Tereń tanym, beren ustanym

Sofy Smataev – talanttyń kemeli bola júrip tarlan tartqan, talanttyń tarlany bola júrip kemel tartqan, qazaq ádebıetiniń damýyna zor úles qosqan quryshtaı qaı­ratty qalamger. Jazýshy eliniń ıgiligine toǵyz roman, on úsh povest, on tórt pesa, on eki dastan, úsh kı­nos­senarıı, bes lıbretto, sondaı-aq áńgi­meleri men óleńderiniń, pýblısıstıka­lyq shyǵarmalarynyń qalyń qataryn usynyp­ty. Olardyń ishinde on tórt eldiń tiline aý­da­rylyp, álem halyqtarynyń rýhanı baı­ly­ǵyna aınalǵan týyndylary da az emes. Sonyń biri de biregeıi onyń «Elim-aı» trılogııasy. О́zimizge belgili, «Elim-aı» áni dúnıege kelgeli de birneshe ǵa­syrdyń júzi boldy. Memlekettiń táýel­siz­digin, eldiń egemendigin joqtaǵan halyqtyń osy ánin tyńdap ósken urpaqtyń birneshe býyny ótti. Qansha kósh, qansha kerýen kóńi­lin tolqytyp aıtyp ótken osy ánniń ózegi­nen óz shyǵarma­shy­lyǵy úshin asa baǵaly mán tabý, sóıtip ha­lyqtyń erkindigi, táýel­sizdigi, Otany úshin qaharmandyq kúresin sýretteıtin tutas bir tarıhı trılogııa jazyp shyǵý bizdiń zaman­dasymyz Sofy Smataev­tyń talant tabı­ǵa­tyn ilgeride ótkenderden de, ózimen zamandas qalamgerlerden de erekshe kórsetedi: jazýshynyń kózi kóregen, kó­ńili júırik, tanymy tereń. Týrasyn aıtsaq, jazýshy jazar shyǵarmasynyń taqyryby men ıdeıasyn halyq tarıhynan, adam taǵ­dy­rynan, ult rýhynyń qasıetti kúsh-qýatynan izdeıdi de, «júregine súńgip, túbin kózdep», shyn asyl­dy sodan tabady. Qazaq sóz óneriniń ejelgi dáýirden bú­gin­­ge deıingi damý tarıhynda kóptegen ózge­ris­­ter bolǵany belgili. Bir qubylystar ósh­ti. Ekinshi bir qubylystar ózgerdi. Endi bir qubylystar óshpedi, ózgermedi. Osylardyń basynda adam ózgergende kónermegen, zaman qubylǵanda buzylmaǵan, ulttyń sanasynda saqtalǵan, rýhymen birge jasaǵan, sóıtip búgingi kúnimizge sary altyndaı sarǵaıyp, saf kúıinde jetken memlekettiń táýelsiz­digi, eldiń egemendigi, adamnyń adamgershilik kemeldigi syndy asyl qazynamyz tur. Memlekettiń táýelsizdigi, eldiń egemendigi, adamnyń adamgershilik kemeldigi týra­ly oı ótken ǵasyrlardyń qoǵamdyq sana­sy­nyń basty qozǵaýshy kúshi boldy. Bul sózderdiń negizinde úlken uǵymdar jatqany ras. Búgin­de olardy uǵym dep qana taný jet­kiliksiz. Endigi tusta olardy hal­qy­myz­dyń baǵy men quty, qadiri men qasıeti dep bilgenimiz pa­ryz. О́ıtkeni, kóz aldymyzda dereksiz uǵym­nan zatty bolmysqa, alys armannan asyl aqıqatqa aınalǵan memlekettiń táýel­sizdigi, eldiń egemendigi, adamnyń adam­gershilik kemeldigi – bizdiń ǵasyrymyzdyń qoǵamdyq sa­na­sy úshin de baǵa jetpes basty qundylyq. Sofy Smataev shyǵarmashylyǵy osyndaı qundylyqtarǵa negizdeledi. Bir «Elim-aı» emes, jazýshynyń «Aqjeleń», «Bulaq», «Máń­gilik bastaýy», «Biz qul­myz ba, kimbiz?», «Jarylǵap ba­tyr» romandary da, «Qobylandy ba­tyr», «Dúnıe óterinde shyr aınal­dy» jáne basqa orta kólemdi epı­ka­lyq týyndylary da, «Han Abylaı», «Buqar jyraý», «Shaqshaq Jánibek», «Bas qaıda, bas?», «Altyn qundaq» sekildi dra­ma­lyq týyndylary da memlekettiń táýel­sizdigi, eldiń egemendigi, adamnyń adamgershilik kemeldigi týraly tereń tebirenisten, sý­ret­kerlik qushtarlyqtan týǵan. Qalam­ger­diń óleńderi men dastan­da­rynda da zaman­nyń syny, adamnyń syry shynaıy kórinis tabady. «Elim-aı» trılogııasynyń kór­kem­dik qu­ry­lymynda handar men sultandardyń, bıler men batyr­lardyń qalyń qatary kóri­nis beredi, halyq, buqara tirshiligi de keń oryn alady. Tarıhı dáýir, tarıhı tulǵa­lar bol­my­sy, halyq ómirindegi tra­gedııalyq ári qahar­mandyq kezeńniń shyndyq oqıǵalary paıymdalady. «Elim-aı» trılogııasynda el ulandary­nyń Otan úshin júrgizgen erlik urystary­nyń, halyq qaharmandyǵynyń úlken sýreti jasalǵan. Jeke batyrlardyń tulǵalary da tarıhı shyndyqqa saı daralanady. Colar­dyń qataryndaǵy eren batyrlardyń biri Jáńgir sultan men jońǵar noıandary ara­syn­da bolǵan birneshe surapyl urystardyń sýreti erekshe kórkimen kóz tartady. Qujat­tarda 1634 jyly jońǵarlardyń qazaqtarǵa oısyrata soqqy bergeni, sol soǵysta Esim hannyń uly Jáńgir sultannyń jaý qolyna tutqynǵa túskeni týraly aıtylady. Trılogııada Jáńgir sultannyń tutqynǵa túsýi naqty kórsetilmeıdi, avtor qazaq hanzada­sy­nyń tut­qyndalýyna sebepker bolǵan jaǵ­daı­dy ózi oıdan topshylap tolǵaıdy. О́z dáýi­riniń teń­dessiz zor batyry atanǵan Jáń­gir­di ashyq, betpe-bet soǵysta tutqynǵa tús­ken­deı kúıge ushyratpaı, aınalasyn­daǵy­lardyń qamsyz­dy­­ǵy­nan qapyda qalǵandaı etip sýretteý – qalamgerdiń shyǵarmashylyq qııalynan týǵan mazmuny baı, maǵynasy tereń kórkemdik sheshim. Jáńgirdiń tut­qynnan bosanýyna baıla­nys­ty epızodqa qatysty da osyny aıtýǵa bolady. Jazýshy tarıhı tulǵanyń bolmy­syn­daǵy izgilik, erlik qasıettiń halyqtyq mánin ashyp, aıqyndap, ajarlaı túsedi. «Elim-aı» romanynda Jáńgirdiń soǵys aldyndaǵy kóńil kúıin ańǵartyp, áskerı oılaý ereksheligin tanytatyn kórkemdik top­­­shylaýlar men sýretter de tutastaı shyn­­­dyq­qa negizdelgen. Soǵys jaǵ­da­ıyn­da­ǵy qolbasynyń áskerı áreketiniń nátı­je­liligi jaýdyń kúshin, amal-aılasyn, belgili sát­ter­de kórsete alatyn qaıratyn aldyn ala ba­rynsha tereń taldap, talqylap taný já­ne soǵan oraı belgili jaǵdaıdaǵy eń tıim­di, utymdy sheshimdi qabyldaı bilý qabi­letine tikeleı táýeldi. Jazýshy Jáńgir­diń alty júz qolmen jaýdyń elý myń ás­keri­ne toı­tarys berýge bekingen nar táýekel ba­tyl­dyǵyn, alty júz qolmen de qaptaǵan qa­­lyń jaýǵa uqsata toıtarys berýge bola­tyn oń­taı­ly sát pen qolaıly jaǵdaıdy tań­dap, taba bilgen alǵyrlyǵyn ańdatady. Alty júz jaýyngerdiń elý myń qolmen betpe-bet qııan-keski shaıqasy da romanda úlken sheberlikpen beınelenedi. Shákárim Qudaıberdıevtiń “Qalqaman-Ma­­myr” dastanynda óz jurtyna qapa bo­lyp, naǵashy jurtyna ketken Qalqamandy izdeýge el adamdarynyń “Aqtaban shuby­ryn­dy” jaǵdaıynda múmkindigi bolmaǵan­dyǵy aıtylady. Odan ári dastanda mynadaı málimet bar: «Ol túgil Ánet babań kóshke ere almaı, Tirideı dóń basynda qalǵan ól­meı». Ánet babanyń jaýdan yǵysyp bara jat­qan eldiń kóshine ilespeı, jurttaǵy dóń basynda qala bergeni jaıyndaǵy málimet Shákárimniń shejiresinde de saqtalǵan. Ilııas Esenberlınniń tarıhı trılogııasynda Ánet babanyń eldiń kóshine ere almaı, jurtta qalyp qoıǵany osy qalypta kórinis tabady. «Elim-aı» trılogııasynyń úshinshi kitabyn­da osy oqıǵa Qaz daýysty Qazybek bıdiń áńgi­mesiniń jelisinde baıandalady. Jaýdyń jaýyzdyǵyna shydaı almaı jan saýǵalap bosqan eldiń kóshine Ánet babanyń ózdiginshe ilesip júre almaǵany shyndyqqa qaıshy kelmeıdi. Olaı deıtin sebebimiz, Qalqaman-Mamyr daýy tusynda Ánet baba, Shákárim Qudaıberdıevtiń dastanynda berilgen málimet boıynsha 95 jasta bolsa kerek. Júz jasqa qaraı aıaq basqan qart bıdiń jaýgershilik jaǵdaıynda da, beıbit turmys jaǵdaıynda da ózdiginshe kóshke ilesip júrýi neǵaıbyl. Ánet ba­ba­nyń kóshken eldiń jurtynda tóbe basynda tirideı qala berýin onyń qartaıǵan, aıaq basyp júrýge jara­maı­tyn dármensiz kúıimen baıla­nys­ty sý­ret­teýdiń jazýshy úshin de, jazýshynyń shyǵar­masy úshin de jattyǵy joq. Munyń ózi bir jaǵy­nan “Aqtaban shu­by­ryndy” bol­ǵan el taǵdyryndaǵy trage­dııa­lyq ahýal­dy anyq, naqty kórsetýde aıryq­sha qyzmet atqarady. Sofy Smataev­tyń trılogııa­syn­da seldeı qaptap kele jatqan jaýdan yǵys­qan Osha­­ǵan bıdiń aýy­lynyń jalpy kó­ri­nisi sýretteletin epı­zod bar. Aýylyn, týǵan-týys­taryn tú­gel kó­shir­gen Osha­ǵan bı jal­ǵyz ózi jurtta qa­lýǵa bekinedi. Áke­sin tirideı jaý qoly­na qalaı qal­dyryp ke­terin bil­meı jany qı­nal­ǵan ulyna Osha­ǵan bı mynany aıtady: “… – Meni jaz­ǵyrmas. Qashyp ketsem, jaz­ǵyrar kóp. Taýym da, ózenim de, jer­oshaǵym da, tipti otymnyń or­nyn­daǵy kúlim de joq­taıdy. Men ketsem, kári súıe­gimdi qaı­ta ákele almaı­myn. Onan da Alla­nyń aq buıryǵyn osy aradan kúteıin. Eń­keıshi, Dáý­lenim, – dep sóziniń aıaǵyn sy­byr­lap bitirdi. Ál­siz erin ulynyń mań­daıy­na bolar-bol­mas tıdi de, endi qaıtyp ashyl­maı bú­rildi de qaldy”. Oshaǵan bıdiń sózi kesimdi, sheshimi berik. Osy sózine baıyppen qaraǵanda, bıdiń kósh­ken aýylyna ermeı, jurtyndaǵy tóbe ba­syn­da japadan-jalǵyz qalyp qoıa berýiniń birimen-biri tyǵyz baılanysty eki sebebi bary baıqalady: onyń biri, týǵan jerin, ós­k­en ortasyn tastap ketýge bıdiń dáti jetpeıdi. Ekinshiden, qart bı kári súıegi jat jerde emes, kindik qany tamǵan týǵan topy­raqta qalýyn qalaıdy. Týǵan jer týraly berik qalyptasyp qalǵan qasıetti uǵym, týǵan jerge degen perzenttik súıispenshilik Osha­ǵan bıdi osyndaı sheshimge alyp keledi. Endi ilgeride sóz bolǵan málimettermen mazmun-máni jaǵynan úndes keletin myna bir oqıǵaǵa kóńil bólip kórelik. Sh.Ýálı­hanov jazyp qaldyrǵan ańyz boıynsha, qal­maq­tarǵa qarsy bir soǵysta qazaqtar jaǵy­nan Úısinbaı, Jańataı, Arqandar degen aǵ­a­ıyndy úsh jigit aıryqsha qaırat kórsetedi. Arqandar jaý qolynan mert bolady, Úı­sin­baı men Jańataı boılaryn yza kernep, jaý­ǵa qarsy jan aıamaı qyrǵyn maıdan ashady. Úısinbaı jaý jaraǵynan jarylyp, aıaǵynyń basyna túsken ishek-qarnyn jınap, túıe jún shekpeniniń etegine salyp alǵan soń da jaý­laryn japyra soǵady. Soǵys so­ńynda segiz jaýyngerimen ǵana qalǵan Ja­ńa­­taı batyr ba­lasy Qoqyshty shaqyryp alyp, astyn­da­ǵy tulparynan túsip, ony ba­la­sy­nyń aldy­na kóldeneń tartady. Tul­par­ǵa minip turǵan balasyna Jańataı mynadaı ósıet aıtady: “Elge jet, jaý shebin jaryp ót, áıtpese biz úshin jaýdan kek qaıtaratyn adam joq”. Jańataı batyr balasyn qutqaryp, ózi jaýlarymen soǵys ústinde erlikpen qaza tabady. Jańataı batyrdyń astyndaǵy jan serigi tulparyn balasyna túsip berip, ony elge qaıtarýynyń túpki negizinde jatqan oı anyq kóringen: Jańataı batyr balasynyń tiri qalýyn birinshi tilek etip tileýiniń sebebi – óziniń kegin, eldiń ketken esesin jaýdan sol qaıtarady dep sengendiginde. Onyń ús­ti­­ne osy kóriniste halyqtyń Otan týraly ur­­­paqtan urpaqqa jalǵasqan dástúrli dú­nıe­­ta­nymynyń tereńdegi asyl máni bar. Tarıhtaǵy Ánet baba, “Elim-aı” trılo­gııa­syndaǵy Oshaǵan bı jáne Sh.Ýálıhanov jazyp qaldyrǵan ańyzdaǵy Jańataı batyr basyndaǵy osy úsh oqıǵany ózara sabaqtas, baılanysty paıymdaǵanda, halyqtyń dás­túrli uǵym-túsinikteriniń, dúnıetanymy­nyń, oılaý, áreket etý mádenıetiniń keıbir mańyzdy, mándi qyrlary kózge túsedi. Ánet babanyń bosqan eldiń jurtynda jalǵyz ózi qala bergendigi týraly kórinistiń halyqtyń dástúrli rýhanı dúnıesi men tanymyna, má­de­nıetine saı paıymdalýy asa mańyzdy desem, onyń sebebin eki túrli jaǵdaımen tú­sin­dirýge bolady. Onyń biri – qartaıǵan bı­diń kóshke erip júrýge ál-qýatynyń joq­ty­ǵy. Ekinshisi – bıdiń óz súıeginiń týǵan jer topyraǵynda qalýyn maqul kórgen ishki jáne sońǵy tilegi. S.Smataevtyń trılogııa­syn­da Oshaǵan bıdiń kóshken aýyldyń jur­tyn­daǵy tóbe basynda qalýynyń syrtqy emes, ishki sebep-negizi, keıipkerdiń qartaı­ǵan shaǵynda kári súıegin saýdyratyp beı­ta­nys jerge tasymaı, óz jerinde, kindik qany tamǵan týǵan topyraǵynda qaldyrýǵa bekigen berik tilegi kórsetiledi. Munyń ózi shy­ǵarmanyń bolmys-bitimine, keıipkerdiń minezine aıryqsha mándi, mańyzdy ulttyq reń darytatyn úlken sýretkerlik sheshim edi. Qalamger, osylaısha qubylystyń, oqıǵa­nyń kózge kórinbeıtin, jasyryn, búrkeýli ma­ǵy­na­syn izdep tabady, sóıtip tarıhı dáýirdiń, ulttyq tarıhı sananyń qaıta­lan­bas dara­lyǵyn saralap ashyp kórsetedi. Mundaı aıryqsha kórkemdik sheshim tanymy baı, talǵamy bıik tamasha talanttan ǵana týmaq. Jazýshynyń birneshe romandaryna ke­ńes­­tik dáýirdiń shyndyǵy arqaý bolǵan. «A­q­­jeleń» kolhozdastyrý kezeńindegi áleý­met­tik qaıshylyqtar sy­ryn ashady. «Bu­laq», «Máńgilik bas­taýy», «Biz qulmyz ba, kimbiz?» ro­man­dary keńestiń dáýir­lep turǵan sha­ǵy­nyń beınesin ja­saıdy. “Bulaq” romanynda qarama-qaıshy kózqarastaǵy adamdardyń kelesi bir juby – Súıel­baı men Maratbek. Súıelbaı uzaq aýrýdan tósek tartyp, ál ústinde jatqan Maratbekke keledi. Kol­hozdastyrý kezinde ekeýi maıdannyń eki ja­ǵynda bolǵan. Bir-birine jaý bolyp, bet­pe-bet kezdesken jaılary da bar. Bul aıqasta Súıelbaı es­kiniń joqshysy edi. Keıin ol belsendi bolyp, Marat­bektiń keıbir adal qurdastaryna zııanyn tıgizdi. Bári de ótip edi. Endi Maratbek óler halde. Al Súıelbaı kúsheıe túsken. Maratbektiń kó­ńilin suraı otyryp, balasy soǵymǵa baı­latyp qoıǵan tý bıesin alyp kelýge shyq­qanyn masat­tanyp aıtady da, sóziniń áserin baı­qaǵysy kelgendeı, aldyndaǵy aýrý shal­ǵa bir, aýrý baqqan kempirge bir qadalyp, syr baǵady. Osy bir sáttik bolymsyz qy­lyq­­­tyń ózi Súıelbaıdyń áldebir ońbaǵan qu­lyǵyn ásh­kerelep turǵandaı bolady. Odan ári ol jýyrdaǵy bir janaza týraly, ólikke quran aý­daryp alǵan qyzyl taıynshasyn mol­da­nyń bunyń ózine tartqany týraly kú­pi­nedi. Moldanyń munysy Súıelbaıdyń bó­limshe meńgerýshisi bolyp júrgen bala­sy­na jaǵyn­ǵany eken. Osyny tarata aıtyp oty­ryp, ólim aldynda jatqan Maratbekke by­laı deı­di: “Qudaı aqy, shynym, Maratbek. Se­niń anaý Saılaýyń atyńdy tasqa bas­qy­zyp, gazıtke shyǵarǵanda, sumdyq qyz­ǵa­nyp edim. Onym bekershilik eken. Sende ataq bar, mende bedel bar. Seni jurt syılaýy múmkin, al menen qorqady. Soǵan qarap aqyn balań bolǵansha, ákim balań bolǵany artyq pa deımin”. Bul – Súıelbaıdyń shyny. Súıelbaı­dyń ǵana emes, ómirdiń shyndyǵy. Osy shyn­­dyqty jete tanyp bilgendikten, Súıel­baı omyraýlap sóılep, ólmeli haldegi aýrý­dyń basynda shyrt túkirip otyrady. Súıelbaıdyń sózi de, isi de jaman nıetten shyǵyp jatpaǵan sııaqty. Al sóz ben oıdyń, nıettiń túbindegi mánge tiktep qara­ǵan­da, onyń kisiliginiń qatarynda qosaq­ta­lyp ıttigi de júretini anyqtalady. Súıel­baı Maratbektiń kóńilin suraı otyryp, ólim­ge bet alǵan jannyń endi qansha jary­ǵy qalǵanyn anyq kórip, anyqtap bilgisi kel­gendeı kóziniń suǵyn qadap, iship-jep qa­raı­dy. О́lip bara jatqan Maratbektiń jaq­tyr­­maıtyny – osy kóz. Aýrýdyń beti beri qaramasyna kózi jetken soń, ol tórde ilýli turǵan qamshyǵa telmiredi. Qandaı jolmen bolsa da qalǵan keshtik ǵumyrynda tústik dúnıe jıǵysy kelip mazasyzdanady. Aqyry qamshyny alyp attanady. Sonysymen ol Maratbekke endi bul dúnıede oǵan eshteńe­niń de keregi joǵyn ashyq uqtyryp ketedi. Jazýshy Maratbek pen Súıelbaıdy qarama-qarsy qulyqtyń adamdary retinde sýrettegen. Maratbek obrazy qazaq ádebıeti úshin jańalyq emes. Jazýshynyń jańalyǵy Súıelbaı obrazyn jasaýdaǵy izdenisterinde. Avtor dúnıeden ótip bara jatqan Marat­bek­tiń ólimimen salystyrǵanda, dúnıede qalyp bara jatqan Súıelbaıdyń ómiriniń baıansyz­dy­ǵyn, mánsizdigin kórsetedi. “Máńgilik bastaýy” romany sharýa­shy­lyq basshylary, olardyń kisiligi men iskerligi týraly oı qozǵaıdy. Eki sovhozdyń eki dırektory Sembaı men Sársen bir jerde oqyp, birdeı joǵary bilim alyp shyqqanyna qaramastan, ekeýiniń sharýashylyqty bas­qarý stıli eki basqa, oılaý, áreket etý baǵyt­tary da ár túrli. Avtordyń sýretteýinde Sembaı sharýa­shy­lyqty alǵa bastyrý maqsatynda jasaı­tyn is­teriniń motıvi de, maqsaty da bir ǵana ny­sana­ǵa baılanysty anyqtalady – dańq pen dáre­jesin arttyrý tilegimen darala­na­dy. Sondyq­tan ol isin de, isiniń nátıjesin de, qarama­ǵyn­daǵy qyz­metkerlerin de óziniń dańqqumar kó­ki­regi­niń tizginsiz tilegine toıat tabarlyq áline qaraı baǵalaıdy. Solaı bolǵanda da ózine keregi bar qarapaıym adam­dardyń jeke basyn, kisiligi men azamattyǵyn emes, kúshi men qabiletin ǵana baǵalap, paı­da­lanady. Sembaı úshin kisiniń kú­shi ǵana qajet te, onyń óziniń baǵasy kók tıyn. Sársenniń de maqsaty – turalap qalǵan sharýashylyqty aıaǵynan tik turǵyzyp, jańa sapalyq bıikke kóterý. Alaıda ol bul maq­satqa jetýge áreket jasaǵanda óz abyroıyn asyrýdy, eldiń kózine túsýdi oılamaıdy emes. Ol jeke basynyń basshy retindegi qýa­­nyshyn, qalaý-tilegin sovhozdyń ekono­mı­ka­lyq, áleýmettik ilgerileýiniń ózinen kóredi. Sharýashylyqtaǵy ózgeristerdi, olardyń alǵa basqan qarqynyn baıqaǵanda, Sársen­niń kóńili esh qaltqysyz, jymysqy kúıden aýlaq, shyn qýanysh sezedi. Istegen, jan salyp jasaǵan isiniń jaqsy nátıjesin kórý ony qanaǵattanǵan ári qanattanǵan sezimge bóleıdi. Sharýashylyqtyń bar salasyna eńbekqor qolymen tikeleı aralasyp, bar qıyndyqty ıyǵymen kóterip, bıikke bet alǵan adamdar da ony tánti etedi. Soǵan oraı, ol adamdy túsinýden, uǵa bilýden óter baqyttyń joqtyǵy týraly, al adamdarǵa ózin túsindire, uǵyndyra bilýdiń odan da artyq ekendigi týraly tolǵanady. Sharýashylyqty basqarýdyń shyǵarmada sýrettelinip otyrǵan kezeńdegi ádisteri, zańdastyrylǵan joldary Sársendi budan góri belsendi áreket jasaýdan tejep, oǵan kedergi bolatyny ras. Mundaı kedergiden jol taýyp, aınalyp ótýge nemese ony bu­zyp-jaryp ketýge Sembaı turpatty basshy bolmasa, Sársen táýekel ete almaıdy. Bul da bir Sársenge ǵana tán kónbistik emes, Sársen tıpindegi bar basshyǵa ortaq erekshelik bolyp tabylady. Sembaı óziniń bu­zyp-jarǵysh, ereýil ekpinimen óz maqsa­ty­nyń maıdasyna da, irisine de jaqsy-jaman, zań­dy-zańsyz amal-tásilder men quraldar­dyń qandaıyn da sheber paıdalaný arqyly jetip otyrady. Sársen bolsa, tártipke, siresken ádep pen ádetke adal bol­ǵandyqtan, aldyna qoıǵan maqsatyna kóbine­se jetpeı, orta jolda qalyp qoıady. «Máńgilik bastaýdyń» kóterip otyrǵan taqyryby, usynyp otyrǵan ıdeıasy ómir barda ózektiligin joımaıdy. «Biz qulmyz ba, kimbiz?» romany keńes zamany adamynyń dúnıe aldyndaǵy quldyq qulqynynyń arany ashylǵan kúıin sýretteıdi. Dúnıeniń bıliginde shek joq. Sondyq­tan da jaqsylyq pen jamandyqtyń kúre­sin­de jaqsylyq jeńiledi. Mahabbat pen zulym­dyq betpe-bet kelgende, zulymdyq ús­tem bolyp shyǵady. Shyndyq pen ót­iriktiń kúre­sinde ótirik jeńiske jetedi. Adaldyq pen aram­dyq­tyń arpalysynda aramdyq zor bo­la­dy, adal­dyq qor bolady. Adamnyń oıyn­­da, zamannyń boıynda adamgershilikke, shyn­dyqqa, ádiletke, meıirimge, shapaǵatqa oryn qalmaǵan. Roman­nyń osyndaı emosııa­lyq maz­munynan týatyn áser eńseni basady. Avtordyń kózdegen este­tıkalyq nysanasy da osy bolý kerek. Bizdiń­she, osy áserdiń, osy nysananyń negizinde jazýshy realızmi­niń, jazýshynyń kórkemdik oılaýynyń shyn­shyl da synshyl qýaty ja­tyr. Odan shy­ǵarmashylyq oılaýdaǵy kórkem­diktiń, shyn­shyl­dyq pen synshyldyqtyń, sýretkerlik kemeldiktiń kelbeti kórinedi. Jazýshy shyǵarmashylyǵynyń janrlyq quramy baı. Onda proza, poezııa, dramatýrgııa jup jazbaı, qatar jaıqalady. Áde­bıet­tiń tegi men túriniń úlgileri de tup-tutas osynda: alystan sermegen epos, júrekten terbegen lırıka, sonymen qatar osy ekeýi­niń sarynyn saqtaı otyryp, qym-qıǵash, qıly tartys álemine aınalǵan drama. Mereıtoı ıesiniń kóptomdyq shyǵarma­lary­nyń ázirgi on jeti tomynda poezııanyń ózi barlyq janrlyq túrde kórinis tapqan: óleń, ballada, poema, roman. Dramanyń janrlyq túr­leri de kóp qyrly. Proza da alýan túrli: áńgi­me, esse, povest, roman, roman-trılogııa. Osy janrlyq túrler tobynda roman­nyń alatyn úles salmaǵy aıryqsha. Taldaýlar nátıjesi jazýshynyń óz shyǵarmalarynda sýrettep otyrǵan ómir qubylystaryn tıptendirýde, adam obrazyn jasaýda asa zor kórkemdik-ıdeıalyq tabys­tarǵa jetkendigin ańǵartady. Otanǵa, el men jerge degen súıispenshi­lik, adamgershilik, azamattyq tarazy basyna túsken qıly jaǵdaılardan súrinbeı, adaspaı, ary men ojdanyna, abyroıyna daq túsirmeı ótý – adam balasy úshin óte úlken syn. Sofy Smataev óz shyǵarmashy­lyǵy­nyń mazmunyn, keıipkerleriniń bolmysyn osyn­daı syndarly synǵa saı saralaıdy. Avtor­dyń ár shyǵarmasy osyndaı aıryqsha syn alańy ispetti. Jazýshy keıpkerleriniń osy alańdaǵy taǵdyr-talaıy, adamgershilik asyl qasıetteri, qaıǵysy men qýanyshy, mahab­baty men mashaqaty oqýshylarynyń eń bir aıaýly sezimin tolqytady, ómirdiń máni men maǵynasynyń, qadiri men qasıeti­niń aqtyq aqıqaty týraly oıyn oıatady. Sofy Smataev shyǵarmashylyǵynda kó­ri­nis tapqan shyndyq qubylystardyń, olar­dyń negizinde usynylyp otyrǵan oıdyń, túıindelgen ıdeıanyń ulttyq jáne jalpy adam­zattyq qundylyǵy – jazýshy sheber­ligi­niń de, jazýshy shyǵarmashylyǵynyń kór­­kemdik-estetıkalyq baılyǵynyń da bas­tap­qy jáne basty ólshemi. Qalamger shy­ǵar­ma­shy­lyǵynyń osyndaı ishki qundylyǵy men syrtqy sulýlyǵynyń tutastyǵy Hám jaras­tyǵy, ishi altyndaı ardaqty, syrty kú­misteı salmaqty bolyp kelýi – jazý­shynyń sheber­liginiń ǵana emes, kemeldiginiń de kóri­nisi. Jazýshynyń sheberligi men kemeldigi – onyń kórkemdik áleminiń aınymas negizi. Al kór­kemdiktiń kózin jazýshynyń el ómirinen, Otan tarıhynan tańdap, talǵap alyp, óz shy­ǵar­masyna arqaý etken shyndyq quby­lys­tarǵa degen aıryqsha kózqarasy, qushtar kúıi, súıispenshiligi ashady. Qalam­ger­diń pa­ıym­daýynsha, osy kúıden, «Otanǵa degen sheksiz mahabbattan... tarıhqa degen shyna­ıy kózqaras qalyptasady». Avtordyń shy­ǵar­­ma­shylyq izdenisteriniń órisin asha­tyn, kórikti oıy men kórkemdik oılaýyn te­reń­nen tolqytyp, bıikke kóteretin – osyn­daı eren kózqaras, tereń tanym, beren ustanym. Sofy Smataev – eldiń egemendigin, mem­lekettiń táýelsizdigin, adamnyń kemeldigin óziniń azamattyq bolmysymen de, shyǵar­mashylyq eńbegimen de asa ardaqtap Hám aıalap kele jatqan eren kózqarastyń, tereń tanymnyń, beren ustanymnyń jazýshysy. Janǵara DÁDEBAEV, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń janyndaǵy Abaı ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory.