Bala tárbıesine kelgende bir támsildi ustazdar da, psıhologtar da jıi aıtady. Bir áıel danyshpan kisige kelip, «endi týǵan nárestemdi búginnen bastap qalaı tárbıelesem eken?» dep keńes surapty. Sonda danyshpan: «Toǵyz aıǵa keshiktiń» degen eken. Munyń bala tárbıesi ana qursaǵynda jatqanda bastalady, demek, ata-ana tárbıeni ózinen bastaýy kerek degendi meńzeıtini anyq.
Balanyń boıyna ózine degen senimdilikti uıalatý úshin ol ár isine, sózine jaýap beretin, kórgendi, tárbıeli ata-anany kórip ósýi tıis. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń» demeı me halqymyz? Sonymen qatar, tyıym salý da halqymyzdyń diline sińgen ádet-ǵuryptyń biri. Árıne, onyń «tabaldyryqqa shyqpa», «adamǵa qarap esineme», «kúldi baspa», «úlkenniń aldynan ótpe» degen mysaldary sekildi bala úshin tárbıelik máni kóp. Alaıda, «uıat bolady, jaman bolady» degen tyıymdy keıde balanyń meselin qaıtaratyn, tipti rýhyn báseńdetetin, ishki jalynyn óshiretin óktemdikpen shatastyryp alatyndar joq emes. Bala ata-anaǵa nemese úlkenderge óz oıyn aıtaıyn dese «sen toqtaı turshy», «seniki durys emes», «sen kishkentaısyń, ári tur», «sen ózińdi kimmin dep tursyń?», «ósip alshy aldymen» degen sııaqty óktem sózderden keıingi balanyń ishki dúnıesin kim túsinedi? Osy shekteýler qulaǵyna sińgen bala jasqanshaq, oıyn aıta almaıtyn, qorqaqtaý bolyp ósedi. Er jetken shaǵynda óz betinshe sheshim qabyldaı almaı dal bolatyn sáti az kezdespeıdi. Men ózimniń mekteptegi tájirıbemde balalarǵa «bolashaq mamandyǵyńdy tańdadyń ba?» degen suraqty qoıamyn. Olar kóbinese «áli sheshpedim», «bilmeımin», «ata-anam biledi» dep jaýap beredi. Sebebi, bala úshin ata-anasy sheshim shyǵaryp daǵdylanǵan.
Balanyń kishkentaı kezindegi tamaǵyn aıtpaǵanda, kıetin kıimine deıin ata-ana qarajatynyń jetkenine qaraı nemese ózine unaǵanyn tańdaıdy. Al mundaı tárbıe bala óskende óziniń talǵamyn qalyptastyra almaýyna uryndyrady. sondyqtan, onyń tańdaý jasaýy da qıynǵa túsedi. Balaǵa kishkentaıynan óz oıyn aıtqyzyp, aqyldasý, tańdaý jasata otyryp, onyń ózine senimdiligin arttyrýǵa bolady. Sonymen qatar, balanyń bolmashy isin kórgen ata-ana oǵan «seniki durys, balam», «sen bolmaǵanda men ne ister edim», «men saǵan senemin», «sen meniń maqtanyshymsyń» dep otyrsa, bala qııaly qyrandaı qalyqtap, arqalanady, ózine senimdiligi arta túsedi.
Aralas mektepterde jumys istegendikten basqa ult balalarymen salystyrǵanda qazaq balalarynyń uıańdyǵyn, uıalshaqtyǵyn, syryn aıta almaýyn, senimsizdigin jıi baıqaımyn. Mektep psıhologi bolǵan soń balalardy shaqyryp almasań, óz erkimen kelmeıdi. Shaqyryp alǵan soń ony «qınap» otyryp sózge tartasyń. О́zine senimsiz balanyń senimine kirip, syrlasý da ońaıǵa soqpaıdy.
Qazir qoǵamda otbasylardyń ajyrasýy jıiledi. Ajyrasýǵa deıin ol otbasynda urys-keris arylmaıtyny taǵy belgili. Al mundaı otbasynda ósken bala jasqanshaq keledi. «Nege meniń otbasym osyndaı, ata-anam urysa beredi?» nemese «ákem nege bizdi tastap ketti?», «nege barlyǵynyń ákesi bar, mende joq?» degen oılar balanyń senimsizdigin kúsheıtedi.
Psıholog retinde ata-analardyń balamen áńgimelesý, ony balasynbaı óz jaǵdaıy týraly da shynaıy aıtyp berýge qymsynbaýy kerek ekenin aıtar edim. Baladan mundaıda keńes surańyz. Onyń ashylyp áńgimege kirisýin nazardan tys qaldyrmaǵan durys. Ulyńyzdy da, qyzyńyzdy da eshqashan «ana kisiniń, myna kisiniń balasyn qarashy» degen sekildi bireýmen salystyrmańyz. Ony kemshiligimen, qateligimen tutas qabyldaǵan jón. Balanyń qateligin ata-ana óziniń jibergen kemshiligi dep uǵynǵany, moıyndaǵany durys.
Nurgúl ÁÝBÁKIROVA,
Qostanaı qalasyndaǵy №5 orta mekteptiń pedagog-psıhologi
QOSTANAI
