Patrıot

Memleket basshysy N.Nazarbaev «Nur Otan» HDP-nyń HIII sezinde sóılegen sózin­de jastarǵa qarata: «...Men senderdi, eń aldymen, qalyptasqan tulǵalar, tamasha kásip­qoılar jáne shynaıy patrıottar tur­ǵysynda kóremin. Tulǵa bolý degenimiz – jaýapty bolý degen sóz. Ol úshin aǵynmen maltı bermeı, belsendi bolý qajet. Kásip­qoı bolý degen sóz – óziń shynymen de aına­lysqyń kelgen ómirlik isti tańdaı bilý. Jáne onyń ózin jaqsy turǵyda júzege asyrý kerek. Patrıot bolý – óz Otanyńdy shyn júrekten súıý, ózińe jáne óz halqyna senip, qoǵamǵa qyzmet etý», degen bolatyn. Elbasy aıtqan osy údeden shyǵýǵa tal­pyn­ǵan jastar qatary barshylyq desek, qo­ǵamdy jańartýǵa belsene atsalysyp júrgen jas qazaqstandyqtardyń biri ári biregeıi Evgenıı Dadarov desek, qateles­pespiz. Zaman talabyna saı áreket jasap, ómir­degi ózgeristerge barynsha beıimdele bil­gen adam ǵana tabysty bolatynyn Jenıa bar bolmysymen, tyndyrǵan isterimen dálel­dedi. Ol – Qostanaı óńiriniń týmasy. 5-synyptan bastap ózge ult ókilderi basym Rýdnyı qalasyndaǵy №1 mektepte oqydy. Sonan soń osyndaǵy Indýstrııalyq ınstı­týtqa tústi. Atalmysh oqý ornynyń tarıhy Sokolov-Sarybaı ken-baıytý óndi­ris­tik birlestigimen tamyrlas. Bir aıta ketetin jáıt, búkil Qazaqstandy ındýstrııa­lan­dy­rý lokomotıvi sanalatyn osynaý birlestik ujymy­nyń qatary jylma-jyl RII-di bitirgen jas mamandarmen tolyǵyp otyrady. Instıtýtty úzdik dıplommen támam­da­ǵan Dadarov eńbek jolyn kásibı ınjener retinde osy alyp óndiris oshaǵynda bas­tady. Alaıda básekege qabiletti jas jigit ózi bilim alǵan ınstıtýtqa qaıta oralǵan. Nege deısiz ǵoı. Sońǵy jyldary elimizde kásiptik jáne tehnıkalyq mamandyqtarǵa degen sura­nys artty. Osyǵan oraı, RII janynan kolledj ashyldy. Oqý memlekettik tilde júr­giziletin toptarda sabaq júrgizý úshin Dadarov syndy ári kásibı maman, ári qazaq tilin jetik biletin oqytý­shy­nyń qajettigi týdy. Kolledj dırek­tory, óziniń tálimgeri J.Mus­tafına Evgenııge oqytýshylyqpen qa­tar, syrttaı oqytý bóliminiń meńgerýshisi qyzmetin de senip tapsyrdy, ári onyń bul sheshimi Elbasy N.Nazarbaevtyń memlekettik qyzmetkerlerdiń qabilet-qarymdysyna, so­nyń ishinde qazaq tiline qamshy saldyr­maı­tyn­daryna qoldaý kórsetýimiz kerek degen tapsyr­masyna shyna­ıy qoldaýy boldy. Bú­ginde talantty jas «Tehnıkalyq mehanıka negizderi», «Kenishtik kólik», «Ishten jana­tyn qozǵaltqysh­tar» pánderinen bola­shaq ma­mandarǵa qazaq tilinde dáris oqyp, ári meń­gerýshi qyzmetin abyroımen atqaryp júr. Saýsaqpen sanarlyq bolsa da, jer-jerde muǵalimder arasynda qazaq tili pánin oqy­typ júrgen jandar barshylyq. Olar­dyń ishinde esimderi elge tanymal kókshetaýlyq Olga Myrzageldınovany, astanalyq Tatıana Dom­nı­nany erekshe atap ótsek, artyq bolmas. Al tehnıkalyq pánderdi qazaq tilinde oqytý ulty ózge janǵa jeńil tımesi anyq. Áıtse de «Ynta bolsa adamda, qıyn is joq ǵalamda» demekshi, pármeni myqty, áleýeti keń Evgenıı bul qıynshylyqty da eńsere bildi. Kózi qaraqty oqyrmannyń esinde bolar, Elbasy N.Nazarbaev 2006 jyly Aqordada memlekettik organdar men ulttyq kom­pa­nııalardyń memlekettik tildi meńgergen ulty qazaq emes jas qyzmetkerlerimen júz­desken bolatyn. Sonda Nursultan Ábish­uly: «Qazaq­standy ózim­niń Otanym dep sanaıtyn árbir adam memlekettik tildi meńgerýge um­tylý­lary kerek. Memlekettik tildi bilý – Qazaq­stan azamat­tary úshin paryz», degen edi. Endigi sóz arnasyn básekege qabiletti­lik­tiń mańyzdy bir qyry sanalatyn – memlekettik tildi meńgerýge Jenıanyń qalaısha qol jetkizgenine buraıyq. Hakim Abaıdyń «Talap pen uǵym mahabbattan týady» degen asyl sózi bar. Bilmekke, uǵynbaqqa degen tala­by zor, súıispenshiligi mol Jenıanyń alǵan asýlary kóp-aq. Mektepte, ınstıtýtta talaı olımpıaǵa, konkýrstarǵa qatysty, qaı-qaısysynan da júldesiz qaıtqan emes. «Úzdik jyl stýdenti» atandy. Qazirgi ja­syna, bir basyna jeterlikteı jetistik­teri­niń bir-ekeýine ǵana toqtalyp ótelik. 2006 jyly Táýelsizdigimizdiń 15 jyl­dy­­ǵy­na oraı, ınstıtýt bazasynda óńirara­lyq «Qazaqstandyq patrıotızm – memle­keti­miz­diń jastar saıasatyndaǵy eń mańyz­dy basymdyǵy» atty ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Osy alqaly basqosýda Jenıa ustazdary J.Mustafına, R.Shamsýt­dınovtiń jetekshiligimen eki túrli taqy­rypqa eki baıandama (birin – qazaq tilinde, ekinshisin – orys tilinde) jasap, konfe­rensııaǵa qatysýshylardy tánti etti. Tyr­na­qaldy eńbekteri úlken jınaqqa endi. 2007 jyly Semeı qalasyna joly tústi. Qa­zaqstan joǵary oqý oryndary arasynda teo­rııalyq mehanıka páninen ótkizilgen III res­pýblıkalyq olımpıadada E.Dadarov 2-oryn­­dy enshiledi. Kelesi jyly qazaq tili bilgirleriniń «Til – halyq janyn tanýdyń kil­ti» atty res­pýblıkalyq baıqaýy ótti. Jenıa­ny Almatyǵa Qostanaı oblystyq tilderdi damytý basqar­ma­synyń bastyǵy J.Úm­betov bastap bardy. Qostanaıdyń namy­syn qorǵaǵan jas jigit úmitti aqtap, 1-oryn­dy je­ńip aldy. Umytpasam, Jenıa meni osy jeńisinen birer aı buryn izdep keldi. «Pıalash apaı osynda ma?» dep, oqytýshylar otyrǵan kabınetke juqaltań kelgen, kózildirikti beı­ta­nys bozbala kirip keldi. Qazaqsha sóıle­gen­i­ne súısinip: «Meni qaıdan bilesiń? Qan­daı sharýamen júrsiń?», degenimde, qa­zaqsha úırengisi keletinin, bir kisiler maǵan siltep jibergenin aıtty. Muǵalimde qa­shanda ýaqyt tapshy. «Jap-jaqsy sóı­leı­siń....» dep bas­taǵan sózimnen aıtpaq oıymdy túsinip qap, qazaq tilin tereńirek meńgergisi keletinin bildirdi. Meselin qaıtarmaı, tildi meń­gerý deńgeıin synamaq nıetpen biraz tekseristen ótkizdim. Jazǵan dıktanty, test suraq­taryna bergen jaýa­by, qazaq tilinde oqýy, mátindi mazmundaýy – bári-bári tamasha. Kelesi kelgende, Jenıa biraz gazetterdi ala kelipti. Gazetti kóp aınaldyrǵany kóri­nip tur. Keıbir sózder men sóz tirkes­teriniń asty syzylǵan. Jenıa olardyń ma­ǵynasyn túsin­dirip berýimdi ótindi. Maǵy­nasy astarly, sırek qoldanystaǵy sóz tirkesteri eken. Kibirtiktep baryp, jaılap túsindire bastadym. Tildi tereń meńgerýge shyndap kóńil qoıǵa­nyna kózim jetkendeı boldy. Esime uly aǵartýshymyz Y.Altynsarı­n­nyń til úırený ádisi tústi. Jas Ybyraı, bolashaq pedagog, tilmashtyq qyzmetin atqara júrip, orys tilin jetik meńgerý maqsatyn qoıady. Bastyǵy, shyǵystanýshy ǵalym, professor V.Grıgorevtiń ruqsaty­men jumys ornyndaǵy baı kitaphanasyna baryp júredi. Orys tilindegi ádebı jýr­naldardy, kitap­tar­dy bas almaı oqyp, tú­sin­begen sózderdi dápterine terip jazyp, maǵynasyn Vasılıı Vasılevıchtiń kómegimen meńgerip otyrǵan kórinedi. Memlekettik tilge degen sheksiz qur­metimen kópshilik iltı­patyna bólenip júr­gen Evgenııge «Qazaq tilin qalaı úıren­diń?», degenimde, aldymen ustazdary­nyń esimderin qurmetpen atady. «Ustazdary qandaı erekshe ádis-tásilderdi qoldandy eken» degen oımen 5-11 synyp­tarda oqyt­qan G.Shaımuratovaǵa, ınstıtýtta kásiptik qazaq tilin úıretken S.Myr­zahmetov­ke jolyǵyp sóıleskenim bar. Sóz oraıy kep turǵanda aıta keteıin, Jenıa ká­siptik qazaq tiliniń bir-aq jyl oqytyl­ǵanyna kóńili tolmaǵandaı syńaı bildirgen-di. Eki ustazy da Jenıanyń asa qabiletti­ligi­men qatar, qarapaıymdyǵyn, kishipeıildiligin aldy­men atap ótip, onyń til úırenýdegi jetistigi shyn nıeti ekendigin alǵa tartty. Osy oraıda taǵy da dana Abaıdyń: «Adam kóńili shyn meıirlense, bilim-ǵylymnyń ózi de meıirlenedi, tezirek qolǵa túsedi. Shala meıir shala baıqaıdy» degen sózi oı­ǵa ora­lady. Bul sózdiń shynaıylyǵyn til úırenýge qatysty taǵy bir ónegeli mysal­men órnektep ótsem, artyq bolmas. Búginde halyq qalaý­ly­sy atanǵan azamat Rozaqul Hal­muradov kezinde qazaq tilin muqııat úırený úshin gazetterdi, ádebı kitap­tardy kóp oqyp, qazaqtyń qara óleńderin jatta­ǵan, jumysta da, úıde de qazaqsha sóılep júrgen kórinedi. Sóıtken Rekeńniń búginde qazaqshany tógildirip sóı­leıtinin te­ledı­dardan estip júrmiz. Sondaı-aq elge tany­mal tulǵalardyń biri Vasılıı Osıpovtiń «Abaı men Muhtar Áýezovti qazaq tilinde oqyp, tolyq túsine alatynymdy barmaqtaı baǵym dep sanaı­myn» dep aǵynan jarylýy keremet emes pe. Til tuńǵıyǵyna tereńdeýi eseıgen saıyn eselene túsken Evgenıı bul jolda túrli amaldarǵa barady. Til bilgirleriniń biri Marına Býharına tildi meńgerý úshin, birinshiden, adamnyń tildi úırenemin degen nıeti, ekinshiden, ustazdyń tildi oqytamyn, minsiz úıretemin degen shyn yqylasy, úshinshiden, tildi meńgerý kezinde tildik ortanyń bolý kerektigin jazǵan edi. Evgenıı osy úsh jaǵ­daıdy da bastan keshti. Máselen, til úıre­ný­ge degen nıetin úzdiksiz iz­denis, tynymsyz eńbekpen bekemdep otyr­dy. Negizgi ustaz­dary­men shektelip qal­­maı, «qazaq tilin jaqsy úıretedi-aý» degen mamandardy izdep taýyp, kómegine júgindi. Shákirtaqysynan jyrym­dap tóledi. Tek qazaq tilinde sóıleı­tin oralman jigittermen qoıan-qoltyq ara­las­ty. Qaı taqyrypqa bolsyn, qazaqsha sóz­diń maıyn tamyzatyn Jenıaǵa dostarynyń biri «Sen meniń ájem sekildi sóıleısiń ǵoı»,  degen kórinedi. Sol joldastarymen dost­y­ǵy olar­men áli kúnge jalǵasyp keledi. Tipti keıbiriniń úılený toıynda bolyp, qazaq­tyń qaımaǵy buzylmaǵan salt-dástúr­lerin óz kózimen kórdi. Osy tusta Elbasy N.Nazar­baev­tyń Qazaqstan halqy Assam­bleıa­­sy­nyń HVII sessııasynda: «Barlyq azamat­tardyń qazaq tilin bilýi, ásheıin bir uran emes, bul – olar elimizdiń tarıhyn, erte dáýirden bastap búgingi kúnge deıingi qazaq halqynyń ta­rıhyn, mádenıetin, dástúrin biletin bola­dy degen sóz. Bul barlyq qazaqstandyqtardyń burynǵydan da ja­qyn­dasýyna jetelep, bizdiń aramyzdaǵy se­nimdi kún saıyn, jyl saıyn nyǵaıta túsetin bolady» degen sóziniń shyna­ıy­lyǵyna tánti bolasyń. О́zi barǵan toılardyń birinde Evgenıı «Balbyraýyn», «Jeldirme» kúılerin jeldirte tartyp, jınalǵan qaýymdy tańǵal­dyr­ǵany bar. Iá, ózge bir ulttyń tilin súıgen adam sol tildiń ıelerimen, sol ulttyń qundylyqtarymen etene jaqyn­dasyp ketedi degen ras eken. Evgenıı «Ana tili» gazetinen bastap, birqatar merzimdi basylymdardy jazdyryp alady, sondaı-aq dúńgir­shekterden gazet-jýrnaldardy satyp alyp oqýdy ádetke aınaldyrǵan. Qazaq ánderin súıip tyńdaıdy. Ulty orys bolsa da, qazaqtyń qasıetti­siniń bárin qasterlep júretin E.Dadarov búginde ujymynyń ǵana emes, el senimin arqalaǵan tulǵa, kásipqoı, patrıot retinde kópshilikke tanyla bastady. Ony qala, oblys biledi, qurmet tutady. Pıalash SÚIINKINA, Y.Altynsarın atyndaǵy Rýdnyı áleýmettik-gýmanıtarlyq kolledjiniń oqytýshysy. Qostanaı oblysy. Sýrette: respýblıkalyq baıqaýdan kórinis. (Ortada E.Dadarov).