Saqtandyra ma, saqtaı ma?

Dese de, tir­shi­likte túrli jaǵdaıdyń bolatyny taǵy ras. Adam naýqastanbaı tur­maı­dy. «Bas amanda – mal tátti, bas aýyrsa – jan tátti» degendeı, bas aýyryp, baltyr syzdaǵanda qo­­­lymyzda keıde bar, keıde joq – qar­­­jy shirkinge kóz jetpeıdi. Eli­­miz­de engizilgeli jatqan min­det­­ti áleý­­mettik medısınalyq saq­tan­dy­rý máselesi osy jaıtty ret­teı­tin­ te­tik bola ala ma? Iаkı, den­saý­ly­­ǵy­myzdy saqtandyryp qana qoıa ma, álde shynymen saqtaı ma?.. Kóp­tiń kókeıindegi saýal – osy.

Jahanda juqpaly aýrýdyń ósýi, jańa medısınalyq tehnologııalardyń engizilýi jáne egde jastaǵy halyq sa­ny­nyń kóbeıýi densaýlyq saqtaý sa­la­sy­nyń shyǵystaryn ulǵaıtyp otyr. Má­selen, sońǵy 10 jylda memlekettik bıýd­jetten densaýlyq saqtaý salasyn qar­jylandyrý kólemi 6,3 esege ósti. Jan basyna shaqqandaǵy shyǵyn 2004 jy­ly 8,7 myń teńgeni qurasa, 2015 jyly 49 myń teńgeni qurady. Júıeniń negizgi problemalary qatarynda aldymen azamattardyń, sosyn jumys berýshilerdiń densaýlyqty qorǵaý boıynsha jaýapkershiliginiń joqtyǵyn ataý­ǵa bolady. Sondyqtan, halyq den­saýlyǵyn qorǵaýdyń álemdik tá­ji­rıbesinde mindetti áleýmettik me­­­dısınalyq saqtandyrýdy en­gi­zý – joǵarydaǵy jaıttarǵa jaýap be­­retin hám qarjylyq turaq­ty­lyq­ty qamtamasyz etetin birden-bir jol retinde baǵalanady. Iаǵnı, el­i­­­mizde bıylǵy 1 shildeden bas­tap en­­giziletin jańa júıe arqyly den­­saý­­lyq saqtaý salasyn ny­ǵaı­tý­men bir­ge qarjylandyrý kózderin ár­ta­rap­tandyrý ári kóbeıtý kózdelgen. Bul saladaǵy alǵashqy reforma 1996-1998 jyldary qolǵa alynyp, sát­sizdikke ushyraǵany esimizde. On­daǵy olqylyqtyń negizi – ki­ris­ter jınaýdyń jetkiliksizdigi, ká­siporyndardyń qaryzǵa belsheden batýy, jumyssyzdyq jáne saq­tan­dyrý qorynyń medısınalyq uıym­dar aldyndaǵy boryshynyń ar­týy, jınalǵan qarajattyń retsiz jum­salýy, tarıfterdiń ártúrliligi sııaq­ty ekonomıkalyq daǵdarystan tý­ǵan qıyndyqtar-tyn. Jańa jobada osy olqylyqtar tájirıbesi es­ke­ri­le otyryp, ózge elderdiń tá­ji­rı­be­si zerdelendi. Aıtalyq, den­saý­­lyq saqtaý isin uıymdastyrýda so­­sı­alıs­tik júıeden keıingi elder re­­tinde da­mýy Qazaqstanmen ózara uq­sas bolyp ke­letin Shyǵys Eýropa el­de­ri, Ger­ma­nııa jáne Reseı elderiniń tá­jir­ı­be­si eskerildi.

Byltyr maýsym aıynan bas­tap medısınalyq saqtandyrýdy en­gi­zý máseleleri boıynsha el ishinde tú­sindirý jumystarynyń alǵashqy ke­zeńi júrgizildi. Qazir jańa mınıstr E.Birtanov bastaǵan vedoms­tvo jetekshileri de óńirlerdi aralap, MÁMS-tiń uńǵyl-shuńǵylyna deı­in táp­tishtep túsindirýde. Kókteı shol­ǵan­da, bul – memleket, jumys berýshi já­ne ár adamnyń ózara jaýapkershiligi ne­gizinde ázirlengen medısınalyq saq­­tandyrý júıesi. Memleket eko­no­mıkalyq belsendiligi tómen halyq úshin jarnany tóleýge qatysady. Al jumys berýshiler jaldamaly ju­my­s­shylar úshin, qyzmetkerler men salyq or­gandarynda tirkelgen ózin ózi qam­ty­ǵan azamattar ózderi úshin jarna tó­leıtin bolady. Memleket azamattar­dy teg­in medısınalyq kómektiń ke­pildik be­rilgen kólemimen ári qaraı qam­syz­dandyrýyn jalǵastyrady.

Sarapshylardyń boljamy boıyn­sha, atalǵan jobany engizgennen soń eli­mizdegi medısınalyq kómek kór­se­týdiń deńgeıi aıtarlyqtaı ósip, dá­ri­gerlerdiń jalaqysyn arttyrý múm­kin­digi paıda bolady. Aýrýhanalar jo­ǵarǵy sanatty jabdyqtar men qym­bat dári-dármekter ala alady. Son­daı-aq, pasıentke tekserýden ótý­­ine, qajet bolǵan jaǵdaıda jeke qar­­jysyn jumsamaı, em alýyna múm­kin­dik beredi. Bul búginde keń etek al­ǵan aqshalaı «alǵys» bildirý má­se­lesin sheshýge de kómektespek. Iаǵnı, saqtandyrý mádenıetin damytý barysynda oǵan qatysýshylardyń beıresmı tólemderden bas tartyp, talap qoıýy joǵarylamaq.

Bul – densaýlyq saqtaý sala­syn­da­ǵy jańa betburystyń bastaýy. Sa­q­tandyrý mádenıetin salıqaly jú­zege asyrý halyqtyń densaýlyqqa at­ústi qarap kelgen kózqarasyn da tú­begeıli ózgertedi, deıdi mamandar. Son­dyqtan, MÁMS júıesi – halyqtyń óz densaýlyǵyna ózi ınvestısııa quıý­y, aldyn ala qam jasaý ispetti. «Saq­tansań – saqtaıdy» degen sóz de ama­natty aman saqtaýdyń amalyna ba­ǵyttap turǵan sııaqty..

Dýman ANASh,

«Egemen Qazaqstan»