Ǵalamnyń rýhy myqty jurttary túrli órkenıetterdiń súzgisinen ótip, tarıhı transformasııaǵa túskenimen túbinde óziniń ulttyq bolmysy túzilgen kezeńge qaıtyp oralady. Biz kitapqa engen shejireler arqyly halyqtar men qaýymdardyń basynan keshken sol taǵdyrly sátterine kýámiz. Mysal izdegenge jebireı qaýymynyń ult retinde qalyptasýyn Ierýsalımniń myńjyldyqtar shıreginde qan men terge malshynǵan topyraǵynan izdeýin nemese shotlandtardyń óz kúretamyryn aǵylshyndardyń aıaǵy tıgenge deıin asqaqtap kóringen, bergi ǵasyrlarda tarıhpen birge shókken taýlarynan tabýǵa tyrysatyndyǵyn aıtsaq jetkilikti bola ma? Onyń janynda bizdiń irgemiz aýyldan ajyraǵan joq qoı...
Jalpy, aýyl degende eń aldymen oıymyzǵa ne keledi ózi?
Aldymen, qaımaǵy buzylmaǵan qazaqy orta! Demek, biz úshin qazaq aýyly dástúrli qundylyqtardyń qaınar kózi. Kez kelgen halyqtyń, onyń ishinde qazaq sııaqty damýshy ulttyń tarıhynda dástúrli qundylyqtardyń alatyn orny erekshe. Aýyl – halqymyzdyń genefondyn saqtaýshy ǵana emes, ulttyq mádenıettiń, tildiń, dinniń, tárbıeniń ózegi!
Bizdiń táýelsizdik alǵanymyzǵa 25 jyldan endi asty. Shırek ǵasyrlyq tarıhymyz Qazaq ultyna órkenıetti álemniń tolyqqandy múshesi bolý quqyǵyn beredi. Biraq, biz bul beleske shyǵý úshin buralańy basymdaý joldardy júrip óttik. Naryq qatynastaryna ótý kezeńi men eńse túzeýge ketken syndarly jyldarda aýyl uǵymy ekinshi orynǵa túsip ketkeni belgili. Demek, biz memlekettiliktiń bastaýynda tańdaǵan basty baǵyttarymyzdy júzege asyra bastaǵan kezeńde aýylǵa qamqor bolýdy esten shyǵaryp ala jazdadyq. Ásirese, aýyl adamdarynyń rýhanı suranysyn qanaǵattandyrý isinde olqy tustarymyz barshylyq.
Jasyryp-jabatyn túgi joq, bizdi qazaq ultynyń bilimge, kitap oqýǵa yntasynyń tómendigi qatty alańdatady. Derekterge júginsek, álemde kitap oqý jóninen birinshi orynda – aǵylshyndar, ekinshi orynda – nemister, úshinshi orynda – amerıkalyqtar, tórtinshi orynda japondar tur eken. О́kinishtisi, biz, qazaqtar kitapty eń az oqıtyn halyqtar sanatynda ekenbiz. Ejelden rýhanı azyq bolyp kelgen ádebı kitaptyń ózin qolyna almaıtyn qazaqtardyń úlesi 43 paıyzǵa jetken.
Buǵan ne sebep? Qushtarlyq tómendedi me, álde tehnogendik progress ulttyq minezdi jeńip úlgerdi me? Álde, jaǵdaı joq pa? Múmkin, júzege asyp jatqan jumystardyń negizgi salmaǵy tek qana ekonomıkalyq sektorǵa, anyǵynda ónim óndirýge qajetti jaǵdaı jasaýǵa aýyp, mádenı-rýhanı damýymyzǵa kóńil bólinbeı otyrǵan bolar?
Elge, ásirese, aýyldyq óńirge shaǵyn zaýyttar, qyzmet kórsetýdiń basqa da nysandary kóptep kerek, biraq, mádenıet oshaqtary, onyń ishinde kitaphana sııaqty rýhanııat ordalary ekibastan qajet emes pe?..
Aýadaı qajet! О́ıtkeni, Qazaqstandaǵy 7190 aýyldyń teń jarymynda, dálireginde 3106 eldi mekende kitaphana atymen joq eken...
О́kinishke qaraı, qazirgi qazaq aýyldaryndaǵy problemanyń negizgisi bul emes. Aýyldyń rýhanı ósýine áleýmettik sıpattaǵy faktorlar da áser etetini anyq. Al elimizdegi aýyldyq jerlerge tán biregeı máselelerdiń basty mysaly retinde aýyz sýmen qamtý jáne qatynas joldarynyń jaıyn aıtsaq ta jetkilikti. Qazirgi ýaqytta aýyldyq eldi mekenderdiń 74 paıyzy ǵana aýyz sýmen qamtylǵany jaıly qyshqyldaý derekter bar. Al jergilikti jerdegi 23 paıyz kólik joly kúrdeli jóndeýdi qajet etedi eken...
Al bul ashy mysaldardy nege aıttyq?
Bizdiń bılikke aýyldyq aımaqtardyń múddesin kózdeıtin jańa agrarlyq saıasatty tý etip kóteretin ýaqyt jetti dep oılaımyz. Osy bastama aıasynda aýyldardyń, aýyl adamdarynyń mádenı-rýhanı turǵydan damýyna jol ashatyn memlekettik baǵdarlamalardy da kóptep qabyldaýdyń kezeńi keldi.
Álde ótkizip aldyq pa?..
Qalmahanbet Muqametqalı,
«Egemen Qazaqstan»
