Daýylpaz aqyn, jerlesimiz Qasym Amanjolovtyń týǵanyna bıyl 100 jyl tolyp otyr. Osyǵan baılanysty gazet, jýrnaldar betinde kóptegen maqalalar, estelikter shyǵýda. Osy oraıda biz de aqynnyń budan kóp jyldar buryn jazylǵan bir óleńiniń tarıhyn oqyrman qaýymǵa usynyp otyrmyz. О́leń orys tilinde jazylǵan. Sondyqtan da bolýy kerek, ol kezinde óleń jınaqtaryna kirmegen. Aqyn óleńdi soǵys ýaqytynda (1944 j.), jaýyngerlik gazettiń redaksııasynda qyzmet istep júrgen kezinde jazypty.
Qasym Amanjolov Oral pedınstıtýtyn bitirgen. Lenıngradtyń orman sharýashylyǵy ınstıtýtynda oqyǵan. Tipti orys aqyndarynyń óleń, poemalaryn qazaqshaǵa aýdarǵan. Mysaly onyń ishinde Pýshkınniń «Poltava», Lermontovtyń «Maskarad», Maıakovskııdiń «Bar daýyspen», Tvardovskııdiń «Vasılıı Terkın» poemalary sııaqty irgeli týyndylary bar. Aqyn bul aýdarmalardy jasaý úshin sóz joq, orys tilin jetik bilýi kerek. Sondyqtan onyń orys tilinde óleń jazýy kúdik týdyrmaýy tıis dep oılaımyn.
Endi negizgi taqyrybymyzǵa kósheıik. Bul oqıǵa budan 50 jyldaı buryn bolǵan edi. Ol kezde men Almatyda QazGÝ-diń aspırantymyn. Mamandyǵym tarıhshy, osy fakýltettiń Qazaq SSR tarıhy kafedrasynda oqyp júrgem. Kafedrany belgili tarıhshy Ermuhan Bekmahanov basqaratyn. Meniń zerttep júrgen ǵylymı taqyrybym «Qazaqstan eńbekshileriniń Uly Otan soǵysy jyldary azat etilgen aýdandarǵa bergen kómegi» týraly.
Bir kúni meni Erekeń shaqyryp alyp: «Ǵylymı taqyrybyńa baılanysty sen arhıvterde kóp jumys jasaýyń kerek. Al izdeıtin arhıv materıaldaryń negizinen Moskvada, Lenıngradta. Tipti Orel oblysyna da barý kerek bolar. О́ıtkeni óziń bilesiń, soǵys ýaqytynda Qazaqstan Orel oblysyn qalpyna keltirýge tikeleı qatysqan ǵoı. Men saǵan ýnıversıtetten bir jarym aıǵa komandırovka alyp bereıin, (ol kezde aspıranttarǵa komandırovka berý shekteýli kez) tez jınalyp júrip ket», – dedi.
Sonymen, men 1962 jyldyń maýsym aıynda Moskvadan bir-aq shyqtym. Moskva, Lenıngrad qalalarynyń arhıvterinen ózime kerekti kóp materıaldar taptym. Joǵaryda aıtylǵandaı, Erekeńniń eskertýine baılanysty kóp keshikpeı Orel qalasyna keldim. Soǵystyń bitkenine biraz ýaqyt ótkenine qaramastan, bul qala soǵys zardabynan áli aryla qoıǵan joq eken. Maǵan kerek materıaldar oblystyq arhıvte. Arhıv qalanyń bir shetindegi eski shirkeýge ornalasypty. Sonymen osyndaǵy materıaldardy birneshe kún aqtara otyryp, bir kúni «Brıanskıı rabochıı» gazetiniń bir býmasyn (ol kezde Brıansk qalasy Orel oblysyna qaraǵan jáne aýdan ortalyǵy bolatyn) qolyma túsirdim. Sol gazettiń 1944 jylǵy jaz aılarynyń birinde shyqqan sanynan qazaq halqynyń Orel oblysyna jasaǵan kómekteri týraly jazylǵan materıaldar kezdesti. 1944 jyly Brıansk qalasyna Qaraǵandy oblysynan delegasııa kelgeni, olardyń oreldyqtarǵa 9 vagon syılyq ákelgeni habarlanypty.
Al gazettiń kelesi nómirinde Qasym Amanjolovtyń orys tilinde basylǵan óleńine kez boldym. О́leńniń basyna «Prıvetstvýıý tebıa, Brıansk!» dep jazylǵan. О́leńge berilgen túsiniktemede Qazaqstannan (onyń ishinde Qaraǵandydan) kelgen delegasııa músheleriniń Brıansk qalasynyń zavod, fabrıkalarynda, jaqyn selolarynda kezdesýler ótkizgeni, sondaı-aq bul delegasııanyń qalaǵa jaqyn ornalasqan Qyzyl armııa bólimshesinde bolǵany týraly jazylǵan. Sol kezdesýde osy bólimsheden shyǵatyn «Za rodıný» áskerı gazetiniń redaksııasynda qyzmet isteıtin Qasym Amanjolovtyń bolǵany, al Qasym aǵamyz qazaq halqynyń dostyq kómegin madaqtap, tolǵana óleń jazǵany aıtylǵan. Sóıtip, men osyndaı oljaǵa kezdestim jáne ony tolyq kóshirip aldym.
Almatyǵa kelgennen keıin óleńdi jaryqqa shyǵarý áreketine kiristim. Eń birinshi, sol kezde qazaq tilinde shyǵatyn gazet-jýrnaldar redaksııasyna apardym. Biraq sol redaksııalarda otyrǵan birde-bir redaktor, ne bólim basshylary aqynnyń bul óleńin basýǵa kelisim bergen joq. Tipti ózime: «Qasym ne jazbady deısiń, qaıdaǵy bir tabylǵan óleńdi ákelesiń» dep daý saldy. (О́kinishke qaraı, sol kezdegi redaktorlardyń aty-jónderin umytyp qalyppyn, árıne izdestirse olar da tabylady ǵoı). Sóıtip júrgende «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bir qyzmetkeri: «Osynda Qasymnyń joldasy, tipti soǵysta birgen bolǵan qandykóılek joldasy Syrbaı Máýlenov aqyn qyzmet isteıdi, sen soǵan bar. Myna óleńdi sol kisige kórset», dedi. Sodan men Syrbaı aǵaǵa bardym. Ol kisi óleńmen tanysyp, maǵan bylaı dedi: «Sen bylaı iste. Osy óleńdi «Kazahstanskaıa pravda» gazetine apar, tipti óleńniń ózi orys tilinde jazylǵan eken. Ol gazettiń mádenıet bóliminde meniń bir joldasym qyzmet isteıdi. Men oǵan telefon soǵyp qoıaıyn».
Syraǵań aıtqan aqylmen «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde isteıtin orys jýrnalısine bardym. Ol bir aqkóńil azamat eken. Qasym Amanjolovty jaqsy biletinin aıtyp, bul óleńdi qalaıda gazet betine shyǵarýǵa kómektesetinine ýáde berdi. Sóıtip, óleń tuńǵysh ret «Peves pobedy, býrıı ognıa» degen atpen sol gazettiń 1963 jylǵy 9 mamyr kúngi sanynda jaryqqa shyqty. Ekinshi ret jeńiske 40 jyl tolýyna baılanysty meniń túsiniktemelerimmen «Prostor» jýrnalynyń ekinshi sanynda basylyp shyqty. Endigi jerde óleńniń osy ýaqytqa deıin qazaq gazet-jýrnaldaryna basylmaǵanyn, ne qazaqsha aýdarylmaǵanyn eskerip jáne Qasym aǵamyzdyń týǵanyna 100 jyl tolýyna baılanysty qalyń oqyrmanǵa tanystyrý maqsatynda «Egemenge» usynyp otyrmyn:
V te dnı, kogda krylatymı mechtamı,
Brodıl ıa po goram ı nebesam,
Polnyı taınstvennymı chýdesamı,
Ne raz mne snılıs
Brıanskıe lesa.
V býdýshem potoke jıznı býrnoı
Pomerklı v pamıatı moeı te sny.
I vdrýg razgnevannyı, kak týcha hmýryı,
I ıa stoıý na beregý Desny.
Na tom je beregý gde Brıansk kýrchavyı
Sklonılsıa nad nemolchnoıý rekoı.
Gde týchı tak derjavno-velıchavo,
Plyvýt k lesam na otdyh ı pokoı.
Da, eto Brıansk proslavlennyı lesamı,
Vo sne zavlekshıı nekogda menıa.
Mne o sebe rasskazyvaıýt samı
Lesa ı vody, kamnı ı polıa...
Brıansk, ranenyı so slavoı veterana,
Hranıt kak prejde, gordyı oblık svoı.
Kak býdto chývstvýıa nelovkost, svoeı rýkı
Smýshenno prekryvaet on lıstvoı.
Kak mnogo ran! No rany zajıvaıýt,
Tıajelyh pytok pamıatny sledy.
Zdes kajdyı kamen zloboı pylaet,
O mestı shepchýt nejnye sady.
Kak býrıa, narastaet gnev poroıý,
Na bereg volny rvýtsıa ız Desny.
I týchı zlobno-ıarostyı ıgraıýt,
Sýrovıat lık krasavısy – vesny.
Mne kajetsıa, chto tronýtsıa, volnýıas,
V trevoge partızanskıe lesa.
Vsıý Brıanshıný svobodnýıý, rodnýıý,
Podnımýt gromovye golosa.
Promchıtsıa býrıa. Razoıdýtsıa týchı,
Speshıt na zapad gnevnyı ýragan.
Shýmıt, lıkýet snova Brıansk kıpýchıı,
Zvenıat devıchıı smeh ı ptıchıı gam.
Prımı, Brıansk, volnyı skromnyı dar poeta,
Pevsa pobedy, býrı ı ognıa.
Idet k tebe s podarkamı s prıvetom,
Kazahskaıa Respýblıka moıa.
Qasym aǵamyzdyń 100 jyldyq torqaly toıyna bizdiń tartýymyz osy bolsyn.
Ázirhan JUMASULTANOV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.
Qaraǵandy.
