Bul aýylǵa jumyssyzdyq jat

Qaraǵandy oblysy jaǵyna bar­ǵanymyzda burynǵy Aǵadyr aýdanynyń azamaty shaǵyn aýdandar irilengende on bir myń halqy bar Aǵadyrdy tórt myń halqy bar Shet aýdanyna qosyp jibergeni durys bolmady dedi. Al, Saıram aýdanyna qaras­ty Qarabulaq aýylynda sońǵy statıstıkalyq málimet boıynsha 38 myń 640 adam turady. Bul ar­naıy esep. Biraz jyl burynǵy. Aýyl ákimi Álimjan Nıshan­qulov jaqynda ótken saılaýda ýchaskelerge bólgende júrgizgen esepte halyq sany 41 myńnan asqanyn aıtady. Osyndaıda oı­laı­syz ǵoı. Osy alaqandaı jerge syıyp jatqan úlken aýyldy týrap-týrap birneshe aýdan ja­saýǵa bolady ǵoı dep. – Bul aýylda bir de bir adam aldyma jumys surap kelgen emes, – deıdi aýyl ákimi Álim­jan Raıymqululy. Qaı aýdan, aýyldarǵa bar­sańyz “eki qolǵa bir kúrek” tappaı júrgen azamattardy kórip qalǵan siz tańqalarsyz, al bizge tań emes. Túk te. Rasynda, bul aýylda úıinde “alma pis, aýzyma tús” dep qarap otyrǵan eshkim joq. Negizinen eńbekqor ózbek halqy turatyn bul aýylǵa osydan tórt-bes jyl buryn de kelip, maqala jazǵan­byz. Aýyldan kúnine 40 tonna et daıyndalyp, Almaty, Astana, Qaraǵandy, Qyzylorda baǵytta­ry­na jóneltiledi. Ulan-ǵaıyr jer­de otyr-aý dep oılarsyz. Olaı emes. Basqa aýdandarmen sa­lystyrǵanda alaqandaı-aq jer­de ornalasqan. Aýylda 54832 bas iri qara bar. Bordaqylaýǵa qoıyl­ǵan. Al, saýyn sıyry – 8475, jylqysy – 12500, qoı-eshkisi 61800 myń. Osynshama maldyń deni jaıylym degendi kórmeıdi. Nege? Jaıylymdyq jer joq. Bar jer qory 1134 gektar bolsa, sonyń 2724 gektarynda aýyl otyr. Aýyl sharýashylyǵyna ar­nalǵan 7 myń gektardaı ǵana jeri bar aýyldyń eń úlken prob­lemasy – jer. Aýyldyń ońaılyqpen sý bar­maıtyndaı joǵary jaǵyna jo­lyńyz tússe malaq ıisi mur­nyńyz­dy jarady. Kafege kir­seńiz de, dúkenge kirseńiz de. Sebebi, barlyq úıde derlik mal borda­qylanady. Aldy – 20, sońy 1 myń buqa, ógizge deıin. Jaıy­lym joq bolsa tas jalap semire me dep oılarsyz. Balaýsa kók quraǵy joq bolsa da osynsha maldyń óz qoregi bar. Kúnjara, shrot, maqta qaýashaǵy, shıtti maqtanyń syǵyndysyna syra zaýytynyń spırtke ashyǵan bıdaı qaldyǵyn qosyńyz. Úsh mezgil dáý shelek qospa jemdi jep alǵan sıyryńyz shóp izdemek túgili shala mas bolyp shal­jaıyp jatady. Kúnnen-kúnge jonynan masa taıardaı semirip. Álimjan bar, aýdandyq aýyl sharýashylyǵy bastyǵynyń oryn­basary, ózimizdiń Shavhat Qur­manalıev bar aýyl syrtyna shyqtyq. Qarabulaqta jer jetpegen soń aýyl ákimi kórshiles Túlkibas aýdanynyń sharýa qo­ja­lyǵynan bos jatqan jaıy­lymdyq jerinen 200 gektar jer alyp, sý shyǵarypty. Aýyldyń Qarabulaq dep atalýy jer as­tynan burqyrap shyǵyp jatqan bulaǵy bar. Kóshelerdi kesip aǵady. Isker aýyl ákimi orta ıininen sýyn bógep, sý sorǵy arqy­ly 4,5 shaqyrymdyq qyrǵa shy­ǵarǵan. Osylaısha, mal jaıy­ly­mynan basqaǵa jaramaıtyn jerdi tanap-tanapqa bólip tastap, kókónis egip jatyr. Kúzdik bıdaı ósken alqapta K-700 traktory jer jyrtyp júr. Bergi bette qujynaǵan adam ylǵal jerge pııaz, sábiz kóshetin sińirip jatyr. Bulaq basynda samaýryndy burqyratyp qaınatyp, jumys­shy­larǵa sháı demdep otyrǵan sharýa Rysmat Dehkanbaevty áń­gimege tarttyq. Onshaqty otbasy ár úıden bes-besten adam shy­ǵarady, nesibemizdi osylaı aıy­ryp jatyrmyz deıdi. О́zi alǵan 1 gektar jerdiń jartysyna pııaz, jartysyna sábiz egipti. Úıinde azdap mal bordaqylaıdy. Qol­dan keletini osy dıqanshylyq. Osydan túsken paıdamen otba­sy­myzdy asyrap otyrmyz. Joq deseń bireý óz sybaǵasynan kesip bere me, deıdi ol. Maman­dyǵy elektr-montajshy birjola osy kásipke bet burǵan. Aýyl ákiminiń óz esebi bar. Túlkibas aýdanymen ósirgen bı­daıynyń 20 paıyzymen esep aıy­ryssa, kókónisten túsken paı­­da sharýalardyń ózinde qala­dy. Bularǵa da ońaı emes. Elektr qýaty qymbat. Joǵaryǵa sý sorǵymen sý aıdaý bir maýsymǵa 3 mln. teńgege túsedi eken. Túlkibastyń maldan basqaǵa qyzyǵy joq týsyrap jatqan jerine qyzyǵyp jatqan tek bular emes. Aýyl turǵyndary uzyn-yr­ǵasy 1 myń gektardaı jerdi jalǵa alǵan. Burqyrap quıylyp jatqan bulaq sýynyń qulaǵynda tur­myz. Álimjan kúrsinedi. Túsinip turmyz. – Osy jer Qarabulaqtyń menshigi bolsa anaý qyrǵa júzim egip tastar edim, jaqsy ósedi, – deıdi ol. – Tamshylatyp sýarýǵa da kóshýge bolar edi, bir kúni qojaıyny jerimdi qaıtar dese esil eńbek, qyrýar qarjy jelge ushady ǵoı. Onysy ras. Biz de ishimizden eseptep kórdik. Túlkibas aýdany­nyń shegindegi osy jerge sý kelmeıdi. Tek, jaıylymdyq qana. Al, Qarabulaq sý sorǵymen sý shyǵaryp, kókónis egip otyr. Azyq-túlik qaýipsizdigin qamta­ma­syz etip. Shúrshitke berip jat­qan joq, berse óz otandasy, baýyry. Oblys ákimdigi eki jaq­ty kelistire otyryp, jaıylym­dyq jerden osy aýylǵa aýys­tyr­sa Qarabulaqtyń eńbekqor halqy álimsaqtan bos jatqan jerdi baý-baqshaǵa aınaldyryp jiberer edi. Jalpy, oılanatyn másele. Oblys ákimi Asqar Myr­zah­metov aınalymnan shyǵyp qalǵan 70 myń gektar sýarmaly jerdi qalpyna keltirdi. Aýyl sharýashylyǵynyń ónimdiligin kó­terýge bilek sybanyp kirisip júr. Jer joqtyqtan jaıylym­dyq jerdi óz kúshterimen sýar­maly jerge aınaldyrǵan qarabu­laqtyq sharýalarǵa osy shetin máseleniń ońtaıly sheshilýine septesse bolar edi. Sharýalar alańdamaıtyndaı uzaq merzimdi jalǵa berý bolsa da. Alaqandaı jerde otyrǵan Qa­ra­bulaq aýylynyń jarty Qa­zaq­standy etpen qamtamasyz etetindeı qaýqary baryn joǵaryda aıttyq. Osyndaǵy mal bazaryna kórshi úsh-tórt aýdannan júz­dep mal ákelinedi. Bireýi qaıt­paıdy. Orta baǵasyn shyǵaryp, tuta­symen satyp alatyn baıpatshalar bar. Tirsegine súıenip ázer jetken mal eki-úsh aıda junttaı bolyp semirip shyǵa keledi. Saýmalap suramasań mal baqqan sharýa ishki qupııasyn asha bermeıdi. Til-kózden qorqady. Básekeles­terdiń kóbeıetin­digi­nen de qa­ýiptenetin bolar. Áıtse de osylardiki durys. Eshkimge ala­qan jaımaıdy. Jumys, kó­mek surap ákimdik esigin qaq­paıdy. Barqyrap araq iship, kóshede júrmeıdi. Qys boıy mal bor­daqylap, kóktemnen kúzge deıin egindik basynda júredi. Osy aýylda 12,5 myń Batyr ana bar. Balany dúnıege ákelý baqyt dep esepteıdi. – Bizdiń Qarabulaqqa Mankent, Saıramdaǵy aǵaıyndar qyzyn bermeıdi, – dep kúledi ákim. – Erteden qara keshke deıin jumysqa salyp qoıady dep qor­qady. Al, bizden qyz alýǵa bári qushtar. – Qarabulaqtan qyz alsań kartoshkasymen qosyp beredi degen sóz bar, – dep kúledi Shavhat. Túsinikti ǵoı. Bul aýylda eńbekke jaraǵannyń bári ju­mysta. Sondyqtan ýaıymsyz. Qa­ryn toq, kóılek kók. – Elbasymyzǵa rahmet aı­tady sharýalar, – dedi qoshta­sarda ákim. Eńbek jasaımyn degen adamǵa bári bar. Memlekettik kómek alyp jatyr. Tekserýshiler qoqańdap kele berýdi qoıdy. Jer – bizdiń anamyz. Basqa ne kerek. Jumyssyzy joq aýyldan kó­ńilimiz toǵaıyp qaıttyq. Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy, Saıram aýdany, Qarabulaq aýyly.