Nesipbek AITULY: «Qazaqtyń asyǵy túgel bolmaı, basqanyń dúnıesi túgendelmeıdi»

Tatýlyq pen turaqtylyqty, el azamattaryn qazaq ultynyń mańaıyna toptastyrýdy ózek etetin 1 mamyr – Qazaqstan halqynyń birligi kúni merekesi qarsańynda aqyn, Sáken Seıfýllın murajaıynyń dırektory Nesipbek Aıt­uly­na jolyǵyp, el turǵyndarynyń birligi men tutastyǵyna qatysty birer saýal qoıǵan edik. – Nesipbek aǵa, 1 mamyr – bir­lik merekesi. Bul merekeni álemniń kóptegen eli ár túrli maz­munda toılaıdy. Qazaq hal­qy úshin bul merekeniń mán-mańyzy nede? – Biz burynyraqta, bala kezimizde 1 mamyrdy halyqaralyq yntymaq kúni dep merekelep kel­dik qoı. 1 mamyr biz úshin sol kezdegi úlken merekelerdiń biri bolatyn. Esimizde qalǵany, dál osy kúni búkil dúnıe júzi ha­lyq­tarynyń yntymaq kúni dep aq kógershin ushyryp jatatynbyz. Al endi Qazaqstan úshin bul kúnniń máni tipti tereńdep ketti dep oılaımyn. Sebebi, Elba­sy­myz Nursultan Nazarbaev  táýel­sizdik alǵannan bergi 20 jyl ishinde kópultty Qazaq­stan halqyn sútteı uıytyp, taǵ­dy­ryn jarastyrdy. Qazir Qa­zaq­stan beıbitshiliktiń úlgi­sine aı­nalǵan el boldy. Sebebi, túpki saıasat – álem halqyn, halyqtar arasyndaǵy rýha­nııat­ty, memleketter ara­syndaǵy syılas­tyq­ty jaras­tyrý. Ras, Keńes ókimetiniń tu­synda halyqtar dostyǵy degen úlken saıasat júzege asty. Biraq, shyny kerek, sol saıasattyń tegeý­rinimen qyzyl ımperııanyń qa­baǵynan, tizesinen qoryq­qan­nan keıin ǵana jurt ishinde ty­nysh­tyq ornaǵandaı, el bir-birimen, ulttar bir-birimen ja­qyn­das­qan­daı kórinetin. Alaıda, ár ult­tyń, ásirese, az ult­tardyń ishinde bir syz, ókpe, tipti qan qatyp jatty. О́ıtkeni, Keńes óki­meti tusynda keshegi re­pres­sııa­lyq qyrǵyn, halyq­tyń ash­tyq jyldary kórgen qııa­naty, ıaǵnı 30-shy jyl­dar­dyń basynda qoldan jasalǵan genosıd, áleý­met­tik teńsizdik sekildi keleń­sizdikter keńinen kórinis bergen edi. Buǵan qosa, til máselesi jó­nindegi Keńes Odaǵynyń kons­tı­týsııasynda jazylǵan «ulttar óz betinshe damıdy, óz betinshe gúl­denedi» degen ult saıasaty qaǵazda jazyldy da, al shyn máninde júzege asqan joq. Bul qoldan jasalǵan, kúshtep ta­ńylǵan saıasat boldy. Al elimizdegi sońǵy 20 jyl ishindegi ult saıasaty eshqandaı kúshteýsiz, eshqandaı zorlyqsyz shynaıy túrde júzege asyp otyr. Qazaqstandaǵy ár ult ókil­derine erkindik berildi. Olar­dyń má­denıetine, tiline, qyzmetine esh­qandaı qysym jasalǵan joq. Qa­zaqstandaǵy el birligi, ynty­maǵy degenińiz kúshtep tańylǵan emes. Ol tabıǵı túrde júrip, halyqtyń aqjarma tileginen bir-birine degen shynaıy senimi ornady. Osyǵan árdaıym táýbe deýimiz kerek. Keıde artyq-kem sózder aıtylyp jatady. Keıbir máselelerge qatysty oı-paı­ym­dar sholaq qaıyrylyp jatady. Men mundaı pikirlerge kóp jaǵ­daıda qosyla bermeımin. – Qazaq jerindegi ultara­lyq bir­lik ıdeıasyna qarata aı­­tyl­ǵan: «etnosaralyq tole­rant­tylyqtyń biregeı modeli» degen túsinikti óz ishimizde jıi estip jatamyz. Álemniń keıbir elderi azamattary da oı-paı­ym­daryn osy pikirdiń tóńire­ginde óretinin kórip júrmiz. Sizdiń pikirińiz qandaı? – Tózimniń de shegi bar. Árıne, qazaq halqy – ejelden keń, darhan halyq. Jerimiz qan­daı keń bolsa, peıilimiz de son­shalyqty keń. Qonaqjaılyǵymyz jáne bar. Qazaq ózi bastap, basqa halyqqa shabýyl jasap, ózgeniń qolyndaǵysyn tartyp alatyn halyq emes. Tabıǵatynda joq. Qa­zaq halqynyń osy tózimdiligin, darhandyǵyn, keńpeıildigin paıdalana berýge bolmaıdy. Ár ult­tyń óziniń namysy bolady. Kez kelgen kishkentaı ult, az halyq bolsyn, onyń namysyna tıgen kezde shamdanady. Namys degenimiz – ózgeniń tarıhyn joqqa shy­ǵarmaý jáne aıaqqa taptamaý, tilin qorlamaý, ádet-ǵurpyn syılaý. Baıaǵyda saq patshaıymy Tomırıs Kır patshamen soǵysqan kezde: «Bizben shyn soǵysqyń keletin bolsa, aldymen, bizdiń babalary­myzdyń zıratyna tıisip kór, sonda kóresiń saqtardyń qalaı so­ǵys­qanyn», depti. Sondyqtan, másele – ár halyqtyń ózara, bir-birimen syılastyǵynda jatyr. Bul bir-biriniń mádenıetin, ta­rıhyn, tili men dilin syılaýdan da kórinedi. Jáne bul baqaı eseppen, basqa da bir qýlyq-sum­dyqpen emes, shynaıy syılastyq túrinde bolýy kerek. Qazaqta sóz bar: «Syıǵa – syı, syraǵa – bal» degen. Biz osyndaǵy ózge ult ókilderin syıladyq pa? Olar da bizdi solaı syılaýy kerek. Biz olardy alaqanymyzǵa salyp, tó­bemizge kóterdik pe? Olar da qa­zaq halqyna sondaı syı kórsetýi kerek. Syılastyq eki jaqtan birdeı bolmasa, eshqashan shyn má­nindegi bereke-birlik bolmaıdy. Árıne, qazaq halqynyń keıbir tustarda tózimdilik tanytatyn kón­bistiginen, keńdiginen esesi ketip jatatyn tustar kezdesedi. Bir­aq, asa bir aıǵaı-shý týdy­ra­tyndaı, odan bir tragedııa jasaı­tyndaı jaǵdaı joq. – Qazaq halqy – memleket quraýshy halyq. Iаǵnı, ol eldegi etnosaralyq birlik pen ke­lisimniń saqtalýyna aldymen múddeli jáne jaýapty. Al ózge et­nostar memleket aldyndaǵy jaýapkershiligin sonshalyqty sezinip otyr ma? Olar qazaq ultynyń mańaıyna qansha­lyq­ty toptasyp, el damýyna úles qosa alyp otyr? – О́tkende telearnadan Murat Ahmadıevtiń sózin tyńdadym. Uı­ǵyr halqynyń belgili óner qaı­ratkeri: «Biz qazaqtyń ta­rıhyn, tilin bilmesek, osy memlekettiń aza­maty bolyp otyrǵanymyz shy­naıy emes», dep aıtqan edi. Qazaq jerindegi etnostar elimizge týra osy turǵydan qaraıtyn bolsa, olarǵa myń da bir rahmet. Qa­zaq tilin bilýge talpynyp jatqan ózge ult ókilderin kórgende ishiń jylıdy. Árıne, túrli jaǵdaılar da oryn alyp jatady keıde. Ondaı jáıtterdiń bolmaǵanyn qa­lar edim. Aldymen qazaq halqyn, negizgi halyqty syılap, táýel­sizdigimizdi, memlekettiligimizdi shynaıy moıyndaý kerek. – Táýelsizdiktiń 20 jyly ishinde ózge etnos ókilderine óz mádenıetin, tilin damytýǵa, ádet-ǵurpyn saqtaýǵa, jandan­dy­rý­ǵa jan-jaqty jaǵdaı jasal­dy. Endi olardyń da memlekettik tildi úırený deńgeıi sy­na­latyn kez jetti dep oıla­maı­syz ba? – Áldeqashan jetti. Alaıda, so­lardyń tilge kerenaýlyq ta­ny­typ otyrǵandary qazaqsha bilmeıtin qazaq azamattarynyń ki­ná­sinen dep oılaımyn. О́ziniń je­rinde, óziniń besiginde otyryp, qazaq tilin bilmeý – namys­syz­dyq. Aldymen, qazaqtar qazaq tilinde sóıleıtin bolsaq, jaǵdaı basqasha bolar edi. Máselen, Qa­sym-Jomart Toqaev az jyldyń ishinde tildi úırenip aldy ǵoı. Demek, is basyndaǵy, bılik ba­syndaǵy azamattarda nıet bolýy kerek. Bul muz erimeı, biz basqaǵa tilimizdi qalaı úıretemiz? Qazaq óziniń namysyn oıatyp, óz kóshin túzemeı me aldymen? Barlyǵyn ózimizden bastaýymyz kerek. Nıetimizdi túzeıik. Ekinshiden, ózge etnostar memlekettik tildiń mártebesin, deń­geıin kóterý úshin kúresýi kerek. Olardyń tili men mádenıetine esh­qandaı kóleńke túspeıdi. Biz olarǵa «óz tilińde sóıleme» dep otyrǵan joqpyz ǵoı. Úıinde sóı­lesin, mektebi ashylyp, ádebıet­teri damyp jatyr. Gazetteri shy­ǵyp jatyr. Etnostar qazaq hal­qyna kómektesip, biz tirek bol­saq, olar súıeý bola bilýi kerek. Sonda ǵana eldiń shańyraǵy as­qaqtap, bosaǵasy berik bolmaq. – Egemendik alǵan jyldar kezeńin saralaı kele kóz jú­girt­seńiz, birlik qýaty qansha­lyqty nyǵaıypty? – Menińshe, bekidi, nyǵaıdy. Áıtpese, aınalamyzda qandaı jaǵ­daılar bolyp jatqanyn kórip otyrmyz ǵoı. Qazir Qazaqstanda turatyn etnostar ózderiniń Ota­ny Qazaqstan ekenin túsindi. Ketkender qaıtyp kelip jatyr. Ger­manııaǵa ketken nemister qaıtyp kelip, «qaıran, aýylym», dep jylap kórisip jatqan jaǵdaılar kezdesedi. Demek, olardyń taǵdy­ry qazaq jerimen máńgi baı­lanǵan. Biz durys ómir súrý úshin, úıimizdegi balamyz, otbasymyz, oshaq qasymyz aman bolý úshin de bir-birimizben tatý bolýymyz kerek. Bizde, shyn máninde,  bas­buzarlyq, tentektik jasap, búı­rekten sıraq shyǵaratyn toptar joq. Bar bolsa, syrttan kelip jat­qan aǵymdar, onyń ishinde dinı aǵymdar dep oılaımyn. Al Qa­zaqstannyń ózinde turatyn túpkilikti halyq mundaı syńar­jaqtyq pen syńarezýlikke bara qoıady dep oılamaımyn. Bul, árıne, birlik qýatynyń arqasy. – Prezıdent Qazaqstan hal­qy Assambleıasynyń XVII se­zinde «Bıyl biz 1 mamyrdy al­ǵash ret jańa formatta atap óte­tin bolamyz. Búkil Qazaq­stan boıynsha buqaralyq sherýler, patrıottyq aksııalar ótedi. Kóktemgi 1 mamyr merekesi bizdiń elimizdiń barlyq etnostaryn burynǵydan da góri jaqyndastyra túsýge tıis», – degen edi. 1 mamyr, sizdiń oıyńyzsha, qandaı sıpatta túrlenip, jandanýy kerek? – Baıaǵy 1 mamyrdyń sary­ny­men kete berýge bolmas. Árıne, túpki mazmuny sol. Iаǵnı, ulttar arasyndaǵy dostyq pen birlik, el ishindegi tynyshtyq. Biraq, mu­nyń astarynda qazaqtyń múddesi turýy kerek. Atap aıtqanda, memleket táýelsizdigi, tutastyǵy, rá­mizderi qurmettelýi tıis. Qazaq­stanǵa, qazaq jerine, qazaq hal­qyna degen qurmet tereńdeı túsýi kerek. Mine, osy turǵyda jan­danýy kerek dep oılaımyn. – Mereke qarsańynda ha­lyq­qa aıtar tilegińiz. – Keshirimdi bolaıyq, keń bolaıyq. Qazaq – osy jerdiń ıesi. Sondyqtan, qazaqtyń asyǵy men esebi túgel bolmaı, basqa­nyń dúnıesi túgel bolmaıdy. Qazaqtyń mereıi ústem bolsa, mem­leketimizdegi ózge ult ókil­deriniń de tórt qubylasy túgel bolady. Úı ishinen úı tikpeıik. Elimizge tynyshtyq, halqymyzǵa birlik tileımin. Áńgimelesken Láıla EDILQYZY.