Áleýmettiń árin kirgizetin qadam

Elimizde turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqty jańǵyrtý baǵdarlamasy bastaý aldy Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy (TKSh) el ekonomıkasynyń iri de mańyzdy salalarynyń birinen sanalady. О́tken jyldyń kórsetkishteri boıynsha, kommýnaldyq kásiporyndardyń kiris kólemi 500 mıllıard teńgeden asyp jyǵylǵan eken. Deı tursaq ta, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵynyń ekonomıkalyq sıpatynan góri áleýmettik máni basym ekendigi eshbir talas týdyra qoımas. О́rkenıet zamanynyń artyqshylyqtaryna beıimdelgen el turǵyndarynyń búgingi turmys-tirshiligin TKSh-nyń qyzmetinsiz elestetý de múmkin emes. Ol aldymen – turǵyn úı, aýyz sý, káriz júıeleri, jaryq jáne jylý. Osyndaı jalpy turǵyndar úshin ómirlik mańyzdylyǵy men mándiligine qaramastan eko­nomıkamyzdyń bul salasy uzaq jyldardan beri «ógeı balanyń» kúnin keship, «aýzy aqqa» bir jarymaı-aq keledi. Sonaý bir ókpeni qysqan ótpeli kezeńde «óz kúnińdi óziń kór» qaǵıda­symen memleket te bul saladan syrt berdi. Keıinnen biteý jara jarylyp, kóp qa­bat­ty úıdi sýmen, jylýmen, jaryqpen jab­dyqtaý, eń aqyry, jeke menshik páter syrtyndaǵy ortaq múliktiń tolyp jatqan túıtkilderi andyzdap shyǵa keldi. Sodan áıteýir, PIK-terdi (páter ıeleri kooperatıvterin) qura bastadyq. Keıbir úlgili PIK-ter bolmasa kópshiligi tek páter ıelerinen aqsha jınap, jalaqy alýdy ǵana maqsat tutty. Aqyry kóp qabatty úılerdiń kommýnaldyq júıeleri qyryq quraý jamaýǵa tolyp, isten shyǵa bastady. Balalar oınaıtyn alańdar qurylys nysanyndaryna berilip, aýlalar kólik turaǵyna aınaldy. Kóp qabatty úıler­diń kireberis qaqpasyna deıin qańtarylatyn kólikterdi qyzdyrý úshin qysta ot jaǵylyp, jazda maı aǵyp esiktiń aldy MTS-terdiń jóndeý alańqaılarynan aýmaı qaldy. Ol ol ma, PIK-terdiń qojaıyndary kóp qabatty úılerdiń jertólelerin, órt shyqqanda paıda­lanatyn qosalqy kireberisterin kásipkerlerge satyp, dúkender, syrahanalar sııaqtylardy ashyp qyzoınaqqa aınaldyrdy. Ortaq múlikke jaýsha qaraýdyń aqyry elimizdegi barlyq kóp qabatty úılerdiń 32 paıyzdan astamyn shuǵyl kúrdeli jóndeý jasamasa, paıdalanýǵa kelmeıtin jaǵdaıǵa jetkizdi. Strategııalyq mańyzy bar elektr qýatyn taratý jelileri de, sýmen, jylýmen, gazben jabdyqtaý júıeleri de jeke menshiktiń qolyna kóshti. Elbasy atap kórsetkendeı, bul monopo­lııalyq iri qurylymdar tarıfterin qymbat­tatyp, qarapaıym halyqtyń qaltasyn qaqqannan basqa, jelilerdi jańǵyrtý, qubyr­lar­dy jańalaý, jylý júıelerin jóndeýge ınvestısııa tartyp, qarjy salýǵa qaraýlyq tanytty. Sonyń sal­darynan, elimizdegi sýmen jabdyqtaý júıe­leriniń 64 paıyzy, sý taratý qubyrla­rynyń 66 paıyzy, jylýmen jabdyq­taý júıeleriniń 63 paıyzy, elektr jelileriniń 73 paıyzy, gazben jabdyqtaý júıeleriniń 54 paıyzy jedel kúrdeli jóndeýdi qajet etetin jaǵdaıǵa jetti. Ashy shyndyqty aıtsaq, TKSh salasyndaǵy qordalanǵan problemalar eldiń budan keıingi áleýmettik-ekonomıkalyq da­mýy­na qaýip tón­diretin shekke shyqty. Osyǵan baılanysty Elbasy Nursultan Nazarbaev «Daǵda­rys arqyly jańarý men damýǵa» atty Jol­daýynda «Birinshiden, bul kommýnal­dyq jelilerdi qaıta jaraqtandyrý jáne jańǵyrtý. Bul – sýmen qamtamasyz etý, jylýmen qamtamasyz etý, energetıka men káriz sýlardyń nysandary men jelileri. Bul kózge kórinbeıtin jumys, biraq ta bizge ony báribir isteýge týra keledi. Ol – bolashaq damýdyń negizi» dep atap kórsetken bolatyn. Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen ótken jyly Úkimet TKSh salasyn túbegeıli jańǵyrtý maqsa­tyndaǵy is-sharalardy qolǵa aldy. Halyqty sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý máselesiniń aıryqsha mańyzdyǵyna baıla­nysty 2010 jyly 13 shildede Úkimet turǵyn­dardy sýmen jabdyqtaý jóninde arnaıy baǵdarlama qabyldady. Sý taratý jelileriniń jeke menshikke berilgen úlesi Aqtóbe, Qara­ǵandy, Ońtústik Qazaqstan, Sol­tús­tik Qazaq­stan jáne Pavlodar oblystarynda shoǵyr­lanǵan. Osy maqsatqa res­pýblıkalyq bıýdjetten 2004-2010 jyldar araly­ǵynda 43 mıllıard teńge qarjy bólindi. Alaıda óńirlerdiń ákim­dikteri bul qarjyny tıimdi paıdalanbady. Máselen, Shyǵys Qazaqstan jáne Jambyl oblystaryna sý taratý jelilerin jań­ǵyr­týǵa bir­deı mólsherde qarjy bólingenine qara­mas­tan, Shyǵys Qazaqstan oblysynda sý taratý júıesin jetildirý 3,4 paıyzǵa artsa, Jambyl ob­ly­synda 0,3 paıyzǵa tómendep ketken. Sý taratý jelilerindegi apat kólemi Shyǵys Qazaq­stan ob­lysynda 20 ese tómendese, Jambyl oblysynda 2 ese kóbeıip ketken. Mine, osy my­saldardan kóri­nip otyrǵandaı óńir ákimdikteri elimizdiń áleý­mettik-ekonomıkalyq ahýalyna erekshe áseri bar bul salanyń mańyzdylyǵyna jete mán bermeıdi. Jylýmen jabdyqtaý júıeleriniń basym bóligi Aqtóbe, Atyraý, Batys Qazaqstan, Qaraǵan­dy, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan, Ońtústik Qa­zaqstan oblystarynda jáne Astana men Almaty qalalarynda jeke menshikke berilgen. Osyǵan qaramastan 2004-2010 jyldar aralyǵynda jylý júıelerin jańǵyrtýǵa osy óńirlerge respýb­lıkalyq bıýdjetten 19 mıllıard teńge qarjy bólindi. О́tken jyly osy bólingen qarjynyń tıimdiligin teksergen kezde Jambyl jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynda turǵyndardy jylýmen qamtý sapasy burynǵydan da tómendep, al jylý jelilerindegi apattar tipti ósip ketkendigi anyq­taldy. Iаǵnı, bólingen qarjy eshbir tıimdilikke qol jetkizbedi. Jalpy, elimizdiń jylýmen jabdyqtaý júıe­lerindegi ahýal erekshe alańdatarlyq jaǵdaıǵa jetken. Máselen, magıstraldy jylý taratý jelilerinde jylýdyń ysyrap bolýy 11 paıyzdy qurasa, jylý taratý jelilerindegi ysyrap mólsheri 17 paıyzǵa jetken. Osynyń saldarynan 2009 jyly respýblıkamyzda tutynýshylarǵa jiberilgen 66 mıllıon Gkal. jylý energııasynyń 11 mıllıon Gkal. ysyrap bolǵan. Saraptaý bary­synda tutynýshylarǵa beriletin jylý energııa­synyń 20-30 paıyzy kóp qabatty úılerdiń esik-terezelerindegi sańylaýlar, tóbedegi aqaýlar arqyly ysyrap bolyp jatatyndyǵy anyqtaldy. Iаǵnı, búgingi tańda qalalardaǵy kóp qabatty úıler jylýdy eń kóp mólsherde ysyrap etetin nysandarǵa aınalyp otyr. Halyqaralyq energetıkalyq assosıasııanyń derekteri boıynsha, Qazaqstanda ǵımarattarǵa jumsalatyn jylý energııasynyń shyǵyny 1 sharshy metr aýmaqqa jylyna 240 kVt. bolady eken. Al Fransııada bul kórsetkish – 126, Germanııada – 120, Shvesııada 82 kVt.-ǵa teń. Elimizdegi kóp qabatty úılerge bólinetin jylý energııa­synyń ysyrabyn azaıtpaıynsha biz energııa qýatta­ryn únemdep, ekonomıkalyq tıimdilikke qol jetkize almaımyz. Elimizdiń elektr qýatymen qamtamasyz etý júıelerin damytýǵa 2004-2010 jyldar araly­ǵynda respýblıkalyq bıýdjetten óńir ákimdikte­rine 8 mıllıard teńge qarjy bólindi. Bul rette barlyq aýdandyq, oblystyq elektr júıeleri kompanııalarynyń jekeniń qolynda ekendigin esten shyǵarmaýymyz kerek. Al búgingi tańda elektrmen jabdyqtaý júıeleriniń 73 paıyzy jaramsyz deńgeıge jetken. Elbasy memleketimizdiń bolashaq damýynyń negizi bolatyn TKSh salasyn jańǵyrtý máselesin kezek kúttirmeıtin kún tártibine qoıdy. Memleket basshysy óziniń bıylǵy «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty Joldaýynda «Sýmen, jy­lýmen, elektr jáne gazben qamtamasyz etý júıelerine keń aýqymdy jańǵyrtý júrgizip, sondaı-aq turǵyn úı qaty­nasynyń ońtaıly modelin qurýdy qamtamasyz etý qajet. Kúrdeli jóndeýdi qajet etetin ny­sandardyń úlesi 32 paıyzdan 2015 jylǵa qaraı 22 paıyzǵa tómendeýi tıis» dep atap kórsetti. Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen Úkimet jaqynda «Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashy­lyq­ty jańǵyrtý» baǵdar­lamasyn qabyldady. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq sala­sy bir-birimen tyǵyz baılanysty eki baǵyttan turady. Birinshi kommýnaldyq qyzmet salasy. Oǵan tutynýshylardy sýmen, gazben, jylýmen, elektrmen jabdyqtaý jumystary, káriz júıesi, eldi mekenderdi abattandyrý, kógaldandyrý ju­mystary kiredi. Ekinshi baǵytqa turǵyn úılerdi kútip ustaý, kóp qabatty úılerdegi páter ıeleri men qyzmet kórsetý mekemeleri arasyndaǵy qarym-qatynasty retteý, ortaq múlikti basqarý, kútý jáne paıdalaný jumystary jatady. Jaqynda ótken Úkimet otyrysynda Memleket basshysynyń tapsyrmasymen bolashaqta is júzine asyrylýǵa tıis «Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shy­lyqty jańǵyrtý» baǵdarlamasynyń jobasy qaraldy. Bul baǵdarlama boıynsha 2015 jylǵa qaraı respýblıka boıynsha jańǵyrtylǵan júıelerdiń uzyndyǵy 31 myń shaqyrymnan asa­tyn bolady. Kúrdeli jóndeýdi talap etetin kondomınıým nysandarynyń (kóp qabatty turǵyn úı) úlesi 32 paıyzdan 22 paıyzǵa deıin tómendeýi tıis. Baǵdarlama boıynsha turǵyn úı qa­tynas­tarynyń ońtaıly úlgisin qurýdy qam­tamasyz etý kózdelinip otyr. Memleket halyqaralyq qarjy ınstıtýttary men bizdiń bankterimizdi tarta otyryp, jeke ınvestorlarǵa, kásiporyndar men jekelegen aza­mattarǵa turǵyn úıler men kommýnaldyq nysan­dardy jóndeý jáne qaıta jańǵyrtý úshin qarjy­landyrýdyń birikken arnaıy tetikterin usynady. Baǵdarlama, joǵaryda atap kórsetke­nimizdeı, TKSh-niń bir-birimen tyǵyz baı­lanysty eki baǵyty boıynsha júrgiziledi. Atap aıtqanda, birinshi baǵytta «Jol kartasynyń» qaǵıdattary boıynsha jylýmen, elektrmen jáne gazben jabdyqtaý júıelerin jańǵyrtý, ekinshi baǵyt boıynsha kóp páterli turǵyn úılerdi jóndeý. Sonymen jylýmen jabdyqtaý salasynda kúrdeli jóndeýdi talap etetin jeliler men qurylǵylardyń úlesi 63 paıyz, elektrmen jab­dyqtaý salasynda 73 paıyz jáne gazben jab­dyqtaý salasynda 54 paıyzdy qurap otyr. Al kóp páterli turǵyn úılerdiń búgingi tehnıkalyq jaǵdaıyna keletin bolsaq, kondomınımým nysandarynyń 32 paıyzy nemese 50 mıllıon sharshy metr turǵyn úı kólemi kúrdeli jóndeýdi talap etedi. Turǵyn úılerdiń 3,8 mıllıon sharshy metri nemese jalpy kólemniń 2 paıyzyn quraıtyn kóp páterli turǵyn úıler tolyq buzyp, qaıta salýdy qajet etetin apattyq jaǵdaıda tur. Endi Úkimet qabyldaǵan baǵdarlama boıynsha bul kólemdi de keleli mindetterdiń qalaı júzege asyrylatyndyǵy týraly tilge tıek eteıik. Kommýnaldyq sala júıelerin jańǵyrtqan kezde jobalardy qarjylandyrýdyń mynandaı tártibi belgilendi: birinshi, memlekettik menshiktegi ınjenerlik jeliler men qurylǵylardy jańǵyrtý bıýdjet qarajaty esebinen de, sondaı-aq, kásiporyndardyń tarıftik retteýge negizdelgen ınvestısııalyq baǵdarlamalaryn iske asyrý esebinen de júrgiziletin bolady. Ekinshi, jeke menshik ıeligindegi ınjenerlik jeliler men quryl­ǵylardy jańǵyrtý tarıftik retteý esebinen júrgizilmek. Úshinshi, halyqtyń kommýnaldyq qyzmetterge qol jetkizý múmkindikteri men sapasyn arttyrý úshin jańa ınfraqurylymdar salý bıýdjet qarajaty esebinen júrgiziletin bolady. Tártip boıynsha tarıfterdiń esebinen qa­lyptasqan kásiporyndardyń shyǵyndary on jyl ishinde 452 mıllıard teńgeni quraıtyn bolady. Eger kásiporyndar osy ınvestısııalyq baǵdar­lamalardy oryndamasa, onda Tabıǵı monopo­lııalardy retteý agenttigi olardy jaýapkershilikke tartady. Injenerlik ınfraqury­lymdardy jańǵyrtýǵa memleket bıýdjetinen 184 mıllıard teńge nemese jalpy shyǵyn kóleminiń 29 paıyzy jumsalmaq. Onyń ishinde 166 mıllıard teńge respýblıkalyq bıýdjetten, 18 mıllıard teńge jergilikti bıýdjetterden jumsalady. Kóp páterli turǵyn úılerdi jóndeý eki tetik boıynsha júrgiziledi. Birinshi áleýmettik-ká­sip­kerlik korporasııalardy (ÁKK) kapıtal­dandyrý úshin respýblıkalyq bıýdjetten jergilikti atqarýshy organdarǵa transfertter bólinedi. PIK, merdiger jáne ÁKK-ler arasynda arnaıy sharttar jasalynady. Kóp qabatty úılerdegi jeke menshik páter ıeleri turǵyn úıdi jóndeýdiń jalpy qunynyń 15 paıyzy mólsherinde PIK-ke bastapqy jarna tóleıtin bolady. Bul qarajatty PIK-ter merdigerler oryndaǵan jóndeý jumys­taryna aqy retinde tóleýge jumsaıdy. ÁKK-ler merdigerlerge jóndeý jumystarynyń jalpy qunynyń 85 paıyzyn tóleıtin bolady. Qosymsha qarjylandyrý esebinen merdigerler kóp qabatty úıdi jóndeý jónindegi jumystyń barlyq kó­lemin oryndaýǵa mindetti. Jınaq esep-shotynda jınaq­talǵan qarajat oryndalǵan jumys kóle­miniń tólemi retinde ÁKK-ge aýdarylady. Taıaý bola­shaqta ÁKK-niń rólin elimizdegi ekinshi deń­geı­degi bankter, halyqaralyq qarjy ınstıtýt­tary jáne TKSh-ny damytý qory atqaratyn bolady. Ekinshi tetik boıynsha respýblıkalyq bıýdjetten oblys ákimdikterine jylyna 0,1 paıyz syıaqymen 7 jyl merzimge nesıe beriledi. Oblys ákimdikteri óz aýmaǵyndaǵy qalalardyń ákim­dikterine nesıe beredi. Qala ákimdikteri ma­man­dandyrylǵan ókiletti uıym retinde qarjy­lyq qoryna memleket 100 paıyz kóleminde qatysatyn JShS nemese AQ qurady, nemese jumys istep turǵan osyndaı JShS-lar men AQ-tardy jumysqa tartady. Baǵdarlama boıynsha 2011-2012 jyldary qala ákimdikteri osyndaı JShS-lardy kapıtal­dandyrady. Budan keıingi jyldary ákimdikter olarǵa tómen syıaqy stavkasymen nesıe berip otyratyn bolady. Sodan keıin JShS-lar tap­syrys berýshi bolyp tabylatyn PIK-termen kelisim-shart jasasady. Kóp páterli turǵyn úılerdegi jeke páterlerdiń menshik ıeleriniń jalpy jı­nalysynda JShS-lar jóndeý jumystaryn júr­gizetin qosalqy merdigerlerdi belgileıdi. Jeke menshik páter ıeleri kóp qabatty úılerdi jóndeýge jumsalatyn barlyq qarjynyń 15 paıyzy mólsherinde PIK-terge bastapqy jarna tóleýge tıis. Shartta belgilengen merzim ishinde jeke menshik páter ıeleri arnaıy jınaq shotyna aı saıyn jarna aýdaryp otyrady. Kóp qabatty turǵyn úılerdi jóndeýdiń kórsetilgen tetikterin iske asyrý barysynda az qamtamasyz etilgen azamattarǵa ataýly kómek kórsetý kózdelgen. Olarǵa kondomınımým obektisiniń ortaq múlkin kúrdeli jóndeýden ótkizýge jumsalatyn shyǵyn­dardyń jáne qarajat jınaqtaýǵa arnalǵan jarnany tóleý úshin turǵyn úı kómegi kórsetiletin bolady. Osy maqsatqa respýblıkalyq bıýdjetten 10 jyl merzimge 109 mıllıard teńge qarjy bólý kózdelinip otyr. Kommýnaldyq ınfraqurylymdy jańǵyrtý jáne kúrdeli jóndeýden ótkizý jumystaryn qarjylandyrý mynandaı ádistermen júzege asyrylmaq. Tarıf esebinen quralatyn kásiporyndar shyǵyny 10 jyl ishinde 452 mıllıard teńge mólsherinde belgilenip otyr. Bul qarjyny kásiporyndar ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýǵa jumsaıdy. Eger kommýnaldyq ınfraqurylymdardyń menshik ıeleri bul jobany oryndamaıtyn bolsa, qoldanystaǵy zańdar negizinde ekonomıkalyq jáne ákimshilik jaýapkershilikke tartylady. Bul máselelerdi retteý Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttigine júktelip otyr. Kommýnaldyq ınfraqury­lymdardy jańǵyrtýǵa jumsalatyn kásip­oryn­dardyń bul qarjysynan basqa res­pýblıkalyq bıýdjetten 166 mıllıard teńge, jergilikti bıýd­jetterden 18 mıllıard teńge qarjy bólinedi. Jalpy alǵanda 2011-2020 jyldar aralyǵynda elimizdiń kommýnaldyq ınfraqurylymyn jańǵyrtýǵa ártúrli qarjy kózderinen 636 mıllıard teńge qarjy bólinetin bolady. Elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy­nyń negizgi tuǵyrlarynyń birinen sanalatyn turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq sala­synda jyldar boıy qordalanyp qalǵan osy asa zor aýqymdy isterdi sheshý máselesin endi kesheýildetýge bolmaıdy. Sondyqtan Memleket basshysy jyldar boıy «qalǵan-qutqandy» bólý qaǵıdaty boıynsha qarjylandyrylyp kelgen kommýnaldyq salany jańǵyrtý ju­mys­taryn el Úkimetiniń aldyna kezek kút­tirmes mindet retinde qoıyp otyr. Osyǵan baılanysty eli­mizdiń 2020 jylǵa deıingi damý strate­gııasy­nyń sheńberinde júrgiziletin bul aýqymdy jumystyń negizgi salmaǵyn bıýdjet kóteretin bolady. Jalpy, on jyl ishinde bul maqsattarǵa jumsalatyn respýblıkalyq bıýd­jet­tiń shyǵystary 533 mıllıard teńgeni quraıtyn bolady. Onyń ishinde 160 mıllıard teńge qaıtarymdy negizdegi qarjy bolyp ta­bylady. Bul qarajattyń 166 mıllıard teń­gesi kommýnaldyq ınfraqurylymdy jańǵyrtýǵa, 358 mıllıard teńgesi kóp páterli turǵyn úı­ler­di jóndeýge jumsalady. Barlyq qarjylan­dyrý kózderi esebinen 2015 jylǵa qaraı res­pýblıkamyz boıynsha jańǵyrtylǵan kom­mý­nal­dyq ınfraqurylymdyq júıelerdiń uzyn­dyǵy 31 myń shaqyrymnan asyp, kúrdeli jóndeýden ótkiziletin kóp qabatty turǵyn úı nysandarynyń úlesi qazirgi 32 pa­ıyz­dan 22 paıyzǵa deıin tómendetiletin bolady. Iá, elimizdiń ekonomıkasy búginde qaryshty damý baspaldaǵyna shyq­qan kezde árbir turǵynnyń tur­mystyq deńgeıin aıqyn­daıtyn turǵyn úı-kommýnaldyq sha­rýa­shy­lyq­ty jań­ǵyrtý el bolashaǵynyń kepili bol­maq. Endeshe, memleket erekshe mańyz berip otyrǵan bul baǵdar­la­maǵa bólingen qar­jy talan-tarajǵa sa­lyn­baı tıimdi jum­sa­lýy mańyzdy. Jylqybaı JAǴYPARULY.