«Beý, qyzdar-aı!..»

PESASYNYŃ PROTOTIPI BOLǴAN JAN TÝRALY TOLǴANYS Zylıha Tamshybaeva! Ol kisi tirshiliginde syıly bolyp, baqýatty ómir súrdi. Balalyq sha­ǵy surapyl soǵystyń órtine dóp kelgen qarshadaı ǵana qa­zaqtyń qara qyzynyń ómiri ózgelerden ózgeshe emes te edi. «Tek qudaı sana bersin» demekshi, anasynan erte aıyrylǵan jas óskinniń bul pánıdegi qaısar­lyǵy, ana ornyna ana da bolǵan áke­siniń aıtqanyn zerdesine toqyp, ómirdegi bar qıyndyqty jeńe bilgendigi ǵana edi onyń ózgesheligi. Buǵan bir mysaldy Zylıha apaıdyń ózi aıtqan áńgimesinen keltirýge bolady. «Bir kúni qarnym ashyp, ákeme qyńqyldaı bastap edim, ol kisi: «Qarny ashqan balanyń ata­symen áńgime­sin aıtyp bereıin be?» dedi. Men ún­siz basymdy ızedim. «Ata bul joq­shylyqqa qan­sha tózemiz?» dep surapty bala. «Qyryq kún tó­zemiz». «Al, odan soń she?» «Odan keıin daǵ­dy­­la­nyp ketemiz», depti atasy. «So­n­dyqtan sen de shyda», – dedi ákem kúrsinip». «Osy áńgimeden soń, shydaýǵa, qarnym ashty dep qyńqylda­maý­ǵa tyrystym, – deıtin Zylıha apaı. – Asqar taýdaı ákem maǵan baılyq qaldyrǵan joq. Elden erek jaǵdaı da jasamady. Ákem maǵan úlken júrek, erge tán qajyr-qaırat berdi. Súrinsem, súıeý bola bildi. Jeńiske jetsem súısine, qolpashtaı bildi». Mektep bitirip, alǵashqy úl­ken eńbekke aralasqan jyl­dary Keńes ókimetiniń: «Tyń ıgerildi. Endigi ekinshi tyń – mal sharýa­shylyǵyn órkendetý», degen 1956 jylǵy talabyna dál keldi. Zy­lıha apaıdyń týyp-ósken, eń­bek etip júrgen jeri Shoqan Ýálı­hanov atyndaǵy kolhoz edi. Onyń sol kezdegi komsomol uıy­mynyń hatshysy bolyp, jeke belsendiligimen Gvardııa aýdany­nyń (qazirgi Kerbulaq) jastaryna úndeý tas­taýy oblysqa atyn tanytyp, jas qyzdy jańa qyrynan kórsetti. Iá, Zylıhanyń qurbylaryn, al Tólendi Sarybaevtyń (búgingi Kerbulaq aýdany aqsaqaldar al­qasynyń tóraǵasy) uldardy bastap mal fermalaryna jol salǵan isi búkil respýblıkamyzǵa úlgi bolyp edi. Kórshiles Dolanaly aýylynan búgingi qazaqtyń jez­tańdaı ánshisi Nurǵalı Núsip­janov aǵamyz Zylıha Tamshy­baevanyń úndeýine ún qosqan azamat bolatyn. Olar úshin kezinde elimizdiń teatr sahna­lary­nan túspegen «Beý, qyz­dar-aı» spektakli jazylǵan edi. Sondaǵy basty keıipker Aısulý Asanova – Zylıha Tamshybaeva­nyń, al aqyn Áýbákir Aqtaev Tólendi Sary­baevtyń prototıpteri bolatyn. Zylıha Janbolatqyzynyń ómi­rinde, eńbek joldarynda Alla­nyń bergen baǵy bolar únemi jaqsy, zııaly adamdar kezdesti. Solar­dyń eń alǵashqysy kolhoz basty­ǵy Igibaı Bazarbaev aqsaqal edi. Ataqty bı, batyr, áýlıe Balpyq Deripsalyulynyń atalas týysy­nyń urpaǵy, soǵys múgedegi ol kisi Jeńisten soń aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolǵan. 1959 jyly Shoqan Ýálıhanov­tyń molasyn taýyp (oǵan deıin Shoqannyń súıegi Syrymbetke jerlengen dep júrgen), respýblıka Ǵylym akdemııasyna ba­ryp dáleldep, uly ǵalymǵa eskertkish ornatýǵa jáne sol aýyl­da memorıaldyq mura­jaı ash­tyrýǵa muryndyq bolǵan adam. Osy Igibaı Bazarbaev 1953 jyldan Shoqan Ýálı­hanov atyn­daǵy kolhozdyń basqarma tór­aǵa­sy bolyp, Zylıha Jan­bolat­qy­zy­na úne­mi qamqorlyq jasap, jolyn ashqan, batasyn bergen aıtýly tulǵa. Sol kisiniń sha­rapaty bolar, Zyqań jalyn­daǵan jas shaǵynda, ıaǵnı 23 jasynda Qa­zaq SSR Joǵarǵy Keńesine depýtat boldy. Bul 1959 jy­ly edi. Odan keıinderi Gvar­dııa, Kóksý aýdandyq at­qarý komıtetteri tóraǵasy­nyń oryn­­basary, 1970 jyldan Eń­bekshi sovhozy partııa uıy­my­nyń hatshysy, odan keıin dı­rek­tory bolyp ómi­riniń sońy­na deıin eńbek et­ti. Osy eńbek jo­lyn­da Zy­qań dala akademıgi atan­ǵan Nurmolda Aldaber­genov, Jetisýdiń jam­po­zy Jyl­qaıdar Egin­baev, respýblıka agroká­sip­shiler odaǵy­nyń al­ǵashqy da soń­ǵy tóraǵasy Kósh­­­kin­baı Ja­natov, hal­qy­myz­dyń maq­ta­ny­shy­na aınalǵan birtýar ul­dary Dinmuhammed Qo­naev, Báı­ken Áshimov, eli­miz­diń Tuń­ǵysh Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaev syndy tul­ǵa­larmen arala­syp, olar­dyń aqyl-ke­ńesterin alyp, ómir jo­lynda shyńdala tús­ti. О́ndi­risten qol úzbeı jo­ǵary bilim alyp, Almaty mal­dári­gerlik ınstı­tý­tyn da bitirdi. Zyqań ómirde sonymen qa­tar otbasy baqytyn da tap­qan jan. Otaǵasy Toqsanbaı aqsa­qa­ldy qatty qadirleıtin. Jal­py, ol kisi er-azamattardy óte qurmet­teıtin. О́mirdegi eń birinshi qýa­nyshy – qyzy Saǵı­ranyń ómir­lik jary, aı­tý­ly azamat Serik Ábdirah­manov­tyń birde: «Kúıeý bala­sy bolsam da, al­dymnan kese kólde­neń ót­peı­tin», dep aǵy­nan ja­ryl­ǵany bar. Bul er-azamat­tar­ǵa degen názik jandy áıel­diń qurmeti emes pe. Qudaı­ǵa táýbe! Zy­qań­nyń ul­dary Rum­ǵa, qyzdary Qyrymǵa sharyq­ta­­ǵan baqytty jandar. Nemere, shó­be­releriniń de qy­zyǵyn kórip ketti. Sansyzbaı ShOLPANQULULY. Taldyqorǵan.