Rekvıem

Jas qartaımaq, joq týmaq, týǵan ólmek, Taǵdyr joq ótken ómir qaıta kelmek. Basqan iz, kórgen qyzyq artta qalmaq, Bir Qudaıdan basqanyń bári ózgermek. ABAI.   Aqyn Muqaǵalı Maqataev jaıly al­ǵashqy sózdi kezinde meniń qurdasym, jazý­shy Ábish Kekilbaev aıtyp edi. Sonda Muqań da, Ábekeń de jas edi. Talant talantty tanydy. Búginderi jurttyń bári aıtady, barsha qazaq aıtatyn boldy Muqaǵalı esimin. Nesi bar, aıtsyn, aqynyn tanyǵan el adaspaıdy. Osy arada Abaı eske túsedi. Ol: Ne izdeısiń, kóńilim, ne izdeısiń? Bosqa áýre qylmaı, shynyńdy aıt. Sharq uryp, tynyshtyq bermeısiń, Syrlasalyq, bermen qaıt! – degen. Sonda kisi kóńili ne izdeıdi, neni ań­saı­dy? Abaı bul suraqqa da jaýap beripti: Abıyr, ataq sol janda – Kimdi kóp jurt maqtasa. Ol maqtaýdan ne paıda – Kóp maqtaýyn tappasa? – degen. Demek, abıyr, ataq sol janda eken. Bul aqıqat sóz! Dál qazir abıyr da, ataq ta jazmyshtan Muqaǵalı basyna kelip qondy. Muny moıyndaý kerek. Ras, bir zamanda Muqaǵalı kóp ortadan oqshaý júretin. О́mirde aqyndardyń bári jalǵyz, nesin jasyramyz, múldem Muqaǵalıǵa úrke qaraǵan tustar da bolǵan. Talantty kóre almaýshylyq, qyzǵanysh, tar, qýys keýdelik qazaqpen birge jasasyp kele jatqan kesel, ony árkim de biledi, biraq syrtqa shyǵaryp aıtpaıdy. Endi, mine, qarańyz, Muqaǵalıdy jurt osy kúni kóp aıtyp, kóp maqtaıtyn boldy. Árıne, bul – jaqsylyq. Al jamandyǵy – bilip aıt­paıdy, shy­ǵar­malaryn túsinip oqymaıdy, maqtasa daq­pyrtpen maqtaıdy, sóılese jalpylama sóıleıdi. Abzaly, maqtaý – jel sóz, janǵa qas. Endi saqtasaq, Muqa­ǵalıdy osy jaǵynan saqtaýymyz kerek. Áne, Ábish bir kezderi Muqaǵalıdy tanyp jazdy, taýyp aıtyp, kitabyn taldady, túsinip jazdy, aqyn júregin uǵyp, keńinen halqymen tanystyrdy. Muqaǵalı shyǵarmashyly­ǵy­nyń qyr-syryn ashyp, adal sózin aıtty. Baǵdarlaǵanǵa bul sol kezdegi tyń sóz eken. Jurt Muqaǵalı Maqataevtaı aqyn baryn osy maqaladan soń-aq bilgenniń ústine bile tústi. Bul – Ábishtiń muqaǵalıtaný álemine qosqan zor úlesi! Muqań jaıly talaı sóz osydan soń-aq aǵylǵan. Men sol tusta «Qazaq ádebıeti» gazetinde ádebıet bólimin basqaratynmyn, kýálik bere ketý artyq emes, Muqańnyń talaı óleń-jyry, tutas poemalary gazet betinde endi bógetsiz jaryq kóretin boldy, ol zamanda da ókinishke qaraı «sá­lem – borysh, sóz – qýlyq» kóp edi ǵoı, jol­dastyq, dostyq qaı ýaqytta satý-qatý bolmaǵan, ıá, bir kem dúnıe, qazaq ǵurpynda pendelik jetedi... Ári osy pendelikti Muqaǵalı aqynnyń ózi de: Yǵysyńdar, Eı, taýlar, Yǵysyńdar! Oryn saıla ortańnan, jumysym bar, Ata bolyp ne maǵan urysyńdar, Adam bolyp, nemese uǵysyńdar, Yǵysyńdar, eı taýlar, yǵysyńdar! – dep serpı yǵystyrdy. Biraq sol yǵysýlar, shyndyǵyna kósh­sek, aqynǵa keshigip jetti. Ornyǵyp, jaı­ǵasyp otyryp qalǵandar oryn bergen be, yǵysý qıyn. Ásirese óner jolynda yǵy­sýlar az bolady. Kóz úırengen tizim bar – ol óshirilmeıdi. Muqaǵalıǵa osy «sosrea­lızmniń» qaıraqtaı qatty tárti­bin buzý ońaılyqqa túspedi. Qalaıda Muqaǵalı kúresip baqty – jańa jyr ekpinimen asaý tolqyn bop aqty. О́leń úlgisine ózindik órnek saldy. О́ıtkeni, ol ómirge ójet minezben, «alyn­baǵan aqym bar sende meniń, keń dúnıe, kende etseń sybaǵamnan, shyryldaǵan sábı­deı mazańdy alam» dep kelgen. Son­dyq­tan da joq izdegen jandaı alǵa umtyldy. Izdendi. Aqyry izdegenin tapty. Aqynnyń izdegeni óz jyry eken – muzbalaq jyrlary. Sóıtip, Muqań ór tulǵasymen órge órlep, kún saıyn oza shaýyp, jyryna eshkimge tuzaq saldyrmady. Qaıta óziniń jyr-oshaǵynyń otyn úrlep, jyr-shyraǵynyń jaryǵyn mazdata jaqty. Ol «aqynmyn dep qalaı men aıta alamyn, halqymnyń óz aıtqanyn qaıtaladym. Kúpi kıgen qa­zaq­tyń qara óleńin, shekpen jaýyp ózine qaıta­ramyn» dep aǵynan jaryla, aqtaryla keldi. Men-daǵy óleń jazbaımyn ermek úshin, Ermek úshin, nemese ólmeý úshin. Jazsam, jazam jyrdy men, jasyrmaımyn, Jaraly júrekterdi emdeý úshin.   Ermek úshin belgili jyrlamasym, Ermek dese, el meıli tyńdamasyn. О́tsem boldy arqalap adamdardyń Qýanyshyn, shattyǵyn, muń-nalasyn.   Qýat alyp Abaıdyń til-kúshinen, Jyr jazamyn Abaıdyń úlgisimen. Abaı bolyp tabynsam bir kisige, Abaı bolyp túńilem bir kisiden.   О́lmeý úshin – qulqyndy jemdeý úshin. Men-daǵy óleń jazbaımyn ermek úshin. «Jazdym úlgi jastarǵa bermek úshin» Abaı jaqqan bir sáýle sónbeý úshin, – dep, poezııa álemine erkin kirip, qazaq jyr-otaýynyń bosaǵasyn attady. Jazmyshtan Muqaǵalıǵa óleń táńirisi Abaı, Mahambet, Maǵjan, Qasymnyń jal­ǵasy bolýdy jazsa, bul da buıryq! Baqty da, abyroıdy da, talantty da Alla beredi. Búginderi Muqaǵalı aqynnyń 80 jyl­dyǵy halyqtyq mereke dárejesine kóte­rilip, Muqańnyń týǵan óńiri Alataý bókterinde – óziniń damylsyz jyrǵa qos­qan Qarasazynda atalyp ótip jatyr. Bárine shúkirshilik! Basty olja – qalyń eli, qazaq jurtynyń muzbalaq aqyny Mu­qaǵalıdy budan bylaıǵy jerde áste ajyramastaı bolyp, jappaı tanýynda. Endi kóńildiń aqparat bólimin ashyp, Muqań toıyna tábárik retinde este júr­gen bir jaıdy alǵa tartaıyn. ...1974 jyldyń mamyr aıy-tyn. «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 40 jyldyq toıy boldy. Saltanatty jıyn Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń konferens-za­lyn­da ótetin bolyp belgilengen. Merzimdi ýaqyt taqaǵanda «Qazaq áde­bıetiniń» jigitteri májiliske jınalǵan kópshilikti qarsy alyp turdyq. Jurt­shylyq kút­kenimizden de kóp bolyp ketti. Aǵy­lyp kelip jatyr. Zal lyq toldy. Baq­saq, súıikti ga­zet­terin oqýshy qaýym zor qur­met­teıdi eken, oryn jetpeýge aı­naldy, jurt ıin tiresip tú­re­gep turdy. Par­tııanyń bar kezi ǵoı, keńestik dás­túrdegi prezıdıýmge álden ýa­qyt­ta Qa­zaqstan kompartııasy Or­talyq komıte­ti­niń birinshi hat­shysy Din­mu­ha­met Ah­metuly Qo­naevtan basqa respýblıka bas­shy­larynyń birazy taıly-tuıaǵymen tú­gel­ge derlik shubatyla kelip jaıǵasty. Saltanatty májilis uzamaı bastalyp ketti. Jurttyń siltideı tynyp qalǵan bir sáti edi. Minbege Joǵarǵy Keńes Pre­zıdıýmynyń Tóraǵasy S.Nııazbekov kó­terile bergen. Kenet konferens-zaldyń esigi tosynnan aıqara, julqı ashyldy. Jurt eleń etisti. Muqaǵalı Maqataev! Eńseli. Eńgezerdeı qalpy. Syqıyp kıingen, ústinde qara kostıým-shalbar, aq kóılek, qara galstýk, shashy shalqasynan jatyr, uqypty taralǵan. Aqyn esik aldynda ańysyn ańdaı turyp qaldy. Ne ilgeri, ne keıin attamady. Sabyr Biláluly sózin endi bastaı bergende Muqaǵalı Maqataev: – Pah, pah! – dedi ózine tán zor da­ýysymen prezıdıýmdy qolymen nusqaı. – О́ńsheń shirikterdiń qaz-qatar tizilýin! Muqaǵalı Maqataevtyń osy sózdi aıtýy muń eken, esiktiń syrt jaǵynda torýyldap júrgen organnyń jigitteri saý ete qalyp, kes-kesteı, aqynnyń qolyn qaıyryp tysqa qaraı súıreı jóneldi. Gazettiń jaýapty hatshysy men de bu­lardyń sońynan júgire shyqtym. О́ıt­keni, toı gazettiń toıy, artyq-kem jumys­qa gazet qyzmetkerleri – bizder jaýaptymyz. Jigitter áı-shaıǵa qaraıtyn emes, Muhańdy dedektetip áketip barady. Keıin túsinikti boldy, bular úsh áriptiń (KGB) qyzmetkerleri eken. Birinshi qabatqa túskesin kishkene túsinisip, men aqyndy kepildikke áreń degende surap aldym. Olar maǵan: – Mynany qazir osy jerden alyp ket, áıtpese biz muny otyrǵyzyp qoıamyz! – dep óktemdik kórsetti. – Aǵaıyndar-aý, bul kisi «mynaý» emes, qazaqtyń myna degen aqyny ǵoı! – dep edim, ózime bas saldy. – Aqyn bolsa qaıtemiz, jańa ne degenin estidiń be, bizge sol jetedi – dep, bireýi tipti maǵan tap-tap beredi. – О́ı-ı, qyztalaq!! – dedi aqyn óktem daýystap. – О́ńsheń qyztalaqtar!? – Tek, oıbaı, Muqa! Páleden masha­ıyq! – dep jatyrmyn. – Júrińizshi ońa­sha shyǵaıyq... – О́zeýreı berse, saýyqtyrý ornyna apa­ryp tapsyrý kerek! – deıdi biri. – Já, qoıyńdar, jigitter, búgin toı, bári keshirimdi! Eshteńe etpes, – dep, bá­ıek bop men júrmin. Muqańdy qushaqtap alǵanmyn, baýyryna kirip baramyn. – Aǵataı, qoıyńyz, tasta, júr ketelik... Muqań da tartynar emes, qarsy jigitter de óktemdigin qoıar túri joq. Ara túsip men álek, osy kezde olar jaqyn keldi de: – Bar aıda, baryńdar! – dep, óńkeı bir áldi jigitter qaqpaqyldaı ıterip, bizdi Jazýshylar odaǵynyń úıinen syrtqa shyǵaryp jiberdi. – Al, endi esikti jabamyz! – Aý, men qazir qaıta kiremin, bula­ryń ne? – dep, esikke umtyldym. – Muqa­ńa bul jınalys buıyrmaǵan eken, al men bolsam osy májilisti ótkizýshi jaýapty kisiniń birimin, bularyń bolmaıdy! Esikti jappańdar! – Boldy, boldy, bar, baryńdar! – degen bir jigit esikti tars jaýyp aldy. – Qyztalaq! О́ńkeı jaǵympazdar! – dedi Muqaǵalı Maqataev olardyń so­ńynan daýysy já­ne sańq etip. – Já, – dedi sosyn ma­ǵan, – óziń bir jı­nalysshyl bol­ma­sań netti?! Biz ketken soń ol zalda ne mán qaldy deısiń, táıiri, odan da júr, joǵary órlep qaıtalyq! – Muqa-aý, meni qazir izdep qalady ǵoı, men shynynda da búgingi toıdyń jaýapty adamy edim, uıat bolar, men uzamaıyn. – Pah-pah! Men seni bir qyshyldy jigit pe desem, sen de jáı ánsheıin uran­shyl bireý bo­lyp shyqpa! Ja­ýap­kershiligińdi al­ǵa tarta beresiń, odan da meni tyń­da! Bizder, jetimdermiz, jetimdermiz, aqpannyń, aıaz qardyń ótindemiz, myna sarań ómir­den saýǵa surap, tirshiliktiń ma­za­syn ketirgemiz, – dep, taq­paq­taı jóneldi. – Muqa, siz óleń oqı bastadyńyz ba? – Iá, dos! Tyńda, tyńdap al, tyń­dasyn ana kesheler! Endi baıqadym, Jazýshylar odaǵy­nyń aldynda qyzyl jaǵalylar tolyp ketipti. О́zdi-ózi bolǵanymen olar bizden kózderin almaıdy, baqylap turǵandaı. Nysanada ekenimizdi sezindik. Áıtse de Muhań olardan qaımyǵar emes, qaıta eregese túskendeı. О́leńin oqı bastady. Daýysy sańq-sańq estilip tur. Bizder – jetimdermiz, bizder jetimdermiz! Sózdiń shyny kerek, dál qazir men jyr tyńdaıyn dep turǵanym joq, asy­ǵyspyn. Reti kelse Muqańdy uzatyp sa­lyp, ishke tez engim kep tur. Qalaı degenmen de toı, májilis, ózim jumys istep júrgen mekemeniń bir saltanatty kúni, syılap jurt kelip jatyr, qonaqtardy kútý de az sharýa emes, biraq qaıtersiń, Muqańnyń bosatar túri joq, aırylmaı tur. – Aıta almadyń, bala, bul jyr emes – Rekvıem! Tragedııa! Optımıstik án – jańa bastalǵan júrek jyry! – Solaı da shyǵar, alaıda siz maǵan túıinin aıtyp turǵandaısyz! – Túıin, túıin dediń be – joq, bul áli túıin emes – izdep júrgen máńgilik ánim! Áıtpese myna ómirdiń bári beker! Jaryq sáýleden basqanyń bári beker. Beker ǵoı bári, bóten ǵoı, qyztalaq bala, ómir degeniń bir kúndik sáýle eken ǵoı! Soglasen?! – Soglasen! – Endi men saǵan Esenınniń «Itin» oqıyn! – Oıbaı, aǵa, óleń oqýdyń jáne bir kezegi keler... – Túsinem, túsinem, sen asyǵyp tur­syń! Biraq, zapomnı – jópeldemede shyq­qan poezııa myqty bolady – este myqty saqtalady! – Kelesi bir joly, Muqa! Jaqsylap bárin oqyrsyz, oǵan ýaqyt tabamyz... – Hıtryı! Menen basqanyń bári hı­tryı! Bári asyǵys, bárinde sharýa bar?! Tek meniń Shámil qurdasym (aqyn Shámil Muhamedjanovty aıtady) ekeýimiz ǵana eshqaıda asyqpaımyz. Birimizdiń jyry­myzdy birimiz jaıǵasyp otyryp, tyńdap tarta beremiz. – Joq, olaı emes, jaǵdaıdy kórip tur­syz ǵoı?.Túsinesiz... – Al, endi sen, jaýapty bala, jına­lysyńa bar, men túý úırenshikti podva­lyma jyljıyn, – dedi qatty ustaǵan qalpy meni ózinen ajyratyp turyp. Ol ilgeri júre berdi de kenet jalt buryldy. Maǵan qaraı qolyn shoshaıtyp: – Áı, bala, – dedi jáne nege ekeni belgisiz áldeqalaı jańa bir oı tutata. – Bir adam ólse, bir juldyz qosa sónedi. Bir kezde bireý maǵan osylaı dep edi. Esimde taǵy bireýdiń bylaı degeni: Bir adam týsa, bir juldyz birge keledi. Senbeseń sen­be, osyǵan áıteýir men senem, qula­zyp qalam, bir juldyz aǵyp, sónse men. Nesi bar onyń – aıyp pa adam taǵdyryn, búkil ǵalamnyń bıiktigimen ólshegen. – Durys, Muqa, durys! – dedim men oǵan jaqyn kelip. – Meniń ájem de osylaı deıtin, ol kisi óte yrymshyl edi... – Ájeń durys adam eken! – dedi aqyn. – Sirá, elgezek bolmasań netti, seniń meniń sońymnan júgire shyqqanyńa bir túrli eljirep ketkenimdi qarashy, manadan bosatpaı turǵanym da sol, áıtpese álgi qyztalaqtar meni qaıda aparyp tastar edi, sirá, senen seskendi bilem, maǵan onsha tıispedi, úırenshikti «aýylǵa» bastaı jaz­dady ǵoı, baıqadyń ba? Qasymda Shámil de joq, «bulardy sabattyryp» alatyn... – Oqa joq, Muqa! Eshteńe etpes, aǵat­tyq ketti... О́zińizdiń «Qazaq ádebıeti­ńizdiń» toıy ǵoı búgin, kelip jatqan qonaqtar, eshkimdi de sókpeýimiz kerek... – Solaı eken-aý, á? О́ziń tipti aqyldy bolyp barasyń... – Já, bári keshirimdi! – E-e, sóıdeshi, bátir, meni de bir adam qoldasynshy, áıtpese mende bóten oı joq, eske qaı-qaıdaǵy túsedi, keshegi alyp­tar, «Qazaq ádebıetin» táý ashqan arystar... Já, boldy! Aqyn qarańǵyǵa súńgip, uzaı berdi. Men ony uzatyp salyp, sońynan qarap qalyppyn. Tún qoıýlana túsipti. Ishke engenimde saltanatty jıyn jınaqtalyp qalypty. Zalǵa óttim. Qulaǵymda aqyn úni, ol oqyǵan rekvıem jadymnan ketpeı qoıdy. Aqyn jyry tula boıymdy baýrap alǵandaı, beı-jaı­myn. Del-sal kúıde ornymnan kó­terildim. Saltanatty jıyn áldeqashan aıaqtalǵan­daı, qaraqurym jurt bul kezde toı zalyna ótip, ózara káýkildesip ketken eken. Osharyla tolqyp kópshilik arasyna ót­kenimmen kóńilimniń tórinde Muqaǵalı aqyn turǵasyn ba, áz tutýǵa bir tatyr kisi tappaı kóp ishinde kóz aldym kúńgirt­tenip, sypyra jylmań, jelbýaz jandar dúr­megine selqos aldanyp, úrpeıgen jú­rek jelgegimen sol keshti ótkerdim bilem... Átteń dúnıe, quıryqty juldyz sekildi, týdy da kóp turmady ǵoı Muqaǵalı aqyn da. Osy kúnderi meniń esime Muqaǵalı aqyn jıi túsedi. Basym aýyryp, bal­tyrym syzdasa onyń «Mosart. «Jan azasy» dep atalatyn rekvıemin oqımyn. Oqımyn da oıǵa batamyn. Maǵan osy rekvıem aqynnyń ózi týraly emes, jalpy Adamzattyq ómir pánıhıdasy sııaqty kórinedi. Ol sizge de, bizge de – bárimizge ortaq monolog, barshanyń ja­ryq dúnıemen qoshtasý jan azasy. Erte me, kesh pe tiri pende báribir bir kúni tynady. Oqyp kórelik: Men seni súıgem, Janymmen súıgem, Jaryq Kún! Jatsam da súıem tuńǵıyǵynda tamuqtyń, Aq sáýleń seniń aımalap meni, Jaryq Kún, Turǵan da bolar ústinde mynaý tabyttyń.   Ǵaryshtan quıǵan ǵalamǵa ortaq shýaǵyń, Sezgemin, bilgem, Men úshin bir kún tynaryn. Tastama meni, Tastama meni, Shyraǵym! Shýaǵyń tússin, Shóp bolyp, meıli, shyǵamyn.   Qomaǵaı kóńil qumartyp ótken ár nege, Tirlikte sonaý túskemin talaı áýrege, Keshken ómir de, Kórgen baqyt ta, barlyǵy, Jetpeıdi eken ǵoı, Bir kúndik seniń sáýleńe.   Bir kúndik sáýle... Bir kúndik jaryq mekenim! Máńgilik túnek – qapasqa qalaı ketemin. Kelmeıdi-aý tilim... О́lgennen sura der edim, Tiri jandarǵa, О́mir degenniń ne ekenin.   О́mir degenge, Tirlikte, sirá, jeter me oı. Jaryq sáýleden basqanyń bári beker ǵoı. Beker ǵoı bári, Beker ǵoı bári – bóten ǵoı, О́mir degeniń – bir kúndik Sáýle eken ǵoı!..   ...Tabytpyn, tabytpyn, tabytpyn... Netken aýyr aza, netken sýyq qaıǵy... Jáne Muqań osy aýyr aza, sýyq qaıǵyny ózi jýyp-shaıyp: Biz senimen, Sen bizben qanattandyń. Qanattanyp, halqyńa nár aqtardyń. Seniń kóshiń toqtamas jer betinde, О́lmes máńgi saparǵa jańa attadyń.   Árıne, sýyq qaıǵy, sýyq qaıǵy. Kóńilin halqyń biraq sýytpaıdy. Egerde halyq ózin umytpasa, Baqyl bol, halqyń seniń umytpaıdy!   Qaıyrymsyz qazaǵa eliń bas urmaıdy, Saǵan degen saǵynysh basylmaıdy. Tabytyńdy jasyrsa, jer jasyrar, Al ýaqyt, ózińdi jasyrmaıdy! – dep jubatatynyn qaıtersiń. Muqaǵalı aqyn... Ol – jyrǵa, jyry – halqyna kerek edi... Kóńildegi medeý sol – Muqaǵalı-aqyn – qazaqtyń jáne bir uly aqyny endi áziz qazaq jurtymen birge máńgi jasaý qa­myna kiristi. Kiriskeni emes pe, búginderi bar eli bop aqyn toıyna qoǵadaı japyrylady, uıymdasa kirisedi, jylda osylaı, aqynnyń týǵan kúniniń ataýsyz qalǵanyn eshkim bilmeıdi. Áıtpese bir kezde aqynnyń ózi: Búgin meniń týǵan kúnim, Oı, páli-aı! Myna adamdar nege jatyr toılamaı?! Banket jasap berer edim ózim-aq, Táńirdiń bir jarytpaı-aq qoıǵany-aı, – dep qamyqsa, búgingi Qazaq eli aqyn ulynyń ómirde ketken esesin toltyryp, asqar taý – keń dalasynda ulan-asyr toı ótkizip jatady. Qazirgi kúnderi halqyna amanat etken aqyn jyrlary jurtymen tolyq tabysqan. «Qaıdasyń, qaıdasyń sen, erke óleńim, balamdaı kóz aldymda erkelegin; sen bolsań senimdi dos, alyp kúshim, artymnan mıllıondy erter edim» deıtin erke óleńderi qazaǵymen birge. Demek, Muqaǵalı aqyn tiri! Keń dúnıe, tósińdi ash, baıtaq el, balaýsa taý, bozań dala! Qalǵan jerde Muqaǵalı aqyn ózińmen alǵy ǵasyrlarda da birge jasaıdy. Qoǵabaı SÁRSEKEEV, jazýshy.