Apam jáne «sotka»

«Allaǵa shúkir!..» Mar­qum ájemizdiń kúndelikti aıtar sózi osy edi. Bala kú­nimizde baıqatpaı kelip qasyna otyra qalsaq: «As­tafyralla, kókten tústiń be, sen qyz! Bir kúni  kókke ushyp ketemin, sol jaq­ta jú­rip te senderdi qoldap, qor­ǵap júrem ǵoı», – deıtin. Al, Maqpal apa­myz áje­mizdiń kenjesi, jasy jetpisten asyp barady. Áje­miz­diń qasynan ketpeı kútip qa­ra­ǵan, alys saparǵa da óz qo­ly­men shyǵaryp salǵan. Ol kisi­niń salaýat, ıman­dylyq jaıyn­­da aıtyp ketken ama­nat-qaǵıdalaryn, nanym-us­ta­nym­daryn  eshkimge aıtpaı qupııa ustaıdy. Dinge óte berik jan. Juma kúngi namazǵa meshitke ketken sol  Maqpal apamyz mine, búgin keshikti. Naý­qastanyp úıde qalǵan sha­lynyń  qaradaı degbiri ket­ti. – Kempirdiń sotka­sy jaýap bermeıdi? Buǵan ne boldy?– deı bergenshe bol­ǵan joq: – Úıbaı-aý, Aıanǵa  habar­lasyp ala alma­ǵan soń, bir kók kóz bala ketip bara jatyr eken, sol balaǵa «my­nany kó­rip jibershi, dyńyl­damaıdy,  Baltabek degen jazýǵa zvondap kórshi dedim.Álgi bala qarady da, basyn shaıqap «spýtnık ne rabotaet, svıaz joq» dedi de, kókke bir qarap, betime bir qa­rap zý etip ketti de qaldy. Sodan meshittiń esik aldyn sy­py­ratyn Qaıyrǵa aıtyp, Ba­tyr­­bekti taýyp aldym ǵoı, al, Baltabek qaladan tys jerde júr deıdi,  kóshede kezdesken bala-shaǵada senim bar ma qazir dep jatyr,–dedi Maqpal apa­myz keshikken sebebin aıtyp. – Á, sóıtip sotkańnan aıy­­ryldyń ba? Osy men saǵan qansha úıretemin  ja­syl núk­teni bas dep! О́ziń aman-saý kelseń boldy. Mensiz bir kún meshitke baramyn dep, qarashy endi, Máskeýde júrgen Baltabekti izdepti! –dedi kúlip. Apamyz Aıan syılaǵan sot­kaǵa úırene almaı-aq qoı­yp edi. Aqyry qoldy bol­dy. «Kók­­ten habar jetse jaqsy­lyqty da, jamandyq­tyń da bolaryn adam balasy ózi sezedi ǵoı, bárin bilip, kórip otyra­myn. Paıǵam­baryńa sa­laýat aıtpaıynsha, tilegen duǵań aspan, ıaǵnı, kók pen jerdiń arasynda bógelip, kókke kóte­ril­meı tu­ryp qa­la­dy, qaraqta­rym,  tilegen tilekterim men duǵalarym ózderińdi qorǵap júredi»,–dep júrdi. Úıde bas-basynda máshıne bolsa da, shaly ekeýi úsh-tórt aıaldama júrip meshitke jaıaý baryp, qaıtady.  Ata-babamyz Mekkege de jaıaý barǵan, saýap bolady. Meshitke baryp-qaıtý sán-sal­tanat qurý emes qoı, – deıdi apa­myz. Sodan shaly qoıar­da-qoı­maı:  «Kókpen sóı­le­sip bilip otyr­sań da,  dúnıe zama­ny­na qa­raı, qaltańa sa­lyp  qoı, jasyl núkteni bas­sań bol­dy», dep sotkaǵa ázer úıretti. – Ájem   sotkamen emes, na­­mazben sóılesedi, – deıdi nemeresi Ábýqasym. Namaz oqıtynyn, aýyz bekitetinin  bilip, kórip ósip keledi. Bizde osylaı  óstik, áje­miz qalyń bir eski qońyr­qaı kitapty oqı beretin, ne degen bitpeıtin kitap  dep  júr­sek, Quran kitap eken. Ájeden qal­ǵan sol amanat-mura kitap apamyzdyń ból­me­sindegi san­dyqta jatyr. – Áı, endi bara beriń­der! Meniń kókpen sóılesýim kerek! – deıtin ájemiz keıde.  Balamyz ǵoı. Kókpen  qalaı sóılesedi dep  qyzyq kórip, tasadan  qa­raımyz. Birdeńe deıdi, qolyn kókke sozady, qaıta kúbir­leı­di, qaıta qo­lyn kókke sozady, betin sı­paıdy bizder úshin ári qyzyq ári kúlkili edi. Jazda ys­tyqta áje-atalar  kók­pen sóılesip, jańbyr suraı­dy, azdan soń nóser jańbyr jaýady tópep.. «Jańa týǵan aı  aýa raıynan habar berip tur, shóp-shalamdaryńdy daı­yn­dap pa edińder, bata berdińder me aıǵa, shaqy­raıyp qarap tur ǵoı ja­ryqtyq-aı!» – deýshi edi. Ká­dimgideı kókke qarap, bata jasap, jaqsylyq tileıdi. As­panǵa, kók júzine, jul­dyz­darǵa kóp qarańdar, sóı­le­sińder, bizdiń ómirimiz sol jaqpen baılanysty deýshi edi, – ózimiz jerde turǵa­nymyzben, janymyz kókte qaraqtarym,– deıtin. Sotka demekshi, endi oı­lap qarap otyrsaq,sol kók­pen baı­lanys endi ǵana bizge kelip jetkendeı. Tóbede turǵan temir spýtnıktiń biz­diń tilegimizdi qabyldap ekinshi bar adamǵa jol­daıtyny ǵa­jap: bizdiń sózderimiz kók­pen baı­lanysyp, tildesýde. Al áje­lerimiz kókpen eshqan­daı spýtnıksiz-aq sóılesip, eldiń amandyǵyn tilep ketti. Ju­mys, qyzmet barysynda kerek nómir­ler bar edi dep ókinish bildiretindeı emes, apamnyń sotkasyn bir tár­tipsiz júgir­mek alyp ketti, kózi kók bala degen soń,  úlkendi syılap ósken qazaq balasy bolsa óıter me edi dep qoıǵanbyz. Tek, Batyr­bek: «Sender ózderiń ne qa­rap otyrsyńdar! Apama qa­ramaı!.. Men úıde bolǵanda polısııaǵa habarlap, der kezinde ustatyp,shara qoldanar edik. Aıdyń kúni amanynda tús kezinde,  bul ne degen sumdyq kári kisini aldap!»  dep ashýlandy. Apamyz­ǵa sý jańa fınskıı qymbat sotka satyp alyp berdi. Arada bir aptadaı ma ýaqyt ótken. – Apataı, mine, sotkańyz! Mynaý dáp ózi sizdiń sot­kańyz ǵoı, a? – dep esikti ashar-ashpastan bir jigit qalbalaqtap úıge kirdi. – Úıbaı-aý, qaraǵym-aý, dál ózi bolmaı, ózimniń sot­kam, muny qaıdan aldyń? – dedi Maqpal apamyz tańyr­qap. – Taptyq qoı, apasy, – dedi kelgen jigit. Apamyz  aıtyp jú­retin meshittiń aýlasyn sypy­ryp, kútetin Qaıyr eken. Sot­kany kók kóz bala meshitke  ákelip beripti. – Apadan keshirim suraımyn, neshe kún uıyqtaı almadym, asqa da tábetim soq­pady, kó­ńil-kúıim joq,  qaradaı mazam ketti. О́sh­peı turǵanda Bal­tabek, Batyr­bek, Bolathan, Márýa, Maıda, Káýsar de­gen esimderdiń nómir­lerin jazyp aldym, bireýine habar­lasyp tap­syr­sańyzdar eken, – depti. Sodan meshittegiler dereý Baltabekke habarla­syp­­ty. Úlken uly Máskeýde jolsaparda: Alla jar bol­syn! Ana degen sol! Alysta júrgen meniń halimdi bileıin dep sabyr tappaıdy. Segiz balasy turǵanda apamyzǵa sotka dúnıe bolyp pa, táıiri! Paıǵambary­myz da qatelik jasaǵan balanyń basynan sı­paǵan. Aıybyn bilgeni úshin rahmet aıtyp, balaǵa qaı­yra bere salyńdar, qoly jetpeı júrgendikten qyzy­ǵyp alǵan bolar, – depti.  Sóıtip, Maqpal apamyzdyń sotkasy úıge oraldy. Meshitke baryp-qaıt­qan­da álgi  ba­la­ny kórsem bereıin deı me eken, sýmkesine salyp alyp júr. Iá, sol kók kóz balanyń ar-uıatyna maza ber­megen – ımandylyqtyń, ıman-saýap­tyń ortamyzǵa enip, jumaq­ty óz úıińnen izde deıtin mu­syl­mandyq kózqarasty qa­lyp­­tas­tyryp, aınalaǵa ózgeris ákelgeni qandaı ǵanıbet. Farıda BYQAI. Pavlodar.