Sol jyly Dýk Kým Kım esimdi boksshynyń óliminen keıin Halyqaralyq boks federasııasy (WBC) raýnd sanyn 12-ge deıin qysqartty. Kásipqoı boksqa endi aıaq basqan boksshy 4 raýndtyq jekpe-jekke shyqsa, belbeýden úmitkerler negizinen 10 raýndtyq kezdesýden bastaıdy.
Biraq bul jerde de qatyp qalǵan qaǵıda joq. Mysaly, áýesqoı boksta eki dúrkin Olımpıada chempıony bolǵan ýkraınalyq Vasılıı Lomachenko birden 10 raýndtyq kezdesýge shyqty. Kóp nárse boksshynyń ataǵyna, promoýterlik kompanııanyń abyroıyna jáne promoýterdiń qarjysyna baılanysty.
Ataq ıelengenniń abyroıy asqaq
Boks áleminde eń joǵary sanalatyn tórt tujyrym men tıtýl bar. Olar – WBC, WBA, IBF jáne WBO. Bul qatarǵa amerıkalyq The Ring jýrnalynyń tıtýlyn da qosýǵa bolady. Uǵynyqty tilmen aıtar bolsaq, joǵaryda atalǵan tórt tıtýl – kásipqoı bokstyń olımpteı bıik shyńy. Bul tórttik óz ishinde birneshe aımaqtyq tıtýldarǵa bólinedi. The Ring-tiń ataǵy – álem chempıonatyndaı. Olımpıadadan bir saty tómen, biraq dárejesi joǵary. Bul qatarǵa IBO men IBA-nyń tıtýldaryn qosýǵa bolady. Olardyń da jergilikti beldikteri bar. Joǵaryda atalǵandardan bólek, taǵy birneshe uıymdar boks keshterin uıymdastyryp turady. Alaıda, olardyń ataǵy joǵary bolyp sanalmaıdy. Bizdegi oblystyq týrnırde jeńiske jetkenmen birdeı.
Osy jerde tıtýldardyń tarıhyna az-kem úńile ketsek. Kásipqoı bokstaǵy tórt belbeýdiń ishindegi eń kónesi Búkilálemdik boks uıymy (WBA). Eń alǵash 1921 jyly AQSh-ta Ulttyq boks uıymy bolyp qurylyp, 1962 jyldan búginge deıin qazirgi atymen atalyp keledi. Uıymnyń belbeýi qara teriden kerilgen. Ortasyndaǵy medal qalaıydan jasalyp, ortabaǵaly tastarmen kómkerilgen. Syrty altynmen jalatylǵan. Jan-jaǵynda jyltyraǵan jezden jasalǵan medaldar ornalasqan. Bir qyzyǵy, álem chempıony atanǵan boksshy 760 dollar tólep, belbeýdi ózinde alyp qalýǵa quqyǵy bar. Belbeýdiń salmaǵy – 3,6 kılo.
WBC tıtýly 1963 jyly Meksıkada qurylǵan. Prezıdenti – Moýrısıo Sýleıman. Halyqaralyq boks federasııasy (WBC) 1983 jyly AQSh-ta qurylǵan. Búginge deıin bul tujyrym boıynsha álemniń 100-den asa boksshysy álem chempıony atanǵan. Chempıondyq belbeý búginge deıin bes ret ózgertildi. Onyń materıaly – bylǵary, keramıkamen qoldan bezendirilgen. Altyn jalatylǵan medal Meksıda jasalǵan. Quıý formasy tek 100 belbeýge arnalǵan. Baǵasy – 820 dollar. Belbeýde WBC quramyna kiretin 150 eldiń týy úsh qatar beınelengen. Eki jaǵynda aýyr salmaqta aty ańyzǵa aınalǵan Mohammed Alı men Djo Lýıstyń sýretteri bar.
Halyqaralyq boks federasııasy (IBF) 1983 jyly AQSh-ta negizin qalaǵan. Chempıondyq belbeýdiń dızaıny on jyldan asa ýaqyttan beri ózgermegen. Belbeý qyzyl teriden, ortasyndaǵy medal altyn jalatylǵan qalaıydan jasalyp, onda búrkit beınesi ornalasqan. Ár jeńimpaz belbeýdiń jaqtaýlaryna ózderi qalaǵan sózin jazyp, bederleı alady. Belbeýdiń quny – 650 dollar. Al belbeýdi boksshy ózine alyp qalǵysy kelse 750 dollar tóleýi kerek.
Búkilálemdik boks uıymynyń (WBO) 1988 jyly Pýerto-Rıkoda bastaldy. Bul uıym 1990 jyly Eýropada qoldaý tapsa, 2000 jyldary ǵana AQSh-ta ekinshi deńgeıli uıym retinde tirkelgen. WBO chempıondyq belbeýi qońyr teriden jasalǵan. Salmaǵy – 3,6 kılo. Altyn jalatylǵan medalda jer shary beınesi kórsetilip, «World Champion» jazýymen qatar rıng beınelengen. Bul belbeýdiń quny – 660 dollar. Belbeý federasııanyń eń úzdik boksshylaryna ǵana beriledi. Aldyńǵylarǵa qaraǵanda, bul belbeýdiń bedeli tómendeý.
Álem moıyndaǵan joǵarydaǵy tórt quzyrly mekeme boksshy belbeýiniń birneshe túrin tabystaıdy. WBA boıynsha sýper chempıon, chempıon jáne ınterım-chempıon degen úsh tıtýl bar. Basqalary chempıon jáne ınterım-chempıon degen ataqpen ǵana shektelgen.
Sharýa promoýtersiz sheshilmeıdi
Promoýter degen sózdi estigende jankúıerlerdiń kóz aldyna amerıkalyq dańqty promoýter Dong Kıng elesteýi múmkin. Talaı boksshynyń baǵyn ashyp, álem chempıony atandyrǵan Kıngti bilmeıtinder kemde-kem. Biraq, promoýter jumysynyń qyr-syryn bile bermeımiz. «Promoýter degen kim, qyzmeti ne, mindeti qandaı?» degen suraqtar kásipqoı boks jankúıeri úshin qyzyqty. Osy oraıda, Qazaqstanda promoýterlikpen aınalysyp júrgen Bolat Mankenovke joǵarydaǵy suraqtardy qoıyp, pikirin bilgen edik.
«Promoýter degenimiz – kásipqoı boksshylardyń jekpe-jekterin uıymdastyrýshy. Ol jekpe-jekti uıymdastyryp qana qoımaı, talantty bokshylardy tańdap, olardyń ár jekpe-jek saıyn kóterilýine jaǵdaı jasaıdy. Promoýterlik kompanııa quramynda menedjer, pıar-menedjer, medıa-menedjer, ıaǵnı BAQ quraldarymen jumys isteıtin jýrnalıster bar. Sondaı-aq, promoýterdiń janynda match-meıker degen bolady. Onyń mindeti – boksshylarǵa qarsylas izdeý. Qarsylasynyń barlyq deńgeıin, áleýetin zertteıdi. Promoýterdiń keńesshisi dese de qate emes. Jalpaq tilmen aıtqanda promoýter degenimiz – búgingi ánshilerdiń prodıýseri sııaqty ǵoı», – deıdi Bolat Mankenov.
Menedjerdiń qyzmeti minsizdikti qalaıdy
Kásipqoı boksqa aýysqysy keletin boksshylar tanymal ári tájirıbesi tolysqan menedjermen jumys istegendi jón sanaıdy. Sebebi, bul jaqta da qarjy men abyroı úlken ról oınaıdy. Kezinde reseılik boksshy Artýr Beterbıevtiń menedjeri bolǵan, búginde qazaqstandyq eki jas talantty boksshynyń menedjeri bolyp júrgen Anna Reva menedjerdi boksshylardyń ákesi nemese anasy dep túsindiredi.
«Kásipqoı bokstaǵy menedjerdiń jumysy – promoýterge talantty boksshylardy taýyp berý. Jáne de sol boksshylarmen tyǵyz qarym-qatynas ustaıtyn adam. Boksshylardy mekenjaımen, tamaqpen qamtamasyz etýden bastap, reıtıngtik jekpe-jek kezinde boksshyǵa qarsylas izdeý, qol astyndaǵy boksshynyń ómirine tolyq jaýap berip, promoýtermen kelisimshartqa otyrǵyzýǵa deıin jalǵasady. Budan bólek taǵy da usaq-túıek birqatar jumystary bar. Onyń bárin aıta berýdiń qajeti joq. Túsinikti tilmen aıtsam, er menedjer boksshylardyń ákesi, al áıel menedjer anasy. Ata-ana óz balasyn qalaı jaqsy kórse, menedjer de dál solaı bolady», – deıdi Anna Reva.
Promoýter men menedjerdiń qyzmeti túsinikti bolsa, kásipqoı boksta tanymal promoýter-menedjerlermen jumys istep jatqan birneshe qazaqstandyq boksshylardy aıtyp ótsek. Kásipqoı boks degende esimizge birden Gennadıı Golovkın túsetini anyq. WBC, WBA, IBF jáne IBO tujyrymy boıynsha orta salmaqtaǵy álem chempıony Gennadıı Golovkın búginde K2 promoýterlik kompanııasymen jumys isteıdi. Promoýteri – Tom Leffler bolsa, menedjeri – Oleg German. Jýyrda ǵana WBA tujyrymy boıynsha álem chempıony atanǵan Janat Jaqııanov álemniń eks-chempıony Rıkkı Hattonnyń qolastynda jattyǵady. Kásipqoı boksty bastaǵanyna bir jyldan asqan qazaqstandyq boksshy Madııar Áshkeev (7-0, 3 KO) búginde álemniń eks-chempıony reseılik Sergeı Kovalevtiń «Maine Event» promoýterlik tobynda jattyǵady. Promoýteri – Kettı Dýva, menedjeri – Egıs Klımas. Taǵy bir álemniń eks-chempıonymen bir promoýterlikte júrgen qazaqstandyq boksshy – Batyr Júkembaev. Ol buryn Gennadıı Golovkınniń qarsylasy bolǵan kanadalyq Davıd Lememen birge Kamıl Stefannyń promoýterliginde. Al menedjeri – Anna Reva.
Kásipqoı boksta búginge deıin Qazaqstan atynan shyqqan boksshylardyń arasynda úzdik tıtýlǵa qol jetkizgender sanaýly ǵana. Gennadıı Golovkındi aıtpaǵanda, burynyraqta Vasılıı Jırov IBF chempıony atandy. Biraq, keıin ol tıtýlynan aıyrylyp qaldy. Beıbit Shúmenov te WBA tıtýlyn ıelengen. (Alaıda, onyń Hopkınsten utylyp qalǵany esimizde). Jýyrda ǵana Janat Jaqııanov WBA (Super) jáne IBO chempıondyq ataqtaryn jeńip alǵan edi. Jalpy, boxrec saıtyna súıensek, Qazaqstanda 182 sportshy kásipqoı bokspen aınalysypty. Solardyń ishinde esimderi baspasózde atalyp júrgender – joǵarydaǵy boksshylar.
Álı Bıtóre, "Egemen Qazaqstan"
