Vladımır PIGAVAEV: «Elim – Chývashııa, otanym – Qazaqstan»

Búginde jasy jetpisten asyp ketkenmen, óńin bere qoımaǵan, onyń ústine áli de shıraq osy bir elgezek jandy búkil semeılikter jaqsy biledi jáne qurmet tutady desek, artyq aıtqandyq emes. О́zi de eldiń bárin derlik jete tanıdy. Oǵan kópshil minezimen birge, jýrnalıstik mamandyǵy, úlken ortada uzaq jyl jemisti qyzmet atqarǵandyǵy da sebep bolǵan shyǵar. Al eger sonyń bárin basynan bastap aıtar bolsaq... Adamnyń basy Allanyń doby degen uǵym bar ǵoı. Keıde ony basqa maǵynada – týǵanda mańdaıyńa ne jazylsa, sony kóresiń dep jatamyz. Qalaı bolǵanda da, Chývashııa avtono­mııaly respýblıkasynyń bir túkpirinde ómirge esik ashqan Volodıanyń kámelettik jasqa tolyp, azamattyq boryshyn ótegennen keıin Qa­zaq­stanǵa kelip, osynda turaqtap qalǵany ózinshe bir tarıh, allanyń uıǵarymy, taǵdyr syıy. Mektepti bitirgen soń bozbala Rostov oblysyna baryp, sondaǵy Shahty qalasynda shahter bolyp eńbek jolyn bastaǵan. Al eki jyldan soń Sevastopol, Sımferopol, Odessa jaǵynda ásker qatarynda bolyp, odan ári shynyǵyp, shyńdala túsken. Bul – Hrýshevtiń bılik quryp turǵan kezi. Qazaqstanda tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý de, ǵaryshqa jol salý da dál osy tusta dúrkirep bastalyp ketken. Sol dúrmekpen 1961 jyldyń jeltoqsan aıy­nyń sońynda barlyǵy on úsh adamnan tu­ratyn desant Jalǵyztóbe stansasyna kelip tú­se­di. Bular sonaý Odessadan О́zbekstan, Qyr­ǵyz­stan arqyly pálen kún júrip jetken bola­tyn. Jolaı tyń ıgerýge nıet bildirgen jaýyn­gerler top-tobymen ár stansadan túsip qalyp jatty. Olardy qaıdam, Jalǵyztóbege kelip tús­ken bulardyń kóńili áp-sátte sabynsha irip, buzyla bergen. О́ıtkeni, onyń sebebi de joq emes-ti. Iаǵnı, Jalǵyztóbeńiz – qys túgili jaz­da azynaǵan jeli bir basylmaıtyn tabı­ǵaty qolaısyz-aq jer. Al jańaǵy bar-joǵy on úsh-aq adam jeti ulttyń ókili bolatyn. Onyń ústine bireýi aıazy qaqaǵan soltústikten bolsa, ekinshisi aptap ystyǵy sheke tyrys­tyr­ǵan ońtústikten degendeı ár jaqtan edi. Sondyqtan jyly jaqtyń túlekteri esimiz barda elimizdi tabaıyq dep týrasyna kóshken. «Áskerı bólimmen qoshtasyp, tyń ıgerýge attanǵaly jatqanda Baıanaýyl týraly derekti fılmdi kórgen edik. Sol sebepten Qazaq­stan­dy jumaq dep kelgen barshamyzdyń rasynda abdyrap sasyp qalǵanymyz ras», – dep eske alady búginde Vladımır Nıkolaevıch. Biraq álgi desant jetekshisi retinde bul aldymen esin jıyp, esti sóz bastaıdy, shı­raq­tyq tanytyp, joldan kelgen jaýyn­ger­ler­diń jylynyp, tamaqtanýyna jaǵdaı ja­saı­dy. Odan keıin de qarap turmaı, ómirlik jan serigindeı baıanyn qolǵa alyp, sol tusta eldiń aýzynan túspeıtin tyń ıgerýshiler án­de­rin birinen keıin birin syzyltady. Aqyry qoıshy, alǵashqy qıyndyqtan jastyq jiger, romantıkalyq kóńil-kúı basym túsedi. Sóıtip, bular Kókpektige kelip jetedi. Munda keń profıldi mehanızatorlar daıyndaıtyn ýchılıshede qalaı oqyǵandary ózinshe bir tarıh. Aıtalyq, jergilikti qyzdar áskerı mindetin atqaryp kelgen, aqyl toqtata bastaǵan jigitterdi oń kórse, bul jergilikti jigitterge qaıtip unasyn. Solaısha ýchılıshe mańy álsin áli tóbeles oshaǵyna aınalyp jatatyny da ótirik emes-tin. Birde keshegi jaýyngerlerdiń birin jergilikti jastar sabap ketedi. Al bular bolsa, qarymta qaıtaramyz dep júrip ózderine sabaq beretin sheberdi qalaısha soqqyǵa jyqqandaryn ózderi de ańdamaı qalady. Álgindeı janjal sońy osylaısha ýshyǵyp baryp basylady. Jylqy kisineskenshe, adam sóıleskenshe  demekshi, Vladımır birtindep jergilikti halyqtyń súıiktisine aınala bastaıdy. Oǵan mu­nyń ashyqtyǵymen birge, qo­lynan túspeıtin baıany men foto­apparaty birden-bir sebep bolady. Sonyń nátı­je­sinde, mundaǵy toı-tomalaq en­digi jerde munsyz ótpeı­di. Osy tusta ol Belarýssııa jaǵynan tyń ıgerýge kelgen polıak qyzy Evgenııamen bas quraıdy. Sóz basynda Vladımır Nı­­kolaevıchtiń mamandyǵy jýr­­nalıst dedik qoı. Bul onyń júrek qalaýymen tań­da­ǵ­an mamandyǵy bolatyn. Olaı deıtinimiz, mektepte qabyrǵa gazetiniń redaktory bolsa, ásker qatarynda júrgende armııa, tipti okrýgtik gazetterge fotosýretteri men maqa­la­la­ry álsin áli shyǵyp jatatyn. Sol ádetinen munda kelgen soń da tanbaǵan. Iаǵnı, tyń ıgere júrip, maqalalary aýdandyq, oblystyq basy­lymdarda ja­ryq kórip jatty. Birde, tipti, syn maqalasy «Ara-Shmel» jýrnalynda basylǵany bar. Sonyń nátıjesinde, aýyl klýby qatarǵa qo­sylǵan. Keı bastyqtarǵa munysy unamaǵanmen, jergilikti halyqtan alǵys alǵan. Sóıte júrip arada eki jyl ótpeı jatyp aýdandyq gazettiń fototilshisi bolyp iske kirisken. Kókpekti qaıtadan óz aldyna aýdan bolyp ashylǵanda aýdandyq gazettiń redak­to­ry bolyp keıinde general shenine deıin kóte­ril­gen, búginde esimi respýblıka jurtshy­ly­ǵy­na keńinen tanymal azamat Murat Qal­ma­taev taǵaıyndalǵan. Bastapqyda osy kisiniń qaramaǵynda fototilshi bolyp jýrnalıstik eńbek jolyn bastaǵan bul odan soń aýyl sharýashylyǵy bóliminiń meńgerýshisi, jaýap­ty hatshy, redaktordyń orynbasary bolyp qyzmet atqardy. Al odan keıin aýdandyq partııa komıteti­niń jalpy bólimin basqardy. Sóıte júrip, KOKP Ortalyq Komıteti janyndaǵy Joǵary partııa mektebin syrttaı oqyp bitiredi. Al 1978 jyly oblystyq partııa komıtetine nusqaýshy bolyp qyzmetke shaqyrylǵan. Arada úsh aı ótpeı jatyp obkomnyń úgit-nasıhat bólimi meń­gerýshisiniń orynbasary bolyp bekitilgen. Sodan partııa taraǵansha obkomnyń úsh birinshi hatshysynyń qol astynda qyzmet etedi. Solardyń ishinen ol marqum Keshirim Boztaevtyń esimin qurmetpen bóle-jara ataı ketýdi eshqashan umytqan emes. Semeı atom polıgonyn jabý jóninde odaqtyq áskerı vedomstvomen ashyq túrde aıqasyp, tipti onymen de shektelmeı, Bas hatshy M.Gor­ba­chevtiń atyna shıfrli jedelhat salýdan da taıynbaǵan, keıinde «Qaınar sındromy» degen atpen eki tilde derekti kitap jazǵan erjúrek aǵanyń aty umytylmaýy tıis, deıdi ol. Vladımır Nıkolaevıch solaı deı kelip, sol tustaǵy bitispes kúresti aıǵaqtaıtyn qujattardy daıyndaýǵa óziniń de qatysy bolǵanyn jáne sonyń bári ózinde saqtaýly turǵanyn tolqı otyryp sóz etken. Budan keıin ol Keshirim Boztaıulynyń atom aj­da­ha­syn tunshyqtyrý jónindegi jankeshti shaı­qas­ta, eń aldymen, sol kezegi Úkimet basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bedeline súıengenin dálel keltire otyryp baıandaıdy. Sol tusta jaqsylar men jaısańdardyń qasynan tabylǵan bizdiń keıipkerimiz elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti týraly ózi kýá bolǵan jarqyn mysaldar týraly aıta ketýdi de umytpaǵan. «1991 jyldyń kúzinde Elba­sy­myz Semeıge keldi. Sol jolǵy saparynda Memleket basshysy «Kazahkabel» kásipornyna bar­dy, – deıdi ol. – Sonda erkin jaǵdaıdaǵy júzdesýde sóz alǵan bir orys kelinshegi Elbasymyzdyń ishki jáne syrtqy saıasattaǵy baǵytyn, sonyń ishinde ultaralyq saıa­sattaǵy ustanymdaryn qyzý quptaıtyndyǵyn aıta kelip, eshkimniń de eshqaıda ketýge jınalyp otyrmaǵan­dyǵyn málimdedi. Elbasy soǵan oraı ózi úshin ult­ara­lyq kelisim negizgi qundy­lyq­tardyń biri bolyp ta­by­latyndyǵyn jáne elimizdegi dostyq kemesin eshkimniń shaı­qaltýyna jol bermeıtindigin resmı túrde aıtty. Al sodan keıin jún óńdeý fabrıkasynda bolǵan kezdesýde elimizdiń naryqqa bet alyp bara jat­qa­nyn atap kórsete kelip, saýda jasaýdy úıre­ni­ńizder, birinshi qa­battaǵy úılerińizdi ashana, býfet, ıakı dúkenge aınal­dyryńyzdar, dedi. Bul endi Elbasymyzdyń kóregendigi emes pe!» Vladımır Nıkolaevıch soń­ǵy 13-14 jyldan beri Parlament Májilisiniń depýtaty Erjan Rahmetovtiń Semeıdegi ókildiginiń jetekshisi retinde jemisti eńbek etip keledi. Erjan Orazuly Semeı atom polıgonynyń zardap­taryn joıý, osy óńirdegi álemde sırek kezdesetin qaraǵaıly orman alqabyn saqtap qalý, jalpy ekologııa máselesi, Semeıde salynyp jatqan meshit qurylysyna qol sozyp, qamqorlyq tanytýdan shet qalmaı otyrsa, sonyń bir jaǵynda munyń da júrgeni anyq. Sóz sońynda keıipkerimiz bir sát muńaıyp otyryp qalǵan. Chývashııadaǵy áke-sheshesi de búginde o dúnıelik bolyp ketipti. Ákesi Brest qamalyn qorǵaýǵa qatysqan eken.  Ol endi ómir zańy. Al Chývashııada ana tiliniń joıylyp bara jatqany ashy shyndyq. Qazirde bul til mektepterde ana tili retinde ǵana oqytylady eken. Qazaqstandaǵy jaǵdaı tipten de basqasha. Aıtalyq, qalalyq mádenıet jáne tilderdi damytý  bólimi buǵan chývash etnomádenı birlestigin ashý jóninde usynys aıtyp júrgeli qashan. Oǵan adam sany tipten de az bolyp turǵan kórinedi. Osylaı dep qaıta serpilgen Vladımır Nıkolaevıch jubaıy Evgenııa Matveevna ekeýiniń bul kúnde eki ul, bir qyzdan alty nemere súıip otyrǵan baqytty ata-áje ekendikterin asa bir qýanyshpen málimdegen. Mine, baqytyn Qazaqstannan tapqan bizdiń keıipkerimiz osyndaı jan. Dáýlet SEISENULY. Semeı.