Balyq emes, qarmaq beredi

Tóle bı aýdanynda shaǵyn jáne orta bızneske qolaıly jaǵdaı týǵyzylǵan Tóle bı aýdanyndaǵy ortalyq kó­shemen júrseńiz tas tuǵyr ústindegi alyp jumyrtqaǵa kózińiz túser. Jum­baqtarda aıtylatyn aýzy-murny joq otaý. Alyp jumyrtqa. Bajaılap qara­sa­ńyz jumyrtqa astynan qoı bastary kóriner. Sáýletshiniń osymen ne aıt­qysy keletindigi sondaıda sanańyzǵa sart ete qalady. “Qoı ústine boztorǵaı jumyrt­qa­laǵan zaman”. Ishińiz jylyp qoıa beredi. “Qazaqstanda eshteńe óńdirilip jatqan joq, buraý da shyǵara almaıdy” dep mola basyndaǵy baıǵuzdaı zarlaı­tyndar aıta berer. Qazaq mundaıda “óz bastaryna kóringeı” demeı me?! Tóle bı aýdanynyń ákimi, ákimdik júıede úlken tájirbıesi bar Áýelhan Turǵymbekovpen birge birtalaı ny­san­dardy araladyq. Ádette, mal jaıylymy men egiske ǵana jaraıtyndaı kórinetin Tóle bı aýdanynda sońǵy ýaqyttary talaı soqtaly dúnıeler jasalǵan. Agrarly aımaqtyń negizgi ustanyp otyrǵan baǵyty – egis kólemin ulǵaıtý, baý ósi­rý, iri qara maldy bordaqylaý jáne jyl­qy sharýashylyǵyn damytyp, qy­myz ónimin arttyrý bolyp otyr. Aýdan ákimi oblysta alǵashqy bolyp ekono­mıkalyq-áleýmettik damýdyń 2010-2012 jyldarǵa arnalǵan orta merzimdi damýdyń is-shara josparyn jasap, jumysty osy júıege qurǵan. Sonyń áse­rinen jańa jobalar qarjylandyrylyp, egis kólemin dıversıfıkasııalaý jyl saıyn artty­rylyp keledi. Aýdan ekonomıkasynyń qalypty damyp kele jatqandyǵyn jylyjaı salýdan da baıqadyq. 2010 jyly 1,93 gektarǵa jylyjaı salý kerek bolsa oryndalǵany 2,39 gektar.  Bul burnaǵy jylmen salystyrǵanda 1,8 gek­tarǵa nemese úsh esege artyq. Osy jumys 2011 jyly da jaqsy jalǵasyn taýyp keledi. Tamshylatyp sýarý boıynsha da osyndaı jaǵymdy mysaldardy aıtýǵa bolady. Jeke kásipkerdiń óz qarajaty esebinen jyly­na 600 tonna ósimdik maıyn shyǵaratyn seh iske qo­sylǵanyn kórdik. Aýdanda talaı ıgilikti sharýalar júzege asyp jatyr. Máselen, eki joba boı­yn­sha «Italsementgrýpp» JShS jańa úlgidegi sement zaýytyn salý jáne «Keremet» JShS temirbeton baǵanalary men otqa tózimdi shamotty kirpish shyǵarý jobalaryn iske asyrý jumystaryn júrgizýde. Lenger máshıne jasaý zaýytynda qurylys materıaldaryn shyǵaratyn júıe iske qosylyp jatyr. «Atameken Nan», «Baǵdaýlet 1», «Ernýr stroı», «Spesteh» JShS, «Ońtústik Munaıgaz» AQ, jalpy 8 kásiporyn «ISO» halyqaralyq standarttar sertıfıkatyn aldy. Eki seriktestik «ST K2» sertı­fıkatynyń 5 túrin ıelendi. О́tken jyly aýdan ekonomıkasyn damytýdyń birden-bir kózi retinde shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytý jumys­taryna basymdylyq berilgen. Kásipkerlerdiń bıznesin damytý maqsatynda Lenger qalasy men aýdan aýmaǵynda 11,8 gektar jer telimi bólinip, onyń 8 gektary aýksıon arqyly satyldy. Smetalyq quny 500-520 mln. teńgelik 7 iri joba daıyndalyp, qazirgi tańda 300 mln. teńgelik 3 jobanyń (ortalyq bazar, avtobeket jáne halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy) qurylys-montaj jumystary júrgizilýde. 2010 jyly 24 jaýapkershiligi shekteýli seriktestik qurylyp, 296 adam jumyspen qamtyldy. Ekinshi deńgeıdegi bankter men nesıe uıym­dary­nan 1649 jeke kásipker ózderiniń bıznesin damytý úshin 389 mln. teńgeniń nesıelerin alyp jumys atqarýda. Týrısterge aýdannyń kórkem de kórikti jerlerin kórsetip, sapaly demalys uıymdastyrý arqy­ly bıýdjetti tolyqtyrýǵa múmkinshiligimiz mol, – deıdi aýdan ákimi. Bul salany damytý maqsatynda jalpy quny 2 mlrd. 350 mln. teńgeni quraıtyn 4 iri jobany iske asyrý jumysy júrgizilip jatyr. Atap aıtsaq, 40 demalýshyǵa qyzmet kórsetetin 300 mln. teńgelik Qasqasý shatqalyndaǵy úlken demalys orny ashylyp, qyzmet kórsetýde. 30 adam turaqty jumyspen qamtyldy. - 30 demalýshyǵa qyzmet kórsetetin 100 mln. teńgelik Aqmeshit shatqalyndaǵy «Krasnye skaly» demalys orny ashylyp, 20 adam jumys isteýde. - quny 450 mln. teńgelik «Alataý» shańǵy bazasy aýmaǵynda emdeý saýyqtyrý ortalyǵynyń qurylys jumystary qarqyndy júrgizilýde. Mun­da 100 adam jumysqa tartylyp, nysan bıylǵy jyly iske qosylady. Saıram-sý shatqalynda ornalasqan «Alteks» demalys aımaǵynda quny 1,5 mlrd. teńgelik dem­alys ornynyń (6 ǵımarat) kurylysy júrgizilýde. Osy jerge baratyn 13 shaqyrym jolǵa 195 mln. teńge ınvestısııa tartylyp, kúrdeli jóndeý jumystary aıaqtaldy. Bul óz tarapynan osy aýmaqta demalys oryndarynyń ashylýyna yqpalyn tıgizedi. - 10 jeke kásipkerler demalys aı­maǵynda ornalasqan ǵımarattaryn kúr­deli jóndeýden ótkizip, demalý­shy­larǵa qyzmet kórsetýde. Qasqasý taý shatqalynyń «Qas­qasý» taý shańǵysy demalys aımaǵyn jasaý úshin 56,8 gektar jer bólinip, ınjener­lik-kommýnıkasııalyq júıeni júr­gizýge qarajat bólindi. Aýdan ákimi aýdandyq bıýdjetti eseleý úshin qolda bar múmkindikterdiń bárin jasaýda. Jurtshylyqpen jıi kezdesip, jańa jumys ornyn ashamyn deýshilerge Úkimet tara­py­nan jasalyp jatqan jeńildikterdi túsindiredi. Oblystyń óz ishinde jeńil paıyzben qarjy­lan­dy­ratyn nesıe seriktestikteri, “Maksımým” orta jáne shaǵyn bıznesti nesıelendirý ortalyqtary jaıly keńinen maǵlumat beredi. Ákimdik qyz­metkerlerin de osy maqsatqa jumyldyrǵan. Tóle bı aýdany – aspanmen amandasqan aqbas Alataýdyń tizesinde otyr. Ta­bıǵaty kórkem. Sondyqtan, qyzmetin, bedelin paı­dalanyp ulan-ǵaıyr jerdi jambasyna basyp otyrǵan azamattar barshylyq. Ne ózi jerdi jumys etkizbeıdi, ne ózgege bermeıdi. Aýdan ákimi olarmen ymyraǵa kelmek emes. Jerdi túgendeý jumysta­ryn júrgizip jatyr. Orta bıznesti dóńgeletip alyp ketetin sharýalarǵa bólip bermek. Ondaı talapkerler kóp. Aýdan basshysy­nyń talabyn túsinýge bolady. Orta jáne shaǵyn bıznes talaı irgeli memleketterdiń daǵdarys jaǵdaıynda kóshin túzedi. Birdi eki etemin dep otyrǵan sharýalarǵa kómektesemin degeni búgingi kúngi basshylyqqa talaptyń eń úlkeni. Baqtııar TAIJAN. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Tóle bı aýdany.