Sózge abaı bolaıyq

Olaı deıtin sebebim: ulttyq arnadan apta saıyn beriletin kókpar oıyny týraly reportajda «kókparshy» sóziniń ornyna «palýan» deıtin sóz únemi aıtylady. Osy sózdi o basta Ramazan Sáttibaev deıtin jigit jıi qoldanyp júrdi. Birdi-ekili jerde, radıo men telehabardyń tili jóninde jýrnalıster suraq qoıǵanda Ramazannyń «jańalyǵyn» juqalap synap kettim. Juqalap deıtin sebebim, Rekeńdi at oıyndaryn nasıhattaýda biraz eńbek sińirgen, at tanıtyn adam retinde qurmetteımin. Solaı bola tura bul jigitke «kókparshy» degen sózdiń nege unamaıtynyna tańmyn? Kókparshyny qazaq eki bastan qadirlegen. Kerek deseńiz aty shyqqan kókparshynyń esimimen búkil aýyl-aımaqty ataǵan. Oǵan kóptegen mysal keltirýge de bolady. Já, ony ári qaraı qazbalamaı-aq qoıalyq...

Al, endi osy áńgimege túrtki bolǵan maqalanyń avtory – Beken Qaıratuly kókpar men kókpar aty jaıly habary mol, sózdi de oryndy qoldanady eken. Ásirese, Ramazannyń ashqan «jańalyǵyn» bir ret te paıdalanbaǵandyǵy súısindirdi. Iаǵnı, «kókparshy» só­zin bir maqalada segiz ret qol­da­nady. Tipti, on ret paıdalansa da oryndy dep oılaımyz. О́ıtkeni qa­zirgi telereportajdaǵy álgi ja­ǵymsyz «jańalyq» osylaı qaı­talana berse, «kókparshy» só­zi­nen kóz jazyp qalarymyz anyq. Se­bebi bul sózdi kókpar jaı­ly r­e­portajdardan bir ret te es­ti­mep­­pin. At sporty men kók­par oıy­ny týraly berilimderdi júr­gi­zýshilerdiń kóbi derlik qazir kók­pa­r­shyny «palýan» deıtin boldy. Son­da deımin-aý, «kókparshy» sózi nesimen unamaıdy eken? Bile-bil­gen adamǵa ol – maqtaý, madaq sóz emes pe? Atalǵan maqala avtory da kókpardyń jaýyngerlik óner eken­di­gin ádemi jetkizedi. Sol ónerdi ke­remet ıgergen at ústindegi er-aza­matty jerdegi palýanǵa teńeýdi tap­qyrlyq deımiz be? «Palýan» sózi kádege aspaı, arhaızmge aınalyp jatsa bir sári. Allaǵa shúkir, onyń da paıdalanylatyn jeri je­tip - artylady emes pe.

Sóz demekshi, «óner aldy – qy­zyl til» dep qazekem beker aıtpaǵan bo­lý kerek. Búkil óner bitkenniń al­dy – osy qyzyl til ekenin eskertip ket­ken babalarǵa myń da bir rahmet! En­deshe, sóz qoldanysta «jańalyq» ashý­dan buryn árkim elge aıtpaǵyn oı­lanyp-tolǵanyp alǵany jón bo­lar edi. Áıtpese baqýatty degen sózdi «baı» men «qýattyǵa» aı­naldyrǵannan ne uttyq. Qazaq maqtanysh etetin áýletti «baqýatty jandar» eken degen.

Sóz biledi degen, televızııaǵa kóp eńbegi sińgen dosymnyń – Nur­tileýdiń osy tirkesti alǵash aıt­­qan kezinde keshirimmen qara­ǵa­nymyz ras. О́ıtkeni teleónerde on­daı-ondaı «atyń shyqpasa, jer ór­te» bolyp turady. Sol arqyly erek­shelenip, aýdıtorııany jaýlaı­dy. Mysal kerek pe, onda Ları Kıngti, Ýınfrı Oprany, Vladımır Poz­nerdi ataýǵa bolady.

Larıdiń uzyn jeńdi kóılek kı­ip, onyń jeńin ádeıi túrip, shal­bar tartqysh taǵynyp otyratyny beker emes. Ony da ózindik erek­she­lik qalyptastyrýdaǵy ádis dep qabyldaý kerek. Sonysymen dú­nıejúzine tanyldy. Opra eki kó­zin kameradan aýdarmaı sóıleý ar­qyly tyńdaýshysyn arbap otyrady. Bizdiń Nurtileýdiń, ásirese, «Betpe-bet», «Kórshiler» degen avtorlyq baǵdarlamalaryndaǵy sóz saptaýy, habar júrgizý máneri ózi­ne jarasty. Al «baı, qýatty» bo­laıyq degen tirkesi de kezinde qyz­dy-qyzdymen aıtylyp ketken shyǵar dep túıdik. Aıtylǵan sóz – aty­lǵan oqpen teń. Ony qaıtara al­maısyń. О́tkendi qaýzaǵymyz da kel­medi. Biraq, osy «áttegenaıdy» en­di aıtpasqa bolmas. Sóz ustaǵan, aty shyqqan (televızııaǵa sińirgen eńbegimen) bilikti jýrnalısimizdiń baıaǵy «jańalyǵyn» áli kúnge deıin qaıtalaı berýi, tipti jańa arnaǵa baryp «baı, qýatty» bolaıyq dep taǵy sondaı habar júrgizýin qoldaı qoıý qıyn. Qaıta burynǵysyn jastyqqa telip, kezinde ımıdj qalyptastyrýdyń bir tásili boldy ǵoı. Áıtpese «baqýatty» degen sózdi bilmeıdi dep oılamańyzdar degendi aıta júrýi artyq etpes edi.

Al endi maqtap otyrǵan maqala av­torynyń da sóz saptasy jaıly birer mysal keltirelik. О́ıtkeni bul avtor da sóz biletin jandar qa­taryna jatatyn sııaqty. Ol kók­par men kókpardyń aty, onyń er-turman jabdyqtary jaıly kóp málimetter beredi. Onysy óte oryn­dy bolǵan dep qabyldadyq. Bir­aq óz janynan shyǵarǵandaı etip jetkizgennen góri súıengen de­rekterin keltirip, óz oıyn óz­ge­lerdiń eńbegimen baıytyp otyr­ǵa­ny artyq bolmas edi. Onyń ústine akademık Smet Keńesbaevtyń bas­shylyǵymen shyqqan sózdik bar eken­digin de umytpaýymyz kerek. Q­azaq halqynyń sózdik qory, sóz qol­danysy kim kóringenniń aldyna salyp aıdap júre beretin jekeshe maly emes. Ol – búkil eldiń eń ba­ǵaly baılyǵy. Ol – taza, káýsar dúnıe.

B.Qaıratuly maqtaýly ma­qa­la­syn­da: «aqyldy at», «júregi jaqsy jyl­qy» degen tirkesterdi qaıtalap qoıa­dy. «Aqyldy» sózi adam bala­sy­nyń ózine de talǵap aıtylatynyn nege eskermeımiz. Endeshe ja­nýarǵa odan góri úıretilgen, ep­ti, ońtaıly degen sııaqty anyq­taý­yshtardy paıdalanǵan durys shy­ǵar. Sol sııaqty kókparǵa «qyzbel», «uryn­shaq» at tańdaıdy degeni de qı­synǵa kele bermeıdi. Kókparǵa bel­di at kerektigi beseneden belgili. Sondyqtan qısynsyz áńgimeni órbitip, kókpardyń túrin qoldan kó­beıtýdiń de keregi shamaly. «At arqasy» degen tirkesti de jıi qoldanady eken. Er attyń ar­qa­syna emes, jeldikke, attyń qap­ta­lyna túsedi. Álgi tirkesti dál so­laı uǵynsaq, at ta, sóz de jaýyr

bolady. Sol sııaqty júgenniń qu­­ramyna (avtorsha aıtsaq) s­a­ǵal­dyryq, sýlyq, jelkelik, keń­si­­riktik kirgende mańdaılyq ne­ge kir­meýi kerek. Ol búkil at áb­ze­li­niń ásemdik aıshyǵy emes pe edi. On­daı aıshyqty ómildirikke de, quı­ysqanǵa da taǵatyn edi ǵoı. Ási­rese at mańdaıyndaǵy aı­shyq so­nadaıdan kóz tartatyn-dy. Qa­zir­gi júgenderde, ókinishke qaraı, ol múlde joq.

Degenmen Bekenniń maqalasyn oqyp, bulaqtyń káýsar sýyn ish­ken­deı lázzat aldyq. Osy basylymnan Ularbek Nur­ǵalymnyń án mátini jaı­ly, qos júırikter taǵdyry tý­raly budan buryn jazǵan maqa­la­syn oqyǵandaǵy áserimizdi de ashyq aıtýymyz kerek. Ulttyq qun­dylyqtarymyzdy, kóne tarıhy­myzdy, ana tilimizdi dáripteıtin, salt-sanamyzǵa júginetin osyndaı dú­nıeler jıi jarııalansa, el gazeti – «Egemenimizdiń» «aǵa» degen attan ataǵa aınalar shaq ta uzaı qoımas.

Namazaly Omashuly