúdir jerlerden irkilmeı shabady.
Júregi jaqsy jylqynyń sıpaty. Kóz sharasy qaraqyzyl nemese kúreń tústi bolyp keledi. Qulaq túbi qalyń etti, denesi qyzǵan saıyn qýaty artady.
* * *
Odan keıin kókpar atyna tán sıpat ıkemdi ári jyldam bolýy kerek. Ikemdi ári jyldam jylqynyń sıpaty. Terisi juqa ári keń, mol pishilgen shapan sııaqty kólbirleý bolady.
* * *
Kelesi shart – kókpar aty aqyldy bolýy qajet. Iаǵnı, aqyldy jylqy kókparshynyń taqymy arqyly manevr jasap, jeńiske jeteleıdi.
Aqyldy jylqynyń sıpaty. Jylqynyń aqyl-seziminiń deńgeıin bilý úshin onyń baılaýly turǵan jerine kelip ásem áýezdi úndi adam qattyraq sóıleıdi. Áýezdi sózdi tyńdaǵan jylqy dúrkin-dúrkin esineıtin bolsa, bul kókpardyń ádis-tásiline tez úırenetin aqyldy janýar bolǵany.
* * *
Kókpar jylqylarynyń deni aıǵyr bolady. Aıǵyrdan basqa jylqy túligi doda-dýdy jaryp kire almaıdy, kirgenniń ózinde uzaq tartysqa shydas bermeıdi. Sondyqtan tájirıbeli at bapkerleri kókparǵa aıǵyrdy tańdaıdy.
Kókparǵa laıyq aıǵyrdyń sıpaty. Minezi keń, basy etsiz, qamys, múkis qulaq, salpy erin, túıe tis, kirpik-qasy, quıryq-jaly, kekili mol, keýdesi keń, júndes, búkishteý, shoqtyǵy bıik, myqyny tar, jaıasy jalpaq, baýyry jazyq, qabyrǵaly (artynan qaraǵanda, qabyrǵanyń qanatyn jaıa jaýyp qalmaı tolyq kórinip turýy kerek), baýyry jazyq, jony tartyq bolady. Tórt aıaǵy teń (maımaq emes), jerge qaqqan qazyqtaı nyq basýy shart. Jilinshiktiń sińirleri bileýlenip, bólektenip turady. Baqaıy qysqa, aldyńǵy aıaqtarynyń baqaıy artqy baqaıynan turqy sál uzyndaý, tuıaǵy jumyr ári berik, jersoǵary qalyń, shashaly keledi. Kisinegende arqyrap kisineıdi.
* * *
Kókpar atynyń tuıaǵy óte berik ári qýatty bolǵany abzal. Sondyqtan da kókpar atyn tańdaǵanda onyń tuıaǵyna kóp mán beriledi. Kókpar atynyń tuıaq sıpaty. Tuıaq múıizi qalyń, ókshe jaǵy bıik, tuıaǵy qulannyń tuıaǵy sııaqty qatty ári ádemi, taǵalyq qaratyrnaǵy ótkir bolǵany abzal. Bundaı jylqynyń taban-tuıaǵy qyzbaıdy, aıaq tastasy óte jyldam bolady.
Kókpar atynyń jabdyqtary
Er, júgen, qysqa toqym, ishpek-terlik, jeldik nemese qaptal qabat, úzeńgi baý, úzeńgi, tarpa-aıyl (qajet jaǵdaıda ómildirik pen quıysqan) jatady.
1. Er. Kókpar atynyń erin ásemdep metall buıymdarmen sándemeıdi. Salmaǵy da aýyr bolmaǵany durys. Qaptaly keń, attyń arqasyna nyq túsýi qajet. Attyń arqasyn nyq ustaǵan qaptal kókparshy eńkeıgende erdi aýdarmaıdy.
2. Erdiń aldyńǵy qasy. Kókparshy eńkeıgende ekinshi qolymen erdiń aldyńǵy qasynan ustaıdy, sebebi, jerdegi serkeni ilgennen keıin qaıta kóterilip, atqa otyrýǵa bul ádis qolaıly. Sondyqtan, kókpar eriniń aldyńǵy qasy qolmen qysyp ustaýǵa yńǵaıly, ári berik bolǵany abzal, sondaı-aq, tartys kezinde kókparshynyń kindiginen tirep kedergi keltiretindeı tik emes, jataǵan ıindi keledi.
3. Erdiń artqy qasy. Kókpar atyna tıesili erdiń artqy qasy men quıryqbasary tutasqan jalpaq ári kóterińki bolady. Sebebi, jalpaq er nyq otyrýǵa qolaıly bolsa, kóterińki qasy kókparshy eńkeıgende er ústindegi aıaǵyn oraı tirep alýyna múmkindik jasaıdy.
4. Jeldik nemese qaptal qabat. Bul tútilip ketpeıtin pysqan kıizden jasalady. Syrty jumsaq bylǵarymen qaptalady. Jeldiktiń mindeti – erdiń qaptalyn attyń arqasyna batyrmaıdy jáne qysqa toqymǵa jabysyp erdi nyq ustaıdy.
5. Qysqa toqym. Kókpar atynyń toqymy tartys kezinde aıaqqa oratylyp kedergi keltirmes úshin qysqa jasalady. Qalyń kıizden piship alyp, shetin jumsaq bylǵarymen syryp tigedi. Attyń arqasyna batpaıtyn jaıly bolmaǵy abzal.
6. Úzeńgi baý. Berik zattan (qaıys, jip, t.b) jasalady. Úzengi baýdyń úshyna úzeńgi (7) ornalasady.
7. Tartpa-aıyl. Mindeti attyń ústindegi erdi aýdarmaı ustap turady. Aıyl ústińgi doǵaǵa (9) bekitilip, astyńǵy doǵa (10) arqyly syrtqy tartpaǵa (11) jalǵasyp tartylady.
8. Júgen. Kókpar atynyń júgeni jeńil ári óte berik bolýy qajet. Júgende shylbyr bolmaıdy, tek tizgin (13) arqyly basqarylady. Sondaı-aq, júgenniń quramynda: keńsirik (14), aýyzdyq (15), jaqtaý (16), saǵaldyryq (17), jelkelik (18), sýlyq (19) bar.
