Orbulaq ónegesi

2008 jyly 15 jeltoqsanda Táýelsizdik merekesine arnalǵan saltanatty jınalysta sóılegen sózinde Elbasy N.Á.Nazarbaev: «Orbulaq pen Ańyraqaıdaǵy tarıhı mańyzdy joıqyn jeńister de Azattyqtyń aq týy astynda jelbiredi», dep bul baqytty kúnge sol jeńisterdiń arqasynda jetkenimizdi aıryqsha atap ótken edi. Elimizdiń tarıhyndaǵy uly jeńister men san alýan oqı­ǵa­lar­dy sanamalap qarasaq, solardyń ótken kezi men bolǵan jeri bizge núktesine deıin belgili bop jetkeni Orbulaq jeńisi, Ordabasy jıyny, Ańyra­qaı shaıqasy, Oırantóbe oqıǵasy, Ereýiltóbe bátýási sekildi biren-sarany ǵana. Sondyqtan olardy biz ata-babamyz qaldyrǵan tarıhı jádiger sanaımyz ári muny umytpańdar degen amanaty dep baǵalaımyz. Bulardyń ishinde Orbulaq jeńisi – qazaq halqynyń erekshe tarıhı maqtanyshy. Orbulaq degende, eń áýeli esimizge túsetini – ol jeńistiń esh teńdesi joq ekeni. Jaýdyń 50 myń qolyn 600-700 jaýyngermen ǵana toqtatý, shynynda da, teńdesi joq erjúrektik. Orys derekterinde qazaq qoly 600 delinse, Qazybek bektiń «Túp-tuqııannan ózime sheıin» kitabynda 700 adam dep aıtylady. Bul soǵys jaıynda tuńǵysh derek berýshi Tobyldyń áskerı qyzmetkerleri Grıshka Ilın men tatar Kýchemberdeıko Kýcheev qalmaq qontaı­shysy Batyrdyń qysqy ordasy túrǵan Qara Aıǵyr (Qara Adzegır) degen jerge kelgende, ol 50 myń qolmen qazaqqa qarsy attanyp ketken eken. Ekeýi onyń oralýyn tórt aı kútedi. Batyr qon­taı­shy joryqtan tek Ilıa kúninen soń, ıaǵnı 20 shildeden keıin ǵana oralady. Demek, qontaıshy joryqqa naýryz aıynyń sońyna taman attanǵan. Eki qyzmetker qontaıshynyń qasynda taǵy eki aı bolady. Qazirgi Orbulaq jerinde ótken shaıqas­tyń mán-jaıyn ekeýi sonda biledi. Qalmaq qontaıshysy Batyr (shyn aty – Qo­taq­ot­syn) 1643 jyly qazaq pen qyrǵyzǵa qar­sy nege 50 myń qolmen jáne nege kóktemge salym attan­ǵan? Muny eshbir orys deregi ashyp aıtpaıdy. Sirá, qazaq-qalmaq araqatynasyn ol kezde áli az zerttegendikterinen bolar. Al Qazybek bek Taýa­saruly joǵaryda atalǵan kitabynda: «1021 – qoı jyly ( 1643 – B.N.) Altyn hannyń uly Omby, oırattyń bilikti noıandary qazaqqa qaıta lap qoıdy. Onyń basynda ákesiniń qolǵa túsip qorlyq kórgenin umyta almaı júrgen Batyr qontaıshy boldy. Bul soǵysqa ol 50 myńdaı qolmen keldi», – deıdi (Almaty, 1993). Batyr qontaıshynyń ákesi qaı kezde qazaq qolyna tutqyn bolǵanyn orys pen qazaq tarıhy aıtpaıdy. Alaıda osy bir ǵana sebeppen qazaqqa qalmaq shabýylǵa shyqty deýdiń dáleli az sekildi. Qazybek bek Batyrdyń osy soǵysy jaıynda: «Áıteýir, qazaq qolyndaǵy kishi qatynyn bosatyp alýǵa ǵana shamasy jetti», deıdi. Buǵan qaraǵan­da, onyń áıeli qazaqtardyń tutqynyna túsip jáne ony qazaqtar osy tóńirekte ustaǵan ǵoı. Biraq bul áıeldiń aty-jóni, Batyr ekeýiniń bir-birine qanshalyq qymbat ekeni, ókinishke qaraı, esh tarıhı derekte aıtylmaıdy. Alaıda sońynan kelip qutqaryp áketkenine qaraǵanda, ony Batyr qatty jaqsy kórgen bolar dep shamalaýǵa ǵana bolady. Qazaqqa degen Batyrdyń ashýyn artty­ra­tyn, árıne, bul da ústeme sebep, alaıda sonshalyq 50 myń qolmen attanatyndaı onyń da salmaǵy joq sekildi. Al endi Batyrdyń bul toqaly qazaq tutqynyna qalaı, qashan túsip júr? 1635 jyly Talaı, Qujy, Torǵash degen qalmaq taıshylary birigip, qazaqty shabady. Esim hannyń uly Jáńgirdi sol soǵysta baılap áketedi. Bul jaıynda orys tarıhshylary da jazady, alaıda Jáńgirdiń ol tutqynnan qalaı qutylǵanyn anyq­tap aıta almaıdy, óıtkeni bilmeıdi jáne bilmeıtindikterin ashyq moıyndaıdy. Onyń shyndyǵyn tek Qazybek bek qana óziniń Mataı atasynyń shejiresi boıynsha baıandaıdy. Ol bylaı. Jáńgir tutqynda bir jylǵa jýyq jatady. 1636 jyldyń jazynda Batyr qazirgi Narynqol, Tekes mańaıyn jaılaıdy. Qarasaı men Aǵyntaı batyr ol kezde Sapy-Saty, qazir Saty dep qana atalatyn jerde Jáńgirdi qalaı qutqarý jóninde jospar qurady. Esim handy aldymyzǵa keltirip, bas ıgizemiz dep kútken qalmaqtar Jáńgirdi qına­maı, aıaǵyna kisen salyp qana jeke úıde ustapty. Sonyń bárin aldyn ala bilip alǵan Qarasaı toby Jáńgir jatqan úıge tún ishi jaqyndaı bergende, úılerdiń birinen áldekim shyǵa kelgen. Onyń kim ekenin bilmegen Qarasaı kúre tamyryn basa qoıyp, taldyra salady. Sodan keıin kúzetshini de taldyryp tastap, eki jigit úıdiń irgesin kóterip jiberip, ishinen Jáńgir sultandy shyǵaryp alǵan. Sol arada Aǵyntaı batyr úıden shyǵa kelgen bir sulýdy qalmaq qyzy dep oılap, aýzyn basa qoıyp oljalap áketedi. Keıin bilse, Qarasaı esik aldyn­da taldyryp tastaǵan adam Batyr qontaıshynyń ózi bolyp shyǵady, al Aǵyntaı kóterip áketken sulý dalaǵa shyǵýǵa ketken kúıeýin izdeı shyqqan toqaly eken. О́zin taldyryp, áıeli men hanzadany dál ıeginiń astynan qazaqtardyń masqaralap alyp ketýi, sóz joq, Batyr úshin asa úlken namys edi. Tarıhshy I.Iа.Zlatkınniń zertteýinshe, 1630 jyly ǵana derbes memleket quryp, oǵan tuńǵysh qon­taı­shy bolǵan adamǵa bul jaǵdaı bedelden jur­daı qylatyn oqıǵa edi. Mine, osynyń bárin jı­naq­taı qaraǵanda ǵana Batyrdyń qazaqqa nege sonshama qaharlanǵanyn túsinýge bolady. Ákesiniń qazaq tutqynynda bolyp qaıtqany eski kek bolsa, ózin masqaralap, áıeli men tutqynyn tartyp áketkeni el namysyna da, óz namysyna da tıetin jańa kek edi. 50 myń qolmen attanyp, qazaqty jer betinen birjola qurtyp jibermek bolǵanyna bul sebepter sendiredi. Al endi qalmaqtar nege qyrǵyzdy shapty, olardyń jazyǵy ne degenge jaýap berý birshama qıyn. Ol jaıynda jazba derek joq. Alaıda aýyzsha tarıh sanalatyn qazaq shejiresi bul arada, menińshe, birshama kómek jasaı alady. Qarasaı batyr Jáńgirdi qalaı qutqarýdyń jos­paryn qurǵanda, menińshe, ol aldyn ala qal­maq ishine jansyzdar jibergen bolý kerek. Oǵan qazaqtardy jumsaý ári kúdikti, ári múmkin bolma­ǵandyqtan, sóz joq, oǵan kórshi aǵaıyn qyrǵyz adamdaryn tartqan shyǵar dep shamalaýǵa bolady. Al sol jazda qyrǵyzdyń qaı ataqty adamdary óz ordasyna kelip ketkenin Batyr qontaıshy óte jaqsy bilse kerek, sondyqtan qazaqqa barlaýshy bolǵan qyrǵyzdardan kek alýdy ol basty maqsat etken, olardy sol úshin shapqan dep oılaımyz. Orbulaq shaıqasy ótken óńirdi ejelden qazaq­tyń sýan degen taıpasy mekendeıdi. Kóp jaýdy az qolmen bógeýge qolaıly jerdi Jáńgirge taýyp bergen Eltindi sol sýan taıpasynyń batyry. Sýanda Eltindi batyrdyń zamandasy ári dosy Uzynmurt Uzaq batyr degen bolǵan. Eltindi О́sek ózeniniń shyǵys betin jaılasa, Uzaq batys jaǵyn jaılaǵan. Uzaq batyr jaıynda shejire: «Sol batyr­dyń áıeli qyrǵyzdyń Býraıke degen baıy­nyń qyzy bolsa kerek. Aýyly Ystyqkóldiń mańy. Bir jazda qalmaqtar Ystyqkóldiń mańyn­daǵy qyr­ǵyzdardy shabady. Uzynmurt Uzaqtyń qaına­tasy Býraıkeni aýyl-aımaǵymen qyryp, alty jasar balasy Nazardy baılap áketedi», deıdi de, keıin Nazardyń qol bastaǵan qazaq batyry bol­ǵanyn aıtady (Sultanbek Eshmuqanbetov. «Sýan shejire». Almaty. 1993). Bul shejireni zertteı qarasaq, qyrǵyzdardy qalmaq shapqan jyl Orbulaq shaıqasy ótken 1643 jylǵa meńzeıdi. Orbulaq shaıqasyna qatys­qan Qarasaı jáne Eltindi batyrlardyń qazir 11-urpaǵy ómir súrip jatsa, Uzaq batyrdyń da 11-urpaǵy ómir súrip jatyr eken. Uzaq batyrdyń Orbulaq shaıqasyna qatys­qany­na qaıynatasy Býraıkeni qalmaqtardyń «aýyl-aımaǵymen qyrǵany», árıne, janama dálel. Batyr adamnyń ondaıda namysqa, kekke shappaýy múmkin emes. Alaıda buǵan qosymsha taǵy dálel bar. Orbulaq shaıqasy ótken jerdiń kúngeı jaq betinde Túlkili deıtin taý, sol taýdyń irgesinde Naı­zatapqan atty arasan bar. Ata-babasy sol Túlkiliniń baýraıyn meken etken, ózi uzaq jyl sol arada bolys bolǵan, keıin Keńes ókimeti tárki­lep, Jaıyq boıyna jer aýdarǵan, ol aradan qashyp kelip, otbasynyń sońynan ózi de Qytaı ótip ketip, sol jaqta qaza bolǵan, kezinde Meterbaı bolys atanǵan ataqty adam bolǵan. So kisiniń uly Orynbaı aǵamyz ákesiniń alban Qulmanbet pen sýan Shanshar aqynnyń aıtysyna ózi qaty­syp, tyńdaǵanyn jáne ony jatqa bilgenin tamsana aıtýshy edi. Eltindi men Uzynmurt Uzaq batyr­dyń ajyramas dos bolǵanyn da ákesinen estipti. Beljaılaýda bolǵan bir soǵysta Uzaq aıaǵynan jaralanyp, arasanǵa emdelýge keledi. Dosynyń kóńilin suraı kelgen Eltindi arasannyń qudy­ǵyn­da shomylyp jatqan dosyn shyǵaryp alaıyn dese, sozǵan qoly jetpeıdi. Taıaq jalǵaıyn dese, aǵash taba almaıdy. Sonan soń sol arada at baılap qoıǵan qazyqty yrǵap-yrǵap sýyryp alsa, álgisi naızanyń ushy bolyp shyǵady. Sodan el «Eltindi naıza taýyp alǵan arasan» dep júrip, arasan Naızatapqan atalyp ketipti. Bul áńgimeni tarıhpen salystyrsaq, Uzaq batyr Beljaılaýdaǵy Orbulaq shaıqasynda jara­lan­ǵan bolyp shyǵady. Dosy Eltindi qatysqan soǵysqa Uzaqtyń qatyspaı qalýy múmkin be? Árıne, múmkin emes. О́stip tarıh pen shejire birin biri tolyqtyryp otyrady. Al endi qyrǵyz Býraıke qazaqtyń belgili batyrynyń qaıynatasy bolsa, onyń solaı ekenin Eltindiden, ne basqadan estigen bolsa, senimdi kisi dep, Qarasaı batyr qontaıshynyń ordasyna nege ony jumsamasqa? Tarıh pen shejireni júıeleı kelgende, Batyr qontaıshynyń qyrǵyzǵa qatty shúıligýiniń jáne «Býraıkeni aýyl-aımaǵymen qyryp» ketý syry óstip ashyla túsedi. Al Batyr qontaıshynyń qazaq pen qyrǵyzǵa qarsy joryqqa 1643 jyldyń kókteminde shy­ǵýy – mal baqqan eldiń bas kóterýge eń murshasy joq kezin jaqsy bilgendigi. Maly tóldeıdi ári kúıi qashady, el arasyndaǵy qatynas qıyndaıdy, baılanys nasharlaıdy, óıtkeni laısań bolyp, jol buzylady. Turaqty ásker ustamaǵan kóshpeli eldiń bir-birimen aralasa, habarlasa qoımaıtyn kezi – osy kez. Ári minis attyń eń júdeý tartar shaǵy da osy shaq. Sirá, qontaıshy osynyń bárin esepke alǵan bolar. О́ıtkeni, 1723 jyly bastal­ǵan «Aqtaban shuby­ryn­dy, Alqakól sulama­da» da olar osyndaı jaǵdaı­lar­dy eskerip, qazaqty osy mezgilde shapqan. Endigi bir eskeretin jáıt, 50 myń – qazaq pen qyrǵyzǵa attanǵan qalmaqtyń jalpy sany emes, tek áskeriniń ǵana sany. Tobyl áskerbasy G.S.Kýrakınniń málimdemesinde: «S nımı voınskıh lıýdeı 50 tysıach», dep anyq-qanyq jazyl­ǵan. Soǵan qaraǵanda, 50 myńnyń syrtynda baq­tashy, kútýshi, aspazshy sekildi qosalqy adam da az bolmasa kerek. «1018 jyly (1640 – B.N.) qazaqty Esimniń uly Jáńgir suraı bastady. О́ıtkeni Esim han naýqas boldy», deıdi Qazybek bek (sonda). Bul jaıdy qal­maqtar da bilgen bolar, sirá. Alaıda Esimniń myqty áskerbasy jáne onyń erjúrek batyry mol ekenine áldeneshe márte kózderi jetken, onyń ústine tutqyndarynda bolǵan Jáńgir sultannyń ózderine kekti ekenin bilgen qalmaqtardyń qalaı­da qazaqtar­dan seskenbeýi múmkin emes. Sondyqtan az qolmen attanýǵa olardyń táýekeli jetpegen de shyǵar. Onyń ústine, Qarasaı men Aǵyntaı ábden masqara qy­lyp ketken Batyr qontaıshy osy joly jeńeti­ni­ne nyq senimdi bolý úshin de kóp qol jınaýy múmkin. 1643 jylǵy soǵys qazaq qazaq bolǵaly oqpana or qazyp soǵysqan alǵashqy soǵys. Jáne jerdiń yńǵaılylyǵyn paıdalana bilse, azǵantaı qoldyń ózinen áldeqaıda kóp kúshke tosqaýyl jasaı alatynyn is júzinde dáleldegen soǵys. Eldiń múddesi men halyqtyń amandyǵy úshin bastaryn ólimge tikken babalarymyz birlikten asar kúsh bolmaıtynyn, qoryqpaı, yqpaı soǵyssań, aqyl men aıla jeńiske jetkizetinine kóz jetkizip ketken soǵys. Orbulaq jeńisi – uıymdastyrýdyń kúshimen qosa baýyrmaldyq pen senimdiliktiń de qudiretin kórsetip bergen tálimdi soǵys. Al endi qazaq qoly bul soǵysta nege az bolǵan? Munyń mánin túsindiretin jazba derek joq. Árıne, ártúrli joramal jasaýǵa bolady. Má­se­len, Esim han aýrý bolsa, onyń el basqarýǵa tikeleı aralasyp, tikeleı basshylyq jasaýǵa, sóz joq, múmkindigi shekteýli bolady. Sondyqtan áskerı tártip biraz bosańsıdy. Al Jáńgir sul­tan qanshalyq erjúrek bolǵanymen, qolynda naqty bılik joqtyqtan, tez arada qajetti qoldy jasaqtaýǵa ámiri jetpegen de shyǵar, kim biledi. Eger qazaqtyń óz ishinen tez arada ásker jınaý múmkindigi bar bolsa, onda Jáńgir sonaý Samar­qandaǵy Jalańtóske jaýshy shaptyrar ma edi? Bálkim, Esim hannyń aýrý ekenin estigen soń, ol ólse, ornyna kim bolady degen alaýyzdyq tóreler arasynda órship turýy da múmkin. Jazba derek qal­maǵan soń, ony kesip aıtý – qıyn, alaıda Ábil­qaıyr, Ábilmámbet tusyndaǵy baqtalastyq pen taq­ta­lastyqty eske ala otyryp, ol kezde de solaı bo­lýy múmkin ekenin joqqa shyǵara almaı­myz. Qalaı bolǵanda da óz ishimizden ásker jınaý múmkindigi asa qıyn bolǵan soń ǵana alystaǵy Jalańtóske jaýshy jiberilgen dep oılaýdyń jóni basymdaý. Orbulaq shaıqasynyń asa mańyzdy bir tálimi men ónegesi osy az qazaqtyń kóp qalmaqqa qarsy turýynan shyǵady. Qalmaq qolynyń uzyn sany 50 myń ekenin, árıne, qazaqtar aldyn ala bildi. Sony bile tura 600-700 ǵana adamnyń jaý jolyna bekinýi – aqylǵa syıa bermeıtin erlik. Erlikten buryn jankeshtilik. «Erkek toqty – qurbandyq», deıtin qasıetti sózdiń naqpa-naq júzege asýy. О́limge bas tigýdiń dál mundaı mysalyn kári tarıh kóp bile bermeıdi. Týǵan el men týǵan jerdiń taǵdyry tarazyǵa túsken shaqta «mynandaı kóp jaýǵa shamamyz keledi, kelmeıdi» degendi múlde umytyp, «ólispeı berispeımiz» degen ǵana sheshimge kelgen ata-baba erjúrektigi tek súısintedi. «Biz qorǵamasaq, el men jerdi endi kim qorǵaıdy?» degen perzenttik paryzdan ózge olarda eshbir úreıli oı bolmaǵan. «El úshin, týǵan jer úshin ólmegende, ne úshin ólemiz?» degen qasıetti uǵym ǵana olardy osyndaı adam nanǵysyz batyr­lyqqa bel býdyrǵan. Orbulaqtyń bul ónegesi – urpaq umytpaıtyn asa qasıetti ónege. 50 myń qoldyń betin 700 jaýynger eki márte qaıtaryp, jaýdyń on-on bir myńyn qyrǵannan keıingi jaǵdaıdy Qazybek bek bylaı ańǵartady: «Bálkim, endi arttan jıyrma úsh myń qolmen Alshyn Álimuly Jalańtós batyr kelmegende, qazaqtar jeńilip qalar da edi». Bul sózdiń astarynda kóp syr jatyr. Sebebi, 50 myńnyń aty 50 myń. Kóp kóptigin istemeı qoımaıdy. Soǵys ótip jatqan jer tar kezeń, qazaq úshin óte ońtaıly jer bolǵanmen, taý ishinen aınalma joldy taýyp ótý, shyndyǵynda ýaqyttyń ǵana sharýasy. Buǵan qaraǵanda, Jalańtós batyrdyń bul soǵysqa der kezinde jetip úlgerýi – sheshýshi jaǵdaı. Oǵan eshkim daýlasa qoımas. Al endigi basy ashyq emes bir jaǵdaı: Jalańtós bul soǵysqa tek úlgerip qana qoıǵan ba, álde soǵysqa aralasqan ba? Bul jaıynda orys, qazaq, mońǵol derekteri naqty eshteńe aıtpaıdy. Biraq muny qazaqtyń aýyzsha tarıhy taǵy tolyqtyrady. Orbulaq Beljaılaýdyń batysynda. Onyń shyǵysy – eki taýdyń ortasyn alyp jatqan alyp astaýdaı jazyq. Ol jazyq Aıaqsaz degen jerge kelgende tuıyqtalady. Sol aradan Beldiń sýy tike ońtústikke burylyp, Ilege qaraı quldyraıdy. Al Beljaılaýdyń shyǵysy jota-jotalarǵa ula­syp, Kishi О́sek, Úlken О́sek ózenderin kesip ótken soń, qaıtadan jazyq tepseń, Sartaý jaılaýyna ulasady. Osy Sartaý jaılaýynyń teristik batys jaq jelkesinde О́sek ózeni men Sartaý sýynyń qosylyp jat­qan saǵasy bar. Sol eki sýdyń ortasynda ońtús­tik­ten soltústikke qaraı sozylyp jatqan bıik qylta jota bar. Ony jurt Qasha­ma­nyń asýy deıdi. Ertedegi bir jyldary qalmaq qolyn qazaq qoly qýyp kelip, osy araǵa qamaıdy. Qarańǵy túsip ketkendikten, qazaq pen qalmaq qoly damyl­daıdy. Tuıyqqa qamalǵan qalmaqtyń shyǵyp keter joly joq ekenin qazaqtar jaqsy bilgen. Biraq ertesi búkil qalmaqtyń ushty-kúıli joq bop ketkenin bir-aq kóredi. Sóıtse, qalmaqtar túni boıy qyr jotanyń jartasyn qashap, jalǵyzaıaq jol ashady da, tań ata sol qashap salǵan jol arqyly qashyp ketedi. Ol asý sodan beri Qashama atalǵan eken. Bul – ata-babamyzdan qalǵan, aýyzsha tara­ǵan áńgime. Týǵan jer tarıhyna qatysty aıtyl­ǵandyqtan, jurt jadynda saqtalyp qalǵan. Onyń ústine, asýdaǵy tastardyń qolmen qashalǵany kúni-búginge deıin turqynan kórinip turǵan­dyq­tan, eshkim bul áńgimege kúmán keltirmeıdi. Orbulaq óńiri – ejelden qazaq pen qalmaq qaq­ty­ǵysy jıi bolyp turǵan óńir. 1643 jylǵy áı­gili Orbulaq shaıqasynyń, 1653 jyly Sesenniń uly Qaldama (qazaqtar Qaldan deıdi – B.N.) Sal­qam Jáńgirmen jekpe-jekke shyǵyp, Jáńgir opat bolatyn soǵystyń da osy arada ótýi, Jáń­girdiń áýelde Úıgentastyń beli, keıin Beljaılaý atal­ǵan sol mekenge jerlenýi de bul aıtqanymyzǵa tolyq dálel bola alady. Alaıda qazaq qolynyń qalmaqtardy qatty tyqsyryp, olardy tuıyqqa qamap qyryp jibere jazdaǵan kezi, sóz joq, tarıhta bir-aq ret bolǵan oqıǵa. Eger jergilikti batyrlardyń qalmaqpen soǵysy osynda ulasqan bolsa, onda jergilikti adamdar oǵan qatysqan óz ba­balarynyń atyn qosaqtap, «Bul arada Eltindi babamyz qalmaqtardy qamapty» nemese «Uzyn­murt Uzaq batyr qamapty» degen bolar edi. Al olaı aıtylmaǵan, sebebi bul soǵys qalmaqtar men jergilikti qazaqtardyń ǵana qaqtyǵysy emes, bú­kil qazaq batyrlary qatysqan úlken soǵys bolý kerek. Al ondaı soǵys, sóz joq, Orbulaq shaıqasy. Orbulaq pen Qashamanyń arasy shamamen 60-65 shaqyrymdaı. Al endi Qashamanyń Orbulaq shaıqasyna qandaı qatysy bolýy múmkin? Qashama asýymen qalmaqtardyń qashyp qu­tylýy tikeleı Jalańtós batyrdyń olardy ókshe­leı qýýyna qatysty dep oılaımyn. Tobyl á­s­ker­basy Kýrakınniń jazbasynda: «Dál sol kezde bul urysqa Jáńgir sultanǵa kómekke Jalańtós keledi, al onymen birge 20 myń jaýynger bolady. Qon­taıshy ol jaýyngerlerdi kórgen soń, keıin sheginedi, al Jáńgirdiń qolǵa túsken adamdaryn qon­taı­shy ózimen birge alyp ketedi»,  delingen («Or­bulaq shaıqasy», 2003). Alaıda Qontaıshynyń qalaı shegingeni, qaı jolmen shegingeni Kýra­kın­niń jazbasynda aıtylmaıdy, sebebi ony oǵan máli­met berýshi Ilınniń ózi de bilmeıdi. Ony biletinder – tek qana sol aranyń jergilikti turǵyn­dary. Al olar Qashamanyń qalaı jol bolǵanyn esterine saqtap, óz urpaqtaryna aıtyp otyrǵan. Bizdiń oıy­myzsha, kómekke kele jatqan qoldy kórip qontaıshy shegingen soń, ony Jalańtós qoly qýǵan. Tutqyn­daryn tastaı qashpaǵanyna qa­ra­ǵanda, Batyr qoly soǵysa otyryp sheginse kerek. Olar, menińshe, sol tut­qyn­daryn bermeý úshin de soǵysqan bolýy kerek. О́ıtkeni, qazaqtardan ońbaı jeńilgen Batyr­dyń el-jurty aldynda ózin-ózi aqtaıtyn jalǵyz isi de sol kóp tutqyn alyp qaıtýy ǵana edi. Qalmaq­tar­dy qýa soǵysqan Jalańtós qoly olardy О́sek ózenine ákep tyqsyrǵanda, qarańǵy túsip ketip, eki jaq sol arada tań atýyn kútse kerek-ti. Berekesi qashqan qal­maqtar Jalańtóstiń dańqynan da, tyń áskeri­nen de qaımyǵyp, túgeldeı qyrylyp ketýi múmkin erteńgi soǵystan qalaıda qashyp qutylýǵa janta­las­qan. Aqyrynda qashap, jol ashyp qashqan. Ba­tyr qontaıshynyń: «On bir myń bes júz adamym­nan aıyryldym, endi bolmasa bár­imiz qyrylatyn edik», deýiniń syry da osynda bolýy kerek (Qa­zy­bek bek kitaby). El esinde saqtalǵan Qashamaǵa qatysty áńgime osy oqı­ǵa­dan týǵan demeske tipti qaıla joq. El aý­zyndaǵy osy áńgimege súıenip, marqum Tursyn­ǵazy Álpeıisov alǵash ret «Jas Alashtyń» betinde osy pikirdi aıtqan edi. Men soǵan tolyq qosylam. Sebebi, osylaı degende ǵana Orbulaq shaıqasynyń bas-aıaǵy anyq ańǵarylady. Orbulaq jeńisi – qazaqtyń ǵajap baýyr­mal­dyǵynyń jemisi. Qazybek bek atalmysh kitabynda osy soǵysqa basshylyq jasaǵan Salqam Jáńgir­diń qatarynda shapyrashty Qarasaı, arǵyn Aǵyn­taı, alshyn Jıenbet, dýlat Jaqsyǵul, qańly Sarbuqa, naıman Kókserek, sýan Eltindi, arǵyn Toqan balasy Qompaı bolǵanyn jazady. Keıingi zertteýler qazaq qolynyń ishinde dýlat Syrym­bet, Naıman Bódes jáne sýan Uzaq batyrdyń da bolǵanyn dáleldeıdi. Bulardyń ishinde áıgili Jıenbet jyraýǵa aıryq­sha toqtalýǵa týra keledi. Jyraýdyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn arnaıy zerttegen ǵalym Hanǵalı Súıinshálıev: «Jıenbettiń ómir súrgen kezi HVII ǵasyrdyń ekinshi jartysy, Esim han­nyń tusy. Kishi júz, on eki ata Baıulynyń bir ata­­sy­nan... Jıenbet – kezinde Esim hanmen jaǵa­la­syp ótken adam. Esim ony qatty jazalap, tutqyndaý ama­lyn da qarastyrǵan», deıdi («Qa­zaq ádebıetiniń qalyptasý kezeńderi». Almaty. 1967). Onyń Esim hanmen araz bolǵanyn myna óleńi de dáleldeıdi: «Eńsegeı boıly er Esim, Esim, seni esirtken Esil de meniń keńesim... Qaıratym qansha qaıtsa da, Munyńa, hanym, shydaman! Arqaǵa qaraı kóshermin, Alashyma uran desermin, At quıryǵyn kesermin» («Bes ǵasyr jyrlaıdy».1989). Esim hanmen osylaı araz bola turyp, sol Esimniń balasy Jáńgirmen birge óz halqy úshin óte qaýipti, ózderinen 70 eseden astam kóp jaýdyń jo­lyn kesýge attanýy – Jıenbettiń halqy úshin janyn qııýǵa qa­shanda ázir ekenin kórsetetin oqıǵa. Mun­daı úlgi-óne­ge kórsetken batyr – aıryq­sha batyr. Ondaı batyr qazaqtan basqada bolǵan ba, joq pa – ol arasyn bilmeımin. Jıen­bettiń arǵy tegin Qazy­bek bek Súıin­shálıev qusap anyqtap aıtpaı, alshyn deı salady. О́ıtkeni Jetisý qarııalarynyń jalpy Kishi júzdi Alshyn, Uly júzdi Úısin deı salatyn ádeti ejelden bar. Al Jıenbet jyraýdyń isi – otansúıgishtiktiń ári dara, ári sırek úlgisi. «Arqaǵa qaraı kóshermin», degenine qaraǵanda, ol sol kezde Qarasaı men Aǵyn­taıdyń qasynda júrgen bolýy kerek. Hanǵa degen yza-kegin umytyp, Orbulaq shaıqasyna qatysýy – onyń halyq múddesin qasterlegen qaharmandyǵy. Qysqasy, halyqtyq múdde úshin qashanda bas qosa ketetin qazaq márttigin Orbulaq urpaqqa ósh­pes úlgi etip ketti. Ol kez úshin jer túbi sana­latyn Samarqannan alshyn Jalańtós batyrdyń 23 myń qolmen kómekke kelýi – qazaq baýyr­mal­dyǵynyń maqtanysh etetin teńdesi joq kórinisi. Al qyrǵyz batyrlary Kóten men Tabaıdyń bul soǵysqa qatysýy – eki eldiń baýyrmaldyǵy ejelden ekenine tarıhı dálel. Taǵy bir tarqatatyn túıin – toqalyn Batyr qon­taıshynyń qaı jerde, qalaı qutqaryp áket­keni jáne Jáńgir adamdarynyń qaı soǵysta tut­qynǵa alynýy. Bizdiń oıymyzsha, qazaqtardy tut­qyn­ǵa alǵan soǵysta qontaıshy «kishi qatynyn» qutqaryp áketken. Al onyń toqalyn qazaqtar qaıda ustaǵan? Ony, árıne, qyrǵyz jerine aparyp tyǵyp qoıǵan joq. Oǵan sebep te joq. Qyrǵyzdan qaıtar jolda da qontaıshynyń áıelin tyǵyp ustaıtyndaı orynnyń esh laıyǵy kórinbeıdi. Sondyqtan muny da shejire derekterine súıenip anyqtaýymyzǵa týra keledi. Qalmaq qoly á degende-aq Alataý jáne Toq­maq qyrǵyzdaryna tıiskenin orys, qazaq tarıh­shy­lary túgel jazady. Al ol araǵa qalmaqtar árıne, tikushaqpen túsken joq, jermen júrip bardy. Orystyń eki áskerı qyzmetkeri barǵan Qara Aı­ǵyr­daǵy qontaıshy ordasy Emil ózeniniń ańǵa­rynda bolsa, onda 50 myń qol, sóz joq, ol kezde Arqas Ańqaıy, qazir Jońǵar qaqpasy atalyp ketken taýótkelden ótedi. Ol aramen ótken qol Aqsý men Qapaldy basa ótip, Toqmaqqa tótelep, Ilege qaraı jol tartady. Bul arada joldyń eki nusqasy bar: biri qazirgi Qoǵaly arqyly, ekinshisi Muqyry arqyly ótýi múmkin. Men Qoǵaly arqyly ótken bolar dep shamalaımyn. О́ıtkeni... Atty áskerge eń keregi shóp pen sý. Al shóp te, sý da tek taý alqabynda mol bolady, sondyqtan qalyń ásker aldymen taý saǵalaǵan joldy tańdaıdy. Qoǵa­ly jaqtyń shóbi de shúıgin, sýy da mol, Qapal jaq­tan kele jatqan qolǵa ári qolaıly, ári jaqynyraq. Sonan soń, Qazybek bek kitabyn­da Jáńgir men Ba­tyr qoly alǵash qaqtyǵysqan jer Labas taýy dep ata­lady. Jetisý jerinde eki Labas, eki Mataı taýy bar ekeni belgili: bir Labas Tekestiń basynda, Ra­ıym­bek aýdanynyń jerinde; ekinshisi Qoǵaly ma­ńyn­da, Sary­ózek-Taldyqor­ǵan joly boıyndaǵy Alǵa­bas aýy­ly­nyń shyǵys jaq tusynda. «Alańsyz Labastaǵy Do­ńyz taýǵa kirip kele jatqan qalmaqty Jáńgir adam­dary atyp, kóp adamyn óltirdi»,  deıdi Qazybek bek. Orbulaqta ótken soǵys yńǵaıyna qarasaq, Jáń­gir qoly Tekes jaqqa barmaǵan. Jáne onyń az qolmen 50 myń qalmaqty artynan qýyp baryp, ashyq shaı­qas izdeýi sendirmeıdi de. Onyń ústine, bul aradaǵy shaı­qasty Qazybek bek Orbulaq shaıqasy­men shatas­ty­ryp jazǵan. Onyń sebebi, atasy Mataıdyń shejiresinen ne ózi qate jazyp alǵan, ne keıingiler ózinen qate kóshirgen. Áıtkenmen, oqıǵa men jol yńǵaıyna qaraǵanda, Qazybek bektiń aıtyp otyrǵany Qoǵaly jaqtaǵy Labas ekeni ańǵarylady. Qalaı bol­ǵanda da, osy Labas mańynda kishigirim bir shaıqas­tyń bolǵany anyq bolsa kerek. О́ıtkeni, qalmaq qoly búkil qazaq jerin esh qarsylyqsyz basyp ótip, birden qyrǵyzǵa kelip tıiskeni aqylǵa syıa qoımaıdy. Jáne de Labas arqyly Altynemel, Qoıankózge kelip, odan ary Ilege túsip, odan ótip Toqmaqqa kelmese, qalmaq qoly basqa qaı jolmen júredi? Osy pikirimizdi qýattaıtyn taǵy bir derekke júgineıik. Orys zertteýshisi P.P.Rýmıansev 1913 jy­ly Peterbýrgte shyqqan «Vernenskıı ýezd» kitabyn­da: «Erte kezde qarasaı rýy qazirgi Aqmola oblysy­nyń tóńireginde ómir súrgen; áriden kele jatqan áńgime boıynsha, Qarasaıdyń beıiti Kók­she­taý úıe­zi­niń Aıyrtaý degen jerinde. Qara­saı­lar bul aradan Qapal úıeziniń Jońqa (orysshasy «Djonke» – B.N.) degen jerine kóship barǵan (Arasan aýylyna jaqyn jerde); osy sońǵy aradan Vernyı úıezine, erteden beri otyrǵan qazirgi mekenine kóship kelgen: bir nusqa boıynsha, shapyrashtynyń bul tobyn Qastekke Uly júzdiń ataqty batyry Qarasaıdyń urpaǵy (5-býyny) Qoram batyr alyp kelgen; basqa nusqa boıynsha, Qoram osy jerde týǵan (Qoramnyń molasy Otar poshta stansasynyń mańyndaǵy Kól­qamys degen jerde)», deıdi («Ýezdy Djetysý» Al­maty. 2000). Al Qazybek bek Qarasaı batyr jaıyn­da: «Sondyqtan óziniń qandy kóılek dosy Aǵyntaı batyr eline qonys aýdaryp, bir jyldaı turyp, hıjranyń 1049 dońyz jyly (1671 – B.N.) tamyz aıynda dúnıeden ótti. Súıegi Arqada, Aıyrtaý degen jerge qoıyldy. Kelesi jyly asyn berdi. Odan bir jyldan soń Qara­saı urpaǵy Ileniń oń jaǵasyn­daǵy Mataı tóńiregine – ataqonysy Al­tyne­melge qaıta aýyp keldi», deıdi (sonda). Buǵan qaraǵanda, Qarasaı men Aǵyntaı bir-birin bala kezinen biletin Arqada ósken dostar bolyp shyǵady. Ári Orbulaq shaıqasy bolǵan ýaqytta sha­pyrashtylardyń Aqsý, Qapal, Altynemel, Qoıan­kóz mańyn jaılaǵany ras. О́ıtkeni, Altyne­mel­diń batysyndaǵy Mataı taýy – Qazybek bektiń «Ata shejireni» jazyp qaldyrǵan atasy Mataıdyń aty­men atal­ǵan. Olaı bolsa, Qarasaı men Aǵyntaı qontaı­shy­nyń toqalyn sol shapy­rashtylardyń aýylynda ustamaǵanda, qaıda us­taıdy? Al solaı bol­ǵan bolsa, Batyr qontaıshy aldymen jolynda jat­qan shapy­rash­tylardy shap­pa­ǵanda, kimdi shaba­dy? Al azǵantaı shapy­rash­tylar, qansha batyr bolsa da, elý myń qalmaqqa qalaı qarsy turady? Qontaıshy­nyń toqa­lyn qorǵap Qarasaı, Aǵyntaılar qanǵa bókken­she, ony aýylǵa tastap, ózderi qol jınaýǵa kirispeı me? Bálkim, Labas taýynyń mańynda, sol kezde Dońyz­taý atalǵan jerde kishigirim qaqtyǵys bolǵan da shyǵar, qazaq qoly az bolǵandyqtan jeńilgen de shyǵar, «jeńil­dik» degendi aıtqysy kelmeıtin qazaq ony jasyrǵan da shyǵar, áıteýir, ol jaǵyn bizge jetkizýshi joq. Biraq Batyr qontaıshy «kishi qatynyn» dál osy kezde, osy jolda qutqaryp alǵan shyǵar deýimiz jáne biraz qazaqty sol soǵysta tutqyndaǵan da bolar deýi­miz oryndy sekildi jáne jóni de solaı tárizdi. Endigi bir ónegeli jáıt, eki taýdyń arasyn kese-kóldeneń alyp jatqan eki shaqyrymnan asa­tyn oqpanany sol 700 jaýynger ózderi qazǵan ba álde olarǵa jergilikti qazaqtar kómektesken be? Bizdiń oıymyzsha, batyrlar bes qarýyn asynyp kelgenmen, jer qazatyn qarý ákelmegen. О́ıtkeni, olar o basta or qazamyz dep josparlamaǵan ǵoı. Onyń ústine, or qazyp tıtyqtaǵan erlerdiń jaýǵa qarsy shyǵýy da qıyndamaı ma? Sondyqtan oqpanany qazýǵa sol aranyń halqy jappaı jumylǵan shyǵar dep joramaldaımyn. Orbulaq shaıqasynyń jalpy­ha­lyqtyq mánin bul jaǵdaı arttyra túsedi dep oı­laı­myn. О́ıtkeni, týǵan jerdi qorǵaýǵa jaýyngerler ǵana emes, qara halyq ta jappaı qatysqan. Osyndaı ónegeli oqıǵanyń kýási men dáleli bol­ǵan qasıetti jerde ómir súrip jatqan halyq batyr babalardyń erligi men birligi urpaǵymyzǵa máńgi úlgi bolyp, osy tóńirekten Orbulaq aýdany qurylsa degen armanmen ómir súrip jatyr. Ony osy aranyń qazaǵy ǵana emes, uıǵyry men orysy da, kárisi men dúńgeni de – bári kútýde. Jaqsy­lyqty kútý de jaqsy ónege! Beksultan NURJEKEULY, jazýshy. Sýretti salǵan Nıkolaı AShTEMA.