Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń taıaýdaǵy saılaýda jarqyn jeńiske jetýiniń bir syry – keıingi jyldarda elimizde sybaılas jemqorlyqpen kúres maıdany ashylyp, halyqtyń ádilettilikke senimi arta túskendigi, osy iske Prezıdenttiń erekshe nazar aýdarýy deýge de bolady. Qoǵamdy ishten iritetin osy masqara qubylyspen kúres óziniń naqty nátıjesin berip te otyr. Úsh jyldyń ishinde bizdiń elimiz álemdik antıkorrýpsııalyq reıtıngtegi kórsetkishin birden 45 satyǵa jaqsartty. Bul arqyly TMD boıynsha Qazaqstan ǵana úzdik oryndy ıelenip tur. Sońǵy jyldary osy organnyń quzyrly qyzmeti arqasynda qarmaqqa tek “shabaqtar” ǵana emes, iri “shortandar” da iligip, jemqorlardyń jeligi basylǵandaı boldy. О́tken jyly aldyńǵy jyldarǵa qaraǵanda para alý jaǵdaılary 28 paıyzǵa kóp anyqtaldy. Segiz júzden astam sybaılas jemqorlar isi sotqa berildi, olardyń arasynda joǵary laýazymdy sheneýnikter kóp boldy. Ústimizdegi jyly Joǵarǵy Sottyń alty birdeı sýdıasy qarmaqqa ilindi. Osyndaı orasan eńbektiń arqasynda jemqorlyq qylmystardan memleketke kelgen 3,7 mıllıard teńge shyǵyn qaıtaryldy. Mine, osy el, halyq úshin atqarylyp jatqan isterdiń basy-qasynda júrgen Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Sáttibek OŃǴARBAEVQA jolyǵyp, birqatar suraqtarymyzǵa jaýap qaıtarýyn suraǵan edik.
– Sáttibek Ońǵarbaıuly, zaman aǵymyna oraı qazirgi ýaqytta kez kelgen eldiń atyn da shyǵaratyn, zatyn da óshiretin jemqorlyq bolyp otyr. Jemqorlyǵy orasan eldiń jamandyǵy janyn jaılaǵandyqtan onyń joǵary izgilikti ister atqarý qataryna qosylýy da qıyn. Bul turǵydan alǵanda bizdiń elimizdiń sybaılas jemqorlyqqa qarsy zańnamasy jáne qoldanystaǵy áreketterimiz de eń tıimdilerdiń biri dep tanylǵany kóńil qýantady.
– Iá, búgingi tańda, Elbasymyz aıtyp ótkendeı, sybaılas jemqorlyqpen bitispes kúres júrip jatyr. Jemqorlyq jaılaǵan elde ádilet saltanat qurmaıtyny belgili. Sondyqtan birde-bir memlekette bul qaýipti keseldiń betin bizdegideı tez qaıtaratyndaı amal iske asqan joq. Tek eki jyldyń ishinde kóptegen respýblıkalyq deńgeıdegi jetekshi, oblystyq jáne qalalyq aýqymdaǵy birneshe laýazymdy tulǵalar qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy. Bulardyń arasynda ákimder men olardyń orynbasarlary bar. Mınıstrler, vıse-mınıstrler, túrli kompanııa prezıdentteri men agenttik tóraıymy jáne t.b. laýazymdy sheneýnikterge jemqorlyǵyna baılanysty qylmystyq is qozǵaldy. Munyń bári, joǵaryda aıtyp ótkendeı, zańdarymyzdyń jetilgeni jáne sol zańǵa sáıkes bizdiń áreketterimizdiń nátıjesi. Biraq endi shortandar qarmaqqa iligip jatqan kezde basqa birqatar laýazymdy tulǵalar múddelilik tanytyp, olarǵa arasha túsetin boldy. Bıik minbeden Elbasy bul máseleni de qozǵap ótti. Tergeýdiń áli aq-qarasy shyǵarylmaı jatyp korrýpsııa belgisimen qarmaqqa ilikken janǵa jaqtasyp, aıypsyz nemese jazyqsyz dep sonyń ǵana soıylyn soǵyp joǵary deńgeıde shý kóterý – zańǵa qaıshy áreket. Tergeý aıaqtalǵan soń onyń zańdylyǵyn prokýratýra qadaǵalaıdy, sot talqylaıdy. Sol kezde adamnyń aıyby bar ma, joq pa naqty aıqyndalady. Jazyqsyz aıypqa tartylǵan bolsa, qarjy polısııasynyń tergeýshisi jaýap beredi. Al zań oryndary shynymen ony aıypty dep tapsa, onda qylmysker qamalýy kerek. Biraq buǵan kedergi jasaǵysy keletin adamdardyń túpki múddesin ańǵarý da qıyn emes. Sondyqtan jemqorlyqpen kúres qashanda ymyrasyzdyqpen jalǵastyryla beretindigin kimde-kim jete uǵynýy tıis.
– Demek, halyq aıtsa qalt aıtpaıdy degendeı, sheneýnikter, ásirese laýazymdy tulǵalar arasynda jemqorlar kóp degen áńgimeniń rastyǵy qazir kúnnen-kúnge aıqyndala túsýde. Qolyna senip tapsyrylǵan bılikti aram nıetimen almastyrǵan adam ǵana qalaıda aqsha jasaýdyń jolyn jaǵalaıdy. Sondyqtan bul joldaǵy adamdardyń barynsha tezdetip anyqtalyp, ustalyp jatqandyǵyn álemdik sarapshylar da joǵary baǵalap otyr ǵoı.
– Iá, sybaılas jemqorlyqpen kúres jolyndaǵy isimizge baǵa berip jatqan bizdiń ózimiz emes, halqymyz ben halyqaralyq sarapshylar qoǵamy. Jemqorlarǵa qashanda, eń aldymen, halyq qarsy. Al dúnıejúzi memleketterindegi jemqorlyq deńgeıin zertteıtin «Transparensı Interneshnl» halyqaralyq uıymy Qazaqstandaǵy jemqorlyqqa qarsy kúres barysyn bir sát te nazardan tys qaldyrmady. Bul saraptama ortalyǵy damýshy elderdiń quqyqtyq deńgeıin, qylmyspen kúres barysyn tarazy basyna tartyp, ózindik ólshem nátıjesin shyǵarady. Sóıtip bizdiń isimizge olar oń baǵa berdi. Ony sońǵy jyldary korrýpsııamen ustalǵan joǵary laýazymdy tulǵalardyń sany da, sapasy da dáleldeıdi. Al halyqaralyq sarapshylardyń sonshama basymdyq berip otyrǵany olardy, birinshiden, bizdiń elimizdegi korrýpsııaǵa qarsy qoldanylatyn zańdarymyzdyń deńgeıi qanaǵattandyrady. Jalpy burynǵy TMD elderi arasynda birinshi ret sybaılas jemqorlyqqa qarsy zań bizdiń elimizde qabyldanyp, shyn máninde júzege asqany belgili.
Memlekettik qyzmetkerdiń adamgershilik qasıetteri men iskerlik tazalyǵyn arttyrý maqsatynda 2005 jyly Elbasynyń Jarlyǵymen halyqaralyq standarttarǵa tolyqtaı jaýap beretin Ar-namys kodeksi qabyldandy. Sóıtip, bizdiń Elbasynyń tikeleı saıası erik-jigeriniń arqasynda jáne Qazaqstannyń memlekettik basqarý organdarynyń atsalysýymen elimizde jemqorlyqqa qarsy kúrestiń tolyqqandy júıesi quryldy. Atap óterlik jáıt, osy zańdardyń barlyǵy azamattardyń quqy men bostandyǵyn saqtaýǵa baǵyttalǵan.
Korrýpsııamen kúres týraly BUU konvensııalaryna qol qoıyldy. Bular birneshe eldiń quqyqtyq múddesi kózdelgen, mazmuny tereń qujattar bolyp tabylady. Osy qujattarǵa biz qol qoıǵannan keıin sol eldermen quqyqtyq qarym-qatynasta bolýymyz qajet. Iаǵnı, bizdiń elde bireýler qylmys jasap qashyp ketken jaǵdaıda olardy izdeýge, taýyp ákelýge múmkindik týady. Tek ol qylmyskerlerdiń ózderin ǵana emes, sonymen qatar qymqyrǵan dúnıe-múlikterin de qaıtarýǵa jaǵdaı jasalady. Mine osyndaı kóptegen ońdy ózgeristerdi baqylap, syrttan kórip otyrǵan halyqaralyq qaýymdastyq antıkorrýpsııalyq reıtıng boıynsha bizdiń eldiń kórsetkishi jaqsarǵanyn saralap shyǵaryp, joǵary baǵa berdi.
– Osy arada jalpy atqarylǵan jumystarǵa naqty toqtalyp ótseńiz.
– Qylmystyq áreketterge qarsy sharalardy qabyldaı otyryp, biz sońǵy nátıjege, ıaǵnı azamattyń konstıtýsııalyq quqy buzylmaı qylmystyq istiń sotqa jetkizilýine basa mán beremiz. О́tken jyly qarjy polısııasynyń óndirisinde 13 997 qylmystyq is boldy. Onyń 11 556-sy aıaqtalyp, 9 421-i sotqa jiberildi. Sol sııaqty osy aralyqta tórt myńǵa jýyq ekonomıkalyq qylmys anyqtaldy. Taldaý kórsetkendeı, sońǵy bes jyldyń ishinde azamattardyń konstıtýsııalyq quqyn buzýshylyq eki esege azaıǵany baıqaldy. Eger 2006 jyly 102 zań buzýshylyq kórinis berse, ótken jyly 52 derek tirkeldi. Sóıtip, jalpy keltirilgen 198,9 mlrd.teńge zııannyń 100,9 mlrd.teńgesi óteldi. Bular qurǵaq sıfrlar emes, olardyń artynda osy sandarǵa jaýapty jemqorlardyń da turǵany belgili. Memlekettik organdardyń ortalyq apparattarynyń birqatar basshylarynyń ústinen qozǵalǵan qylmystyq ister aıaqtaldy.
Máselen, Statıstıka jónindegi agenttik tóraǵasynyń orynbasarlary Baıanov pen Meńdibaev halyqtyń ulttyq sanaǵyn ótkizýge dep bólingen 758 mln. teńgeni jymqyrǵany úshin, iri kólemde para bergeni úshin Tótenshe jaǵdaılar vıse-mınıstri Sabdalın, para alǵandary úshin Atom energetıkasy jónindegi komıtettiń eksporttyq baqylaý basqarmasynyń bastyǵy Turmahan, Indýstrııa jáne saýda mınıstrligi saýda komıteti basqarmasynyń bastyǵy Túzelbaev, bılikti asyra paıdalanǵany úshin UQK departamentiniń bastyǵy Ábenov, bılikti asyra paıdalanǵany jáne bıýdjet qarjysyn iri kólemde jymqyrǵany úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi memlekettik ınspeksııa komıtetiniń tóraǵasy Súleımenov, bıýdjet qarjysyn iri kólemde jymqyrǵany úshin Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi kólik baqylaý komıtetiniń tóraǵasy Jańbyrbaev jáne t.b. birqatar adamdar birneshe jylǵa sottalyp tyndy. Al bulardan da iri shortandardyń qarmaqqa ilikkenin Elbasy Joldaýynda keltirip ketkendikten ony qaıtalamaı-aq qoıaıyn.
Jalpy, jemqorlyq qylmystarynyń kóbin ákimdik qyzmetkerleri jasaıtyny belgili bolyp otyr. Odan keıin ishki ister organdary, salyq qyzmeti, ádilet organdary, sot ákimshiligi jónindegi komıtet, keden organdary jáne basqa da vedomstvolar bolyp jalǵasyp kete beredi. Máselen, Ońtústik Qazaqstan oblysy ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý departamenti dırektorynyń orynbasary Mamytbekova 58 myń AQSh dollary jáne osy oblystyń qurylys departamenti dırektory Sábdenov 4 mln. teńge para alǵandary úshin birneshe jylǵa sottaldy. Qyzylorda, Jambyl jáne Ońtústik Qazaqstan oblystary boıynsha aýmaqaralyq jer ınspeksııasynyń bastyǵy Aıýbekov laýazymdy qyzmetin jeke bas múddesine paıdalanyp, Báıdibek aýdanynyń aımaǵynda kásiptik qyzmetpen aınalysýǵa jer telimin bólýge «kómegin» tıgizgeni úshin 10 mln. AQSh dollaryn alyp, sottaldy. Sol sııaqty Jambyl oblystyq qazynashylyq departamenti bastyǵynyń orynbasary Ájibaev bıýdjettiń 1,2 mln. teńgesin jymqyryp sotty boldy. Al Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrliginiń baqylaý jáne tabıǵı retteý komıteti «Tobyl-Torǵaı ekologııa departamenti» MM bastyǵy Dadın Aqtóbe oblysynda josparlanǵan tekseristiń nátıjesi durys bolýy jáne keıin JShS-nyń qyzmetine eshkim aralaspaýy maqsatynda para alǵany úshin on bir jylǵa sottaldy. Aıta berse, mundaı mysaldar óte kóp.
– Al úlesker azamattardyń múddesin qorǵaý baǵytynda qurylys salýshylardyń zańsyz áreketterine qalaı toıtarys berilýde?
– Kópshiligi Astana men Almaty qalalarynda ornalasqan 55 qurylys uıymynyń 82 basshysyna baılanysty 2006 jyldan beri 59 qylmystyq is qozǵaldy. Olardan kelgen 100,7 mlrd. teńge shyǵynnyń ornyn toltyrý maqsatynda kináli adamdardyń 70,8 mlrd. teńge turatyn múlikterine toqtam salyndy. Bul isterdi qaraǵan sot 32 is boıynsha aıyptaý úkimin shyǵaryp, soǵan baılanysty 67 adam sottaldy.
– Bul qoldy bolǵan aqshalardyń orny qaıtip toltyrylady?
– Munyń bári jazyqsyz jandarǵa keltirilgen shyǵyndar. Sondyqtan biz jábirlengenderdiń shyǵynyn toltyrý maqsatynda kináli úı salýshylardyń múlkine toqtam salý sharalaryn qarastyryp kelemiz. Bul oraıda, meniń oıymsha, úleskerlerdiń máselesin túpkilikti baıandy etý úshin, ıaǵnı jábirlengen úleskerlerdiń shyǵynyn tolyqtaı qaıtarý maqsatynda toqtam salynǵan múlikterdiń taǵdyryn sottar ýaqtyly sheship, sot oryndaýshylary ony tez arada júzege asyrýy tıis. Osy tusta bir aıryqsha toqtalar jáıt bar, ol – Elbasymyz Nursultan Nazarbaev júrgizip otyrǵan dara saıasat. О́zińiz oılańyz, kezinde aldanyp qalǵan úleskerler jyldap jınaǵan qarjylaryn úı turǵyzýshylardyń qolyna óz erikterimen ustatqany belgili. Olardy bireý kúshtegen joq. Árkim qurylys salýshyny ózi tańdady, sosyn qalaýymen aqshasyn berdi. Biraq soǵan qaramastan Elbasymyz bul máseleni tikeleı óz baqylaýyna alyp, jábirlengen úleskerlerdi dalada qaldyrmas úshin memleketten qomaqty qarjy bólgizip, olardyń baspanaly bolýyn qamtamasyz etti. Mundaı ıgilikti is tek Qazaqstanda ǵana jasaldy. О́ıtkeni, damyǵan memleketterdiń ózinde ıpotekalyq nesıe taratý sońy dúnıejúzilik daǵdarysqa ákelip uryndyrǵany belgili. Qazir sol daǵdarys shyrmaýynan áli shyǵa almaǵan AQSh-tyń 8 shtatynda 5 mln. adam baspanasyz qalyp, bul máseleni áli kúnge memlekettiń ózi de sheshe almaı otyr.
– Iá, bul máselede Elbasynyń eńbegi erekshe ekendigi belgili. Jalpy, búginde ustalyp jatqan jemqorlar sanynyń kóptigi men iriligi qaýipti keseldiń tym tereńge ketkenin bildiredi. Sondyqtan qarqyndy odan ári údete túskendi halyq ta qýattaıdy. Osy oraıda Qarjy polısııasynyń aldynda qandaı josparlar tur?
– Qarjy polısııasynyń qyzmetin naýqandyq nemese josparly jumysqa aınaldyrýǵa bolmaıdy. Biraq jedel qyzmet únemi júrgizilýge tıis. Aldymyzǵa osy aıda osynshama jumys atqarylýy kerek dep naqty jospar qoıatyndaı bizdiń mekeme zaýyt, fabrıka emes. Árıne, buryn Keńes ókimeti kezinde ýchaskelik mılısıonerge, mysalǵa bir aıda bes, ıakı on maskúnemdi, ne jumys istemeı qańǵybastyqqa salynǵan adamdy ustap ákelesiń dep aldyna naqty jospar qoıylatyn. Ol sony oryndaýǵa tıis edi. Al jedel qyzmet degenimiz, bizge jedel aqparattar túsip turady. Onda, máselen, mınıstr me, ákim be nemese basqa bir sheneýnik pe para alyp jatyr degen aqparat bolady. Biraq, ol aqparat boıynsha da birden jetip baryp ustap alý múmkin emes. Rasynda, áýeli, joǵaryda aıtqanymyzdaı, ne istep jatqany tekseriledi. Arada baqylaý jumystary júrgizilip, biraz ýaqyt ótedi. Bul jerde satýshy men ákimdi ustaýdyń aıyrmashylyǵy jer men kókteı deıtinimiz sondyqtan.
– Tamyry tereńge tartylǵan jemqorlyqty joıý jyry qashan toqtar eken?
– Qolyna úlkendi-kishili bılik tıgen basshysymaqtar áýeli qalaıda ózi basqaryp otyrǵan ujymnyń jarty asyn asap qalýǵa asyǵady. Soǵan baılanysty qos-qostan sheteldik qymbat kólik alyp, eki, úsh qabatty úı turǵyzyp, týma-týysqandarynyń da jaǵdaıyn jasap, úlde men búldege orana bastaǵandaryn jurt kórmeıdi, bilmeıdi dep oılaı ma, solaı bolýǵa tıis degendeı dúnıeni jalpaǵynan basa bastaıdy. Biraq sol kórgen, bilgen adamdardan qońyraý tússe, álgi asyp-tasyp jatqan baılyqtyń qaıdan kelip jatqandyǵyn bir-aq sátte ashýǵa bolady. Alaıda bul jaǵdaıda qur «jalaqymen» baıyp jatqandar men adal kásipkerlikpen tap sondaı baılyq jasap eńbek etip jatqandardy ajyrata bilý kerek. Sondyqtan da bul jemqorlyq degenimiz kez kelgen qoǵamǵa jan-jaqty asa qaýip tóndiretin áleýmettik qubylys bolyp tabylady. Onyń kórinisteri qalypty demokratııalyq dástúrleri men ekonomıkasy damyǵan memleketterde de bar.
Qazaqstanda jemqorlyqqa qarsy kúres memlekettik saıasattyń mańyzdy baǵyty bolyp tabylady. Bizde jemqorlyqqa qarsy kúres saıasatynyń baǵdarlamalyq negizi bar. Árıne, onyń basty negizi Elbasynyń tikeleı kúsh-jigeriniń arqasynda qalanǵany belgili. Ár bes jyl saıyn Prezıdent Jarlyǵymen jemqorlyqqa qarsy kúrestiń memlekettik baǵdarlamasy qabyldanady. Búginde 2011 jylǵa eseptelgen jemqorlyqqa qarsy tórtinshi baǵdarlama júzege asyrylý ústinde. Bul qujat bizdiń eldiń qaýipti keselmen kúrestegi negizgi baǵyttaryn qamtydy. Birinshiden, bul jemqorlyqqa qarsy zańdardy jetildirý, ekinshiden, jemqorlyqty tómendetetin memlekettik sharalardy qabyldaý, úshinshiden, sot júıesi men quqyq qorǵaý organdaryn jetildirý, tórtinshiden, jemqorlyqpen kúres salasynda halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý, besinshiden, buqaralyq aqparat quraldarynyń áleýetin paıdalana otyryp halyq arasynda jemqorlyqqa qarsy keńinen nasıhat júrgizý jáne, altynshydan, azamattyq qoǵammen ózara baılanys bolyp tabylady.
Jemqorlyqqa qarsy saıasattyń maqsaty men máni tereńde jatyr. Sonyń arqasynda qazir halyq jemqorlyq ózderi úshin, elimizdiń ulttyq qaýipsizdigi úshin asa qaýipti ekendigin kúnnen kúnge jete túsinip keledi. Tek bul emes, elimizdiń ekonomıkasynyń damýyna tusaý bolyp, halyqaralyq bedeline nuqsan keltiretinin de jaqsy túsinedi. Sondaı-aq 2007 jyly jemqorlyqpen kúresti kúsheıtý jónindegi qabyldanǵan zań isimizdi biraz ilgeriletti. Onda kezinde qylmystyq jolmen tapqan múlikterdi tárkileý basym baǵyt aldy. Tipti ol qylmyskerler keıin sottalyp ketse de basqa bireýdiń jeke menshiginde qaldyrǵan, ıaǵnı kezinde aram jolmen tapqan dúnıelerin tárkileý kózdeldi. Buryn jemqorlyq quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin jumystan shyǵarylǵan adamdardy keıin qaıta memlekettik organdarǵa nemese uıymdarǵa kez kelgen laýazymdy qyzmetke qabyldaýǵa Elbasynyń usynysy boıynsha tyıym salyndy. Osy atqarylyp jatqan isterdiń bári túbi sybaılas jemqorlyqtyń túgeldeı joıylyp ketýine bolmasa da, báseńdeýine áserin tıgizedi dep oılaımyn.
– Azamattardyń Qarjy polısııasynyń jalǵan qyzmetkerlerimen kezdeskenderi de boldy. Osyndaı jalǵandyqtan saqtaný úshin ne istegen durys?
– Iá, ondaı oqıǵalardyń bolǵany ras. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta azamattar kimmen sóılesip turǵanyn naqty bilýi úshin «144» senim telefonyna qońyraý shala qoısa belgili bolady. Ol adamnyń Qarjy polısııasynyń qyzmetkeri ekendigin anyqtaǵan soń, endi onyń áreketi durys pa nemese burys pa ekendigin taǵy surap bilýge múmkindik týady. Sonymen qatar, árbir azamat ár tekseris tek tıisti qujattar negizinde júrgiziletinin jáne ol qujattarmen tekseriletin adam aldyn ala tanystyrylýy qajettigin este ustaýy tıis.
– El bedeli men halqymyzdyń múddesi úshin joǵarydaǵy qyrýar jumystyń bárin uıymdastyryp, memleketke abyroı ákelgen agenttik qyzmetine qysqasha toqtalyp ótseńiz?
– Agenttik qyzmet etip kele jatqan ýaqyt ishinde birqatar bedeldi eýropalyq jáne azııalyq eldermen tyǵyz qarym-qatynas ornatty. Bul yntymaqtastyqtyń quqyqtyq negizi halyqaralyq kelisim bolyp tabylady. Máselen, búgingi tańda agenttik BUU, EQYU, Ekonomıkalyq damý jáne yntymaqtastyq uıymy, Transperensı Interneshnl jáne Salyq jáne ınvestısııa boıynsha halyqaralyq ortalyqtarmen tyǵyz yntymaqtastyq ornatty. Ekonomıkalyq damý jáne yntymaqtastyq uıymynyń usynysy boıynsha Qazaqstan EDYU jemqorlyqpen kúres jónindegi Ystambuldyq áreket etý josparyna qabyldandy. Sóıtip atalǵan uıymnyń kómegi jáne yntymaqtastyq arqasynda Astana qalasynda Memleket basshysynyń qatysýymen «Jemqorlyqpen kúresti tıimdi basqarý – Shyǵys Eýropa jáne Ortalyq Azııanyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýynyń jaǵdaıy» atty korrýpsııaǵa qarsy halyqaralyq konferensııa uıymdastyryldy. Atalǵan konferensııanyń elimiz úshin máni zor boldy. Onda «Jemqorlyqpen kúres jáne tıimdi basqarý týraly Astanalyq úndeý» halyqaralyq qujaty qabyldandy. Bul qujatta barlyq deńgeıdegi jemqorlyqty joıý, tıimdi toqtamdardy salý arqyly jemqorlyq áreketterin jazalaý, sheteldik laýazymdy tulǵalardy paraǵa tartýda qylmystyq qýdalaý barysynda halyqaralyq yntymaqtastyqqa kómektesý sharttary qaralǵan. Sonymen qatar osy konferensııada jemqorlyqpen kúrestiń qazaqstandyq tájirıbesi alǵa tartyldy.
– Sáttibek Ońǵarbaıuly, kóptegen oqyrmandarymyzdyń atynan salmaqty da salıqaly áńgimeńizge rahmet aıtamyz.
Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń taıaýdaǵy saılaýda jarqyn jeńiske jetýiniń bir syry – keıingi jyldarda elimizde sybaılas jemqorlyqpen kúres maıdany ashylyp, halyqtyń ádilettilikke senimi arta túskendigi, osy iske Prezıdenttiń erekshe nazar aýdarýy deýge de bolady. Qoǵamdy ishten iritetin osy masqara qubylyspen kúres óziniń naqty nátıjesin berip te otyr. Úsh jyldyń ishinde bizdiń elimiz álemdik antıkorrýpsııalyq reıtıngtegi kórsetkishin birden 45 satyǵa jaqsartty. Bul arqyly TMD boıynsha Qazaqstan ǵana úzdik oryndy ıelenip tur. Sońǵy jyldary osy organnyń quzyrly qyzmeti arqasynda qarmaqqa tek “shabaqtar” ǵana emes, iri “shortandar” da iligip, jemqorlardyń jeligi basylǵandaı boldy. О́tken jyly aldyńǵy jyldarǵa qaraǵanda para alý jaǵdaılary 28 paıyzǵa kóp anyqtaldy. Segiz júzden astam sybaılas jemqorlar isi sotqa berildi, olardyń arasynda joǵary laýazymdy sheneýnikter kóp boldy. Ústimizdegi jyly Joǵarǵy Sottyń alty birdeı sýdıasy qarmaqqa ilindi. Osyndaı orasan eńbektiń arqasynda jemqorlyq qylmystardan memleketke kelgen 3,7 mıllıard teńge shyǵyn qaıtaryldy. Mine, osy el, halyq úshin atqarylyp jatqan isterdiń basy-qasynda júrgen Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Sáttibek OŃǴARBAEVQA jolyǵyp, birqatar suraqtarymyzǵa jaýap qaıtarýyn suraǵan edik.
– Sáttibek Ońǵarbaıuly, zaman aǵymyna oraı qazirgi ýaqytta kez kelgen eldiń atyn da shyǵaratyn, zatyn da óshiretin jemqorlyq bolyp otyr. Jemqorlyǵy orasan eldiń jamandyǵy janyn jaılaǵandyqtan onyń joǵary izgilikti ister atqarý qataryna qosylýy da qıyn. Bul turǵydan alǵanda bizdiń elimizdiń sybaılas jemqorlyqqa qarsy zańnamasy jáne qoldanystaǵy áreketterimiz de eń tıimdilerdiń biri dep tanylǵany kóńil qýantady.
– Iá, búgingi tańda, Elbasymyz aıtyp ótkendeı, sybaılas jemqorlyqpen bitispes kúres júrip jatyr. Jemqorlyq jaılaǵan elde ádilet saltanat qurmaıtyny belgili. Sondyqtan birde-bir memlekette bul qaýipti keseldiń betin bizdegideı tez qaıtaratyndaı amal iske asqan joq. Tek eki jyldyń ishinde kóptegen respýblıkalyq deńgeıdegi jetekshi, oblystyq jáne qalalyq aýqymdaǵy birneshe laýazymdy tulǵalar qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy. Bulardyń arasynda ákimder men olardyń orynbasarlary bar. Mınıstrler, vıse-mınıstrler, túrli kompanııa prezıdentteri men agenttik tóraıymy jáne t.b. laýazymdy sheneýnikterge jemqorlyǵyna baılanysty qylmystyq is qozǵaldy. Munyń bári, joǵaryda aıtyp ótkendeı, zańdarymyzdyń jetilgeni jáne sol zańǵa sáıkes bizdiń áreketterimizdiń nátıjesi. Biraq endi shortandar qarmaqqa iligip jatqan kezde basqa birqatar laýazymdy tulǵalar múddelilik tanytyp, olarǵa arasha túsetin boldy. Bıik minbeden Elbasy bul máseleni de qozǵap ótti. Tergeýdiń áli aq-qarasy shyǵarylmaı jatyp korrýpsııa belgisimen qarmaqqa ilikken janǵa jaqtasyp, aıypsyz nemese jazyqsyz dep sonyń ǵana soıylyn soǵyp joǵary deńgeıde shý kóterý – zańǵa qaıshy áreket. Tergeý aıaqtalǵan soń onyń zańdylyǵyn prokýratýra qadaǵalaıdy, sot talqylaıdy. Sol kezde adamnyń aıyby bar ma, joq pa naqty aıqyndalady. Jazyqsyz aıypqa tartylǵan bolsa, qarjy polısııasynyń tergeýshisi jaýap beredi. Al zań oryndary shynymen ony aıypty dep tapsa, onda qylmysker qamalýy kerek. Biraq buǵan kedergi jasaǵysy keletin adamdardyń túpki múddesin ańǵarý da qıyn emes. Sondyqtan jemqorlyqpen kúres qashanda ymyrasyzdyqpen jalǵastyryla beretindigin kimde-kim jete uǵynýy tıis.
– Demek, halyq aıtsa qalt aıtpaıdy degendeı, sheneýnikter, ásirese laýazymdy tulǵalar arasynda jemqorlar kóp degen áńgimeniń rastyǵy qazir kúnnen-kúnge aıqyndala túsýde. Qolyna senip tapsyrylǵan bılikti aram nıetimen almastyrǵan adam ǵana qalaıda aqsha jasaýdyń jolyn jaǵalaıdy. Sondyqtan bul joldaǵy adamdardyń barynsha tezdetip anyqtalyp, ustalyp jatqandyǵyn álemdik sarapshylar da joǵary baǵalap otyr ǵoı.
– Iá, sybaılas jemqorlyqpen kúres jolyndaǵy isimizge baǵa berip jatqan bizdiń ózimiz emes, halqymyz ben halyqaralyq sarapshylar qoǵamy. Jemqorlarǵa qashanda, eń aldymen, halyq qarsy. Al dúnıejúzi memleketterindegi jemqorlyq deńgeıin zertteıtin «Transparensı Interneshnl» halyqaralyq uıymy Qazaqstandaǵy jemqorlyqqa qarsy kúres barysyn bir sát te nazardan tys qaldyrmady. Bul saraptama ortalyǵy damýshy elderdiń quqyqtyq deńgeıin, qylmyspen kúres barysyn tarazy basyna tartyp, ózindik ólshem nátıjesin shyǵarady. Sóıtip bizdiń isimizge olar oń baǵa berdi. Ony sońǵy jyldary korrýpsııamen ustalǵan joǵary laýazymdy tulǵalardyń sany da, sapasy da dáleldeıdi. Al halyqaralyq sarapshylardyń sonshama basymdyq berip otyrǵany olardy, birinshiden, bizdiń elimizdegi korrýpsııaǵa qarsy qoldanylatyn zańdarymyzdyń deńgeıi qanaǵattandyrady. Jalpy burynǵy TMD elderi arasynda birinshi ret sybaılas jemqorlyqqa qarsy zań bizdiń elimizde qabyldanyp, shyn máninde júzege asqany belgili.
Memlekettik qyzmetkerdiń adamgershilik qasıetteri men iskerlik tazalyǵyn arttyrý maqsatynda 2005 jyly Elbasynyń Jarlyǵymen halyqaralyq standarttarǵa tolyqtaı jaýap beretin Ar-namys kodeksi qabyldandy. Sóıtip, bizdiń Elbasynyń tikeleı saıası erik-jigeriniń arqasynda jáne Qazaqstannyń memlekettik basqarý organdarynyń atsalysýymen elimizde jemqorlyqqa qarsy kúrestiń tolyqqandy júıesi quryldy. Atap óterlik jáıt, osy zańdardyń barlyǵy azamattardyń quqy men bostandyǵyn saqtaýǵa baǵyttalǵan.
Korrýpsııamen kúres týraly BUU konvensııalaryna qol qoıyldy. Bular birneshe eldiń quqyqtyq múddesi kózdelgen, mazmuny tereń qujattar bolyp tabylady. Osy qujattarǵa biz qol qoıǵannan keıin sol eldermen quqyqtyq qarym-qatynasta bolýymyz qajet. Iаǵnı, bizdiń elde bireýler qylmys jasap qashyp ketken jaǵdaıda olardy izdeýge, taýyp ákelýge múmkindik týady. Tek ol qylmyskerlerdiń ózderin ǵana emes, sonymen qatar qymqyrǵan dúnıe-múlikterin de qaıtarýǵa jaǵdaı jasalady. Mine osyndaı kóptegen ońdy ózgeristerdi baqylap, syrttan kórip otyrǵan halyqaralyq qaýymdastyq antıkorrýpsııalyq reıtıng boıynsha bizdiń eldiń kórsetkishi jaqsarǵanyn saralap shyǵaryp, joǵary baǵa berdi.
– Osy arada jalpy atqarylǵan jumystarǵa naqty toqtalyp ótseńiz.
– Qylmystyq áreketterge qarsy sharalardy qabyldaı otyryp, biz sońǵy nátıjege, ıaǵnı azamattyń konstıtýsııalyq quqy buzylmaı qylmystyq istiń sotqa jetkizilýine basa mán beremiz. О́tken jyly qarjy polısııasynyń óndirisinde 13 997 qylmystyq is boldy. Onyń 11 556-sy aıaqtalyp, 9 421-i sotqa jiberildi. Sol sııaqty osy aralyqta tórt myńǵa jýyq ekonomıkalyq qylmys anyqtaldy. Taldaý kórsetkendeı, sońǵy bes jyldyń ishinde azamattardyń konstıtýsııalyq quqyn buzýshylyq eki esege azaıǵany baıqaldy. Eger 2006 jyly 102 zań buzýshylyq kórinis berse, ótken jyly 52 derek tirkeldi. Sóıtip, jalpy keltirilgen 198,9 mlrd.teńge zııannyń 100,9 mlrd.teńgesi óteldi. Bular qurǵaq sıfrlar emes, olardyń artynda osy sandarǵa jaýapty jemqorlardyń da turǵany belgili. Memlekettik organdardyń ortalyq apparattarynyń birqatar basshylarynyń ústinen qozǵalǵan qylmystyq ister aıaqtaldy.
Máselen, Statıstıka jónindegi agenttik tóraǵasynyń orynbasarlary Baıanov pen Meńdibaev halyqtyń ulttyq sanaǵyn ótkizýge dep bólingen 758 mln. teńgeni jymqyrǵany úshin, iri kólemde para bergeni úshin Tótenshe jaǵdaılar vıse-mınıstri Sabdalın, para alǵandary úshin Atom energetıkasy jónindegi komıtettiń eksporttyq baqylaý basqarmasynyń bastyǵy Turmahan, Indýstrııa jáne saýda mınıstrligi saýda komıteti basqarmasynyń bastyǵy Túzelbaev, bılikti asyra paıdalanǵany úshin UQK departamentiniń bastyǵy Ábenov, bılikti asyra paıdalanǵany jáne bıýdjet qarjysyn iri kólemde jymqyrǵany úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi memlekettik ınspeksııa komıtetiniń tóraǵasy Súleımenov, bıýdjet qarjysyn iri kólemde jymqyrǵany úshin Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi kólik baqylaý komıtetiniń tóraǵasy Jańbyrbaev jáne t.b. birqatar adamdar birneshe jylǵa sottalyp tyndy. Al bulardan da iri shortandardyń qarmaqqa ilikkenin Elbasy Joldaýynda keltirip ketkendikten ony qaıtalamaı-aq qoıaıyn.
Jalpy, jemqorlyq qylmystarynyń kóbin ákimdik qyzmetkerleri jasaıtyny belgili bolyp otyr. Odan keıin ishki ister organdary, salyq qyzmeti, ádilet organdary, sot ákimshiligi jónindegi komıtet, keden organdary jáne basqa da vedomstvolar bolyp jalǵasyp kete beredi. Máselen, Ońtústik Qazaqstan oblysy ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý departamenti dırektorynyń orynbasary Mamytbekova 58 myń AQSh dollary jáne osy oblystyń qurylys departamenti dırektory Sábdenov 4 mln. teńge para alǵandary úshin birneshe jylǵa sottaldy. Qyzylorda, Jambyl jáne Ońtústik Qazaqstan oblystary boıynsha aýmaqaralyq jer ınspeksııasynyń bastyǵy Aıýbekov laýazymdy qyzmetin jeke bas múddesine paıdalanyp, Báıdibek aýdanynyń aımaǵynda kásiptik qyzmetpen aınalysýǵa jer telimin bólýge «kómegin» tıgizgeni úshin 10 mln. AQSh dollaryn alyp, sottaldy. Sol sııaqty Jambyl oblystyq qazynashylyq departamenti bastyǵynyń orynbasary Ájibaev bıýdjettiń 1,2 mln. teńgesin jymqyryp sotty boldy. Al Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrliginiń baqylaý jáne tabıǵı retteý komıteti «Tobyl-Torǵaı ekologııa departamenti» MM bastyǵy Dadın Aqtóbe oblysynda josparlanǵan tekseristiń nátıjesi durys bolýy jáne keıin JShS-nyń qyzmetine eshkim aralaspaýy maqsatynda para alǵany úshin on bir jylǵa sottaldy. Aıta berse, mundaı mysaldar óte kóp.
– Al úlesker azamattardyń múddesin qorǵaý baǵytynda qurylys salýshylardyń zańsyz áreketterine qalaı toıtarys berilýde?
– Kópshiligi Astana men Almaty qalalarynda ornalasqan 55 qurylys uıymynyń 82 basshysyna baılanysty 2006 jyldan beri 59 qylmystyq is qozǵaldy. Olardan kelgen 100,7 mlrd. teńge shyǵynnyń ornyn toltyrý maqsatynda kináli adamdardyń 70,8 mlrd. teńge turatyn múlikterine toqtam salyndy. Bul isterdi qaraǵan sot 32 is boıynsha aıyptaý úkimin shyǵaryp, soǵan baılanysty 67 adam sottaldy.
– Bul qoldy bolǵan aqshalardyń orny qaıtip toltyrylady?
– Munyń bári jazyqsyz jandarǵa keltirilgen shyǵyndar. Sondyqtan biz jábirlengenderdiń shyǵynyn toltyrý maqsatynda kináli úı salýshylardyń múlkine toqtam salý sharalaryn qarastyryp kelemiz. Bul oraıda, meniń oıymsha, úleskerlerdiń máselesin túpkilikti baıandy etý úshin, ıaǵnı jábirlengen úleskerlerdiń shyǵynyn tolyqtaı qaıtarý maqsatynda toqtam salynǵan múlikterdiń taǵdyryn sottar ýaqtyly sheship, sot oryndaýshylary ony tez arada júzege asyrýy tıis. Osy tusta bir aıryqsha toqtalar jáıt bar, ol – Elbasymyz Nursultan Nazarbaev júrgizip otyrǵan dara saıasat. О́zińiz oılańyz, kezinde aldanyp qalǵan úleskerler jyldap jınaǵan qarjylaryn úı turǵyzýshylardyń qolyna óz erikterimen ustatqany belgili. Olardy bireý kúshtegen joq. Árkim qurylys salýshyny ózi tańdady, sosyn qalaýymen aqshasyn berdi. Biraq soǵan qaramastan Elbasymyz bul máseleni tikeleı óz baqylaýyna alyp, jábirlengen úleskerlerdi dalada qaldyrmas úshin memleketten qomaqty qarjy bólgizip, olardyń baspanaly bolýyn qamtamasyz etti. Mundaı ıgilikti is tek Qazaqstanda ǵana jasaldy. О́ıtkeni, damyǵan memleketterdiń ózinde ıpotekalyq nesıe taratý sońy dúnıejúzilik daǵdarysqa ákelip uryndyrǵany belgili. Qazir sol daǵdarys shyrmaýynan áli shyǵa almaǵan AQSh-tyń 8 shtatynda 5 mln. adam baspanasyz qalyp, bul máseleni áli kúnge memlekettiń ózi de sheshe almaı otyr.
– Iá, bul máselede Elbasynyń eńbegi erekshe ekendigi belgili. Jalpy, búginde ustalyp jatqan jemqorlar sanynyń kóptigi men iriligi qaýipti keseldiń tym tereńge ketkenin bildiredi. Sondyqtan qarqyndy odan ári údete túskendi halyq ta qýattaıdy. Osy oraıda Qarjy polısııasynyń aldynda qandaı josparlar tur?
– Qarjy polısııasynyń qyzmetin naýqandyq nemese josparly jumysqa aınaldyrýǵa bolmaıdy. Biraq jedel qyzmet únemi júrgizilýge tıis. Aldymyzǵa osy aıda osynshama jumys atqarylýy kerek dep naqty jospar qoıatyndaı bizdiń mekeme zaýyt, fabrıka emes. Árıne, buryn Keńes ókimeti kezinde ýchaskelik mılısıonerge, mysalǵa bir aıda bes, ıakı on maskúnemdi, ne jumys istemeı qańǵybastyqqa salynǵan adamdy ustap ákelesiń dep aldyna naqty jospar qoıylatyn. Ol sony oryndaýǵa tıis edi. Al jedel qyzmet degenimiz, bizge jedel aqparattar túsip turady. Onda, máselen, mınıstr me, ákim be nemese basqa bir sheneýnik pe para alyp jatyr degen aqparat bolady. Biraq, ol aqparat boıynsha da birden jetip baryp ustap alý múmkin emes. Rasynda, áýeli, joǵaryda aıtqanymyzdaı, ne istep jatqany tekseriledi. Arada baqylaý jumystary júrgizilip, biraz ýaqyt ótedi. Bul jerde satýshy men ákimdi ustaýdyń aıyrmashylyǵy jer men kókteı deıtinimiz sondyqtan.
– Tamyry tereńge tartylǵan jemqorlyqty joıý jyry qashan toqtar eken?
– Qolyna úlkendi-kishili bılik tıgen basshysymaqtar áýeli qalaıda ózi basqaryp otyrǵan ujymnyń jarty asyn asap qalýǵa asyǵady. Soǵan baılanysty qos-qostan sheteldik qymbat kólik alyp, eki, úsh qabatty úı turǵyzyp, týma-týysqandarynyń da jaǵdaıyn jasap, úlde men búldege orana bastaǵandaryn jurt kórmeıdi, bilmeıdi dep oılaı ma, solaı bolýǵa tıis degendeı dúnıeni jalpaǵynan basa bastaıdy. Biraq sol kórgen, bilgen adamdardan qońyraý tússe, álgi asyp-tasyp jatqan baılyqtyń qaıdan kelip jatqandyǵyn bir-aq sátte ashýǵa bolady. Alaıda bul jaǵdaıda qur «jalaqymen» baıyp jatqandar men adal kásipkerlikpen tap sondaı baılyq jasap eńbek etip jatqandardy ajyrata bilý kerek. Sondyqtan da bul jemqorlyq degenimiz kez kelgen qoǵamǵa jan-jaqty asa qaýip tóndiretin áleýmettik qubylys bolyp tabylady. Onyń kórinisteri qalypty demokratııalyq dástúrleri men ekonomıkasy damyǵan memleketterde de bar.
Qazaqstanda jemqorlyqqa qarsy kúres memlekettik saıasattyń mańyzdy baǵyty bolyp tabylady. Bizde jemqorlyqqa qarsy kúres saıasatynyń baǵdarlamalyq negizi bar. Árıne, onyń basty negizi Elbasynyń tikeleı kúsh-jigeriniń arqasynda qalanǵany belgili. Ár bes jyl saıyn Prezıdent Jarlyǵymen jemqorlyqqa qarsy kúrestiń memlekettik baǵdarlamasy qabyldanady. Búginde 2011 jylǵa eseptelgen jemqorlyqqa qarsy tórtinshi baǵdarlama júzege asyrylý ústinde. Bul qujat bizdiń eldiń qaýipti keselmen kúrestegi negizgi baǵyttaryn qamtydy. Birinshiden, bul jemqorlyqqa qarsy zańdardy jetildirý, ekinshiden, jemqorlyqty tómendetetin memlekettik sharalardy qabyldaý, úshinshiden, sot júıesi men quqyq qorǵaý organdaryn jetildirý, tórtinshiden, jemqorlyqpen kúres salasynda halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý, besinshiden, buqaralyq aqparat quraldarynyń áleýetin paıdalana otyryp halyq arasynda jemqorlyqqa qarsy keńinen nasıhat júrgizý jáne, altynshydan, azamattyq qoǵammen ózara baılanys bolyp tabylady.
Jemqorlyqqa qarsy saıasattyń maqsaty men máni tereńde jatyr. Sonyń arqasynda qazir halyq jemqorlyq ózderi úshin, elimizdiń ulttyq qaýipsizdigi úshin asa qaýipti ekendigin kúnnen kúnge jete túsinip keledi. Tek bul emes, elimizdiń ekonomıkasynyń damýyna tusaý bolyp, halyqaralyq bedeline nuqsan keltiretinin de jaqsy túsinedi. Sondaı-aq 2007 jyly jemqorlyqpen kúresti kúsheıtý jónindegi qabyldanǵan zań isimizdi biraz ilgeriletti. Onda kezinde qylmystyq jolmen tapqan múlikterdi tárkileý basym baǵyt aldy. Tipti ol qylmyskerler keıin sottalyp ketse de basqa bireýdiń jeke menshiginde qaldyrǵan, ıaǵnı kezinde aram jolmen tapqan dúnıelerin tárkileý kózdeldi. Buryn jemqorlyq quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin jumystan shyǵarylǵan adamdardy keıin qaıta memlekettik organdarǵa nemese uıymdarǵa kez kelgen laýazymdy qyzmetke qabyldaýǵa Elbasynyń usynysy boıynsha tyıym salyndy. Osy atqarylyp jatqan isterdiń bári túbi sybaılas jemqorlyqtyń túgeldeı joıylyp ketýine bolmasa da, báseńdeýine áserin tıgizedi dep oılaımyn.
– Azamattardyń Qarjy polısııasynyń jalǵan qyzmetkerlerimen kezdeskenderi de boldy. Osyndaı jalǵandyqtan saqtaný úshin ne istegen durys?
– Iá, ondaı oqıǵalardyń bolǵany ras. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta azamattar kimmen sóılesip turǵanyn naqty bilýi úshin «144» senim telefonyna qońyraý shala qoısa belgili bolady. Ol adamnyń Qarjy polısııasynyń qyzmetkeri ekendigin anyqtaǵan soń, endi onyń áreketi durys pa nemese burys pa ekendigin taǵy surap bilýge múmkindik týady. Sonymen qatar, árbir azamat ár tekseris tek tıisti qujattar negizinde júrgiziletinin jáne ol qujattarmen tekseriletin adam aldyn ala tanystyrylýy qajettigin este ustaýy tıis.
– El bedeli men halqymyzdyń múddesi úshin joǵarydaǵy qyrýar jumystyń bárin uıymdastyryp, memleketke abyroı ákelgen agenttik qyzmetine qysqasha toqtalyp ótseńiz?
– Agenttik qyzmet etip kele jatqan ýaqyt ishinde birqatar bedeldi eýropalyq jáne azııalyq eldermen tyǵyz qarym-qatynas ornatty. Bul yntymaqtastyqtyń quqyqtyq negizi halyqaralyq kelisim bolyp tabylady. Máselen, búgingi tańda agenttik BUU, EQYU, Ekonomıkalyq damý jáne yntymaqtastyq uıymy, Transperensı Interneshnl jáne Salyq jáne ınvestısııa boıynsha halyqaralyq ortalyqtarmen tyǵyz yntymaqtastyq ornatty. Ekonomıkalyq damý jáne yntymaqtastyq uıymynyń usynysy boıynsha Qazaqstan EDYU jemqorlyqpen kúres jónindegi Ystambuldyq áreket etý josparyna qabyldandy. Sóıtip atalǵan uıymnyń kómegi jáne yntymaqtastyq arqasynda Astana qalasynda Memleket basshysynyń qatysýymen «Jemqorlyqpen kúresti tıimdi basqarý – Shyǵys Eýropa jáne Ortalyq Azııanyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýynyń jaǵdaıy» atty korrýpsııaǵa qarsy halyqaralyq konferensııa uıymdastyryldy. Atalǵan konferensııanyń elimiz úshin máni zor boldy. Onda «Jemqorlyqpen kúres jáne tıimdi basqarý týraly Astanalyq úndeý» halyqaralyq qujaty qabyldandy. Bul qujatta barlyq deńgeıdegi jemqorlyqty joıý, tıimdi toqtamdardy salý arqyly jemqorlyq áreketterin jazalaý, sheteldik laýazymdy tulǵalardy paraǵa tartýda qylmystyq qýdalaý barysynda halyqaralyq yntymaqtastyqqa kómektesý sharttary qaralǵan. Sonymen qatar osy konferensııada jemqorlyqpen kúrestiń qazaqstandyq tájirıbesi alǵa tartyldy.
– Sáttibek Ońǵarbaıuly, kóptegen oqyrmandarymyzdyń atynan salmaqty da salıqaly áńgimeńizge rahmet aıtamyz.
Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV.
Kóktemgi egiske daıyndyq pysyqtaldy
Qoǵam • Búgin, 00:07
Indonezııa elshisi oraldyq ǵalymdarmen kezdesti
Ǵylym • Keshe
Balabaqshalarda sıfrlyq baqylaý tájirıbesi júrgizilip jatyr
Aımaqtar • Keshe
Jelidegi jelpiný: Jazbany óshirý úshin aqsha suraǵandar isti boldy
Aımaqtar • Keshe
Elimizdiń bes óńirinde sý tasqyny qaýpi joǵary
Qazaqstan • Keshe
40 gradýsqa deıin aıaz: Elimizge arktıkalyq sýyq keledi
Aýa raıy • Keshe
Astana áýejaıynyń ushý-qoný jolaǵy ýaqytsha jabylady
Elorda • Keshe
Álemdik ekonomıkanyń jańa kartasy: Qazaqstan qaı orynda?
Ekonomıka • Keshe