Taý alystaǵan saıyn bıikteıdi

Soltústik Qazaqstan oblysynyń halqy, so­nyń ishinde Aqjar aýdanynyń turǵyndary búginde úlken qýanysh ústinde. О́ıtkeni, Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyq merekesi qarsańynda Alash arystarynyń biregeıi, qazaq halqynyń dańqty perzenti, bizdiń ardaqty jerlesimiz Smaǵul Sádýaqasulynyń esimi memlekettik dárejede ulyqtalýda. Qańtar aıynda Astana qalasynda Parlament depýtattary, qoǵam jáne memleket qaı­ratk­erleri, belgili tarıhshylar, ǵalymdar men zert­teýshiler jáne zııaly qaýym ókilderi bas qosqan «Qaıratker Smaǵul Sádýaqasuly jáne Qazaqstan otanshyldyǵy: eldik murat pen jaýapkershilik» atty respýblıkalyq ǵylymı-prak­tıkalyq konferensııa ótti. Osy konferen­sııaǵa qatysýshylar Máskeýdegi Don qabirha­na­synda  jatqan Smaǵul máıitiniń kú­lin arnaıy delegasııamen elordamyz Astanaǵa alyp kelý týraly Úkimetke arnaıy qaýly qabyl­daý týraly usynys ja­saǵan bolatyn. Sol usynys qabyldanyp, Smaǵul sú­ıeginiń kúli salynǵan qobdısha elimizge jetkizildi. Bul ıgi is – «qazaǵym – elim» dep ulty úshin beli qaıysa qaırat qylǵan ardaqty arysymyzǵa degen úlken qurmet jáne zor taǵzym. Biz soǵan qatty rıza boldyq. Árbir eldiń ózin-ózi basqarýy – ulttyq múd­dege qyzmet etetin memlekettik qurylys arqyly iske asatyny barshaǵa málim. Memlekettik bas­qarý – aldymen sol jerdi ıelengen halyqtyń ǵasyrlar qoınaýynan tamyr alatyn tarıhı ereksheligine, ózindik tabıǵı bolmysyna, progresshil ómir táji­rıbesine negizdelýi kerek. Sonda ǵana qalypty damýǵa jol ashylmaq. Osynaý bıik maqsattardy ómirlik shyndyqqa aınaldyratyn qaıratker adamdar, solardyń myńdaǵan kedergilerdi jeńgen jigeri, kózge birde kórinse, birde kórinbeıtin alýan túrli qıyndyqtarǵa muqalma­ǵan, azýy alty qarys qaısar rýhy. Qazaq halqyn­da ulttyń sondaı biregeı uldarynyń biri, bel ba­lasy deýge turarlyq arysy – Smaǵul Sádýaqasov boldy. Onyń el erteńiniń jarqyn bolmaǵy úshin ja­saǵan janqııarlyq eren eńbegi, qaıratkerlik us­tanymy – azamattyq pen ultjandylyqtyń shyn má­nin­de ne ekendigine, olardyń qalaı qalyp­ta­satyn­dyǵyna aıǵaq bolady. Búgingi kúni tarıhty jiti bar­laǵan ǵalymdar men oıshyldardyń bári de ótken ǵa­syr­dyń 20-shy jyldar tarıhyn saralaı talda­ǵanda osy tulǵanyń aıtqandary men jazǵan­daryn aına­lyp ótpeıdi. Sóıtip, onyń eldik istegi prınsıpshil kózqarastaryn, halyq isine barynsha adal bolýdyń úlgisi men ónegesin, saýatty da, parasatty ustam­dy­lyǵyn adamger­shi­liktiń teńdes­siz qasıetteri retinde tanyp, keıingilerge keńinen tanystyra oty­ryp, qaı­ratker­liktiń úzdik úlgisi retinde kórse­týde. Bul – bar bolǵany 33 jyl ǵana kelte ǵumyr keshken azamat úshin úlken jetistik. Árıne, tabıǵı daryny bolmasa osy az ǵumyrda mundaı dárejege jetý ońaı bolmas edi. Saıası ómirge 1917 jyldyń tóńkerisi ótken soń bir-eki jyldan keıin bilek sybana aralasqan onyń saıasatker retindegi ómir jolynyń tusaýy Ombydaǵy alashshyl qazaq jastarynyń «Birlik» atty uıymynda júrgende kesilgen-di. Tóńkeris­ten keıingi jańa dáýirde eldiń múddesi, qazaǵy­nyń qamyn ǵana kózdegen ustanymnan aınymaǵan ol ómiriniń sońǵy sátine deıin osy pozısııasynan aınyǵan joq jáne bul iste ol jastyǵyna qaramaı ózgelerge úlgi bola bildi. Eńbek jolyn 1915 jyly aýyl muǵaliminen bastaǵan ol 1918-1919 jyldary Batys-Sibir koope­ratıv odaǵy ınspektorynyń baqylaýshysy, 1920 jyly Ombyda shyqqan «Kedeı daýysy» gazetiniń redaktory bolyp qyzmet atqarsa, 1920-1921 jyldary Qazaq avtonomııasynyń jastar oda­ǵyna jetekshilik etti, 1921 jyly Jalpy­qazaqtyq keńester sezinde Qazaqstan Ortalyq Atqarý Komıteti Prezıdıýmynyń jáne Búkilre­seılik Ortalyq Atqarý komıtetiniń Túrkistan Respýblıkasy janyndaǵy ókili boldy, 1923 jyly Qazaq avtonomııasy josparlaý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, qazaq jerin aýdandas­tyrý bóliminiń bastyǵy qyzmetterin atqardy. Onyń qaıratkerlik, azamattyq áleýeti tolyq ashylǵan kezeń 1925-1927 jyldar. Ol 1925 jyly Halyq aǵartý komıssary, «Eńbekshi qazaq» gazetiniń jaýapt­y redaktory, 1926 jyly tuńǵysh qazaq teatry­nyń uıymdastyrýshysy, 1927 jyly Tashkenttegi Qazaq ınstıtýtynyń basshysy bol­dy. Bul kezeń F.I. Goloshekınniń Qazaqstan ól­ke­lik partııa komıtetiniń  jaýapty hatshysy bo­lyp isteı bastaǵan kezimen dálme-dál keledi. Onyń jaýapty hatshymen ustasqan 4 máselesi bol­dy: 1) mekemelerdi qazaqy­lan­dyrý, 2) oqyǵan­dar­ǵa oń kózqaras, 3) baılarǵa durys kózqaras, 4) óner­kásipti damytý. Onyń bul má­se­ledegi oılary bılik basyndaǵylardyń qarsy­ly­ǵyn týdyrdy. Onyń ústine Smaǵul óz pikirlerin aı­typ qana qoımaı, keı jaǵdaılarda júzege de asyrdy. Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Halel Dos­muhamedovterge oqýlyqtar jazdyryp, olar­dy jumysqa ornalastyryp, qamqorlyq jasap júrdi. Osyndaı ushy-qıyrsyz qyzmeti oǵan keń kósi­lip qalam tartýyna qanshalyqty kedergi keltirgenmen, ol ondaǵan áńgimeler men povester, kóp­te­gen saıası jáne ádebı-syn maqalalar qaldyrdy. Negizinde ádebıetshi, jalyndy pýblısıst bolǵan  S.Sádýaqasuly ulttyq rýhanı salanyń damýyna úlken úles qosty. Jıyrmasynshy jyl­dary «Eń­bekshil jastar», «Kedeı sózi», «Eńbek týy», «Eńbek­shi qazaq» gazetteriniń jaýapty redaktory bola júrip ol ótkir maqalalar men kórkem prozada ózindik qoltańbasyn qaldyrdy. Ana tilimen qosa orys tilin jetik meńgergen ol sol ýaqyttaǵy qazaqsha, oryssha «Trýdovaıa Sıbır», «Temirqazyq», «Kommýnar», «Jas Alash», «Eńbekshi qazaq», «Stepnaıa pravda» sekildi baspasózdiń bárine jıi shyǵyp turdy. Ol úlken úsh kórkem shyǵarma jazdy. «Sal­maqbaı-Saǵyndyq» atty alǵashqy romanynda qazaq aýylyndaǵy áleýmettik taptardyń kooperasııa sııaqty jańalyqqa kózqarasy, «Kúlpash», «Kúmis qońyraý» povesterinde keıipkerleriniń ishki jan-dúnıesin, olardyń ózindik bet-beınesi, minez-qulqy, oı-armany bar jeke tulǵalar ekenin kórsetti. Onyń qalamynan kóptegen patrıottyq-tárbıelik máni bar dúnıeler de týyndaǵan. Bar bolǵany 28 jasyna deıin ol irili-usaqty 7 kitap jazyp qaldyrypty. Uıymdastyrýshylyq daryny men kisiligi halyq aǵartý komıssary bolyp istegen kezinde aıqyn kórindi. Bar-joǵy eki jarym jyldaı ýaqyttyń ishinde 25 jasar mınıstr Qazaqstan­da­ǵy negizgi bilim men má­denıet oshaqtaryn qalyp­tastyrdy. Úkimet bas­shy­sy retinde Muhtar Áýezov, Beıimbet Maılın syn­dy talantty jazýshylarǵa kóp qamqorlyq kór­setti. «Qazaq halqynyń 1000 áni» jınaǵyn zerttep shyǵarǵan Aleksandr Zataevıchke arnaıy ataq bergizdi. Sonymen birge Qazaq memlekettik teatry men Qazaq pedagogıka ınstıtýtyn ashýǵa aıryqsha kúsh-jiger jumsady. Keńes ókimetiniń joǵarǵy jaýapty qyzme­tin­de júrse de týǵan jurty úshin janyn pıda etken azamat sol kezdegi bas-kózsiz tárkileýge, kúshtep ujym­dastyrýǵa qarsy shyqpaı tura almady. Ha­lyq­tyń tarıhyn, salt-dástúrin bilmeıtin, óziniń solaqaı saıasatymen qalyń eldi toz-toz qylǵan Goloshekın sekildilerdiń isteri men sózderine qasqaıa qarsy turǵan birden-bir saıasatker Smaǵul boldy. Aqyr sońynda goloshekındik qý­ǵynǵa ushyrap, jalǵan aıyp taǵylǵan ol bar­lyq qyzmetinen bosatylyp, elinen qýylyp, Máskeýdi panalady. 1928-1932 jyldary ondaǵy Kólik ınjenerleri ınstıtýtyn oqyp bitirgen soń Máskeý-Donbass temir jol qurylysynda ınje­ner-qurylysshy bo­lyp eńbek etti. Osynda qyz­met istep júrip 1933 jyldyń 16 jeltoqsanynda dúnıeden ozdy. Onyń óliminiń de jumbaq tus­tary kóp. Súıgen jary Elızaveta óle-ólgenshe oǵan NKVD tara­py­nan qastandyq jasalǵanyn aıtyp ketken. Smaǵul Sádýaqasuly birneshe qasıetti boıyna jınaǵan talantty da tabandy, kúrdeli de tereń tulǵa. Ol, birinshiden saıasatker, asa iri memleket qaıratkeri, ekinshiden, jazýshy, pýblısıst, syn­shy. Úshinshiden, jastar ustazy, sheber uıym­dastyrýshy, ot aýyzdy, jalyndy sheshen. Tórtin­shiden, Qazaqstandaǵy kooperasııa qozǵalysynyń basshysy, besinshiden, mádenıet qaıratkeri, qazaq teatryn, JOO uıymdastyrýshy boldy. Qazaqta «taý alystaǵan saıyn bıikteıdi...» degen danalyq bar. Onyń barlyq qyrlary men qasıetteri elimizge endi ǵana tanyla bastady dep oılaımyz. Sondyqtan bizdiń mindetimiz urpaqqa onyń bitimi men bolmysyn dáripteı berý. Sonda ǵana qaıratkerdiń aldyndaǵy adal boryshymyzdy oryndaı alamyz. Osy maqsatta atqarylǵan jumys­tar qatarynda - Aqjar aýdanynyń birneshe eldi mekeniniń kóshelerine, týǵan jeri Uıaly orta mektebine onyń ardaqty esimi berilgenin, sonymen qatar, birneshe mektepte Smaǵul Sádýaqasulynyń atynda­ǵy murajaılar bar ekenin aıtyp ótkimiz keledi. Aýdandyq «Dala dıdary» jáne «Aqjar ha­bary» gazetteriniń muqabasynda S.Sádýa­qas­ulynyń sýreti beınelengen. Týǵanyna 100 jyl tolý mereıtoıyna oraı aýdan ortalyǵy Talshyq selosynda ákimdiktiń aldynda Smaǵul Sádýaqas­ulynyń eskertkishi ashylǵan bolatyn. Osy eskertkishtiń janynan 2010 jyly taǵy bir mádenı nysan – murajaı salynyp, búgingi kúni qury­lys jumystary tolyq aıaqtaldy. Bul ıgi is S.Sádýa­qa­s­ulynyń 110 jyldyǵyna  arna­lyp «S.Sádýaqas­uly atyndaǵy tarıhı ólketaný murajaıy» dep ataldy. Smaǵul Sádýaqasuly arman etken zaman endi týa bastaǵanyn, qazaqtyń uly perzentteriniń biri, jasóspirim shaǵynan qaıǵyly qazaǵa ushyraǵanǵa deıin ult bostandyǵy men erkindigi jolynda kúresip, Qazaq avtonomııasynyń jan-jaqty damýyna atsalysyp, ter tókken, jyldar boıy jamylyp kelgen jaladan arylyp, óziniń kirshiksiz adal kelbetimen halqyna qaıta tanylyp, denesiniń kúliniń elordamyz Astanaǵa ákelinip, saltanatty jaǵdaıda musylman ǵurpymen jerlenýi qazaq halqy úshin erekshe qýanyshty oqıǵa bolary sózsiz. Biz – aqjarlyqtar Smaǵul Sádýaqasovtyń jerlesi ekendigimizdi maqtan tutamyz. Ardaqty­larymyzdyń rýhy asqaqtaı bersin. Aǵzam TASTEMIROV, Soltústik Qazaqstan oblysy, Aqjar aýdanynyń ákimi. REDAKSIIаDAN: Maqalada aıtylǵan Smaǵul Sádýa­qasov máıitiniń Máskeýden qańtar aıynda jetkizilgen kúli áli kúnge jerge berilmeı, S.Ǵyl­manı meshitinde saqtaýly tur. Bizge belgili habar­larǵa qaraǵan­da ol 31 mamyr – Qýǵyn-súrgin qur­bandaryn eske alý kúnine oraılastyrylyp jerlenetin kóri­nedi. Qoǵamdyq pikir Astananyń túbin­degi Qabanbaı qory­mynyń janynan Ulttyq panteon ashý jónin­degi oıdy quptaýda.  Smaǵul­dyń kúli sonda jerlenetin shyǵar degen boljam bar.