«Bóten bala bolmaıdy»

Bıyl qurylǵanyna 20 jyl tolyp otyrǵan «Respýblıkalyq áıelder keńesi» qoǵamdyq uıymy Mádenıet mınıstrliginiń «Bóten bala bolmaıdy» jobasyn júzege asyrý barysynda «Prezıdent Joldaýy – qazaqstandyq qoǵamdaǵy jańa áleýmettik modernızasııalaý kezeńi» atty dóńgelek ústel ótkizdi. Onda jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń quqyqtaryn qorǵaý aıasyndaǵy zańnamalardyń oryndalýy, balalar ómirindegi ata-ananyń alar orny, t.b. máseleler talqyǵa túsip, keńes músheleri osyǵan qatysty oı-pikirleri men usynystaryn ortaǵa saldy. Elimizde balalardyń quqyqtary men zań­dy múddelerin qorǵaý memleketimiz ustanǵan saıasattyń basym baǵyttarynyń biri bolyp otyrǵanyn eskersek, atalmysh basqosýdyń kóterip otyrǵan júgi búgingi ýaqyt údesinen shyqsa kerek. «Qazaqstandyq otbasynyń áleý­mettik senimdi kepildigi» baıandamasynda res­pýblıkalyq áıelder keńesiniń jetekshisi, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Nına Kaıýpova táýelsiz Qazaqstandaǵy jetim balalar máselesimen alǵash «Bóbek» qory aınalysqanyn aıta kele, 2002 jyly Balalar quqyǵy jónindegi, odan keıin «Otbasylyq úlgisindegi balalar aýyly men jasóspirimder úıleri týraly» Zań qabyl­danǵanyn tilge tıek etti. – Áleýmettik modernızasııa jaıly sóz etkende, biz eń aldymen bala men ana másele­sine kóńil bólýimiz kerek. Elbasy jarııalaǵan joldaýlarda da ana men bala, ásirese, balalardy qorǵaý basa aıtylady. О́ıtkeni, búginde jetim jáne ata-anasynyń qamqorly­ǵynsyz qalǵan balalardyń jaǵdaıy ózekti­ligimen kún tártibinen túspeıdi. Memleketimiz sol áleýmettik mańyzy zor jobaǵa kóńil bólip, balalarymyz nege jetim qalady, onyń sebebin tabýǵa den qoıýda, – deı kele Nına Ámirqyzy mynadaı málimetterdi de keltire ketti. Máselen, Qazaqstanda 2010 jyly jetim jáne ata-anasynyń qaraýynsyz qalǵan balalar sany 38 myń 386 bolsa, qazaq­stan­dyq azamattar 3100, sheteldikter 506 bala asy­rap alǵan. Jyl saıyn áleýmettik tólem­aqy artýda. 2003 jyly birinshi, ekinshi, úshin­shi bala týylǵanda bir rettik 13 myń teńge berilse, búginde ol 45360, al tórtinshi, odan kóp balaǵa 75600 teńgege ósken. Balamen úıde otyrǵan analar jyl boıyna birinshi balaǵa 8316, al tórtinshi jáne odan kóp balaǵa 13872 teńge alady. Bul memlekettiń analarǵa kórsetip otyrǵan qoldaýy. Prezıdent 1994 jyly Balalar quqyǵy jónindegi birinshi konvensııaǵa qol qoısa, 2007 jyly Bilim jáne ǵylym mınıstrligi janynan Balalar­dyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetin qurdy. 2010 jyly Qazaqstan Balalardy qorǵaý jáne sheteldik bala asyrap alý qatynasyndaǵy yntymaqtastyq týraly Gaaga konvensııasyna qol qoıyp, ratıfıkasııalaǵan memleketter tizimine kirdi. Iаǵnı, memleket asyrap alyn­ǵan balalardyń jaǵdaıyn kez kelgen ýaqytta tekserip, kóńilden shyqpasa (shetelde bolsa da) qaıtaryp alýǵa quqyly. Sondaı-aq Nına Ámirqyzy elimizde 15 jasqa deıingi 56, 15-19 jas aralyǵynda 33256 qyz bala túsik jasatyp, byltyr káme­letke jasy tolmaǵan 4256 boıjetken bosan­ǵan degen derekti alǵa tartty. «Sondyqtan bizder ata-ananyń deni saý bala týýyna ja-ýapkershiligin arttyrýymyz kerek. Sonymen qatar ár erli-zaıyptyny bala taǵdyryna, bolashaǵyna jaýapkershilikpen qaraýǵa shaqy­ryp, memlekettiń osy isti jiti qadaǵalaýyna kóńil aýdartýymyz qajet», dedi ol. Stýdent jastardyń otbasyn qurý jaıyn sóz etken QazUAÝ prorektory, pedagogıka ǵylym­darynyń doktory, professor Dına Júsip­álıeva ýnıversıtet jastary arasynda osy baǵytta qandaı naqty jumys atqarylyp jatqanyn ortaǵa saldy. – Otbasyn quraıtyndar negizinen 20-30 jas arasyndaǵy jastar. Sondyqtan da ýnıversıtet rektoraty stýdent jastardyń tárbıe jumy­syna nazar aýdaryp, olardy ulttyq qundylyq­tarmen, qazaq halqynyń salt-dástúrlerimen sýsyn­datýǵa kóńil bólýde. Osy rette oqý ornyndaǵy 7 fakýltettiń áıelder keńesiniń jetek­shileri genderlik teńdikti saqtap, jas otbasylaryna kómek kórsetip, qyzdar ara­synda etıka, estetıka, gıgıena, densaýlyq, hıdjab kııý jóninde tárbıelik jumystaryn júrgizip turady. Máselen, Áıelder keńesi janynda «Ádep» klýby, «Jas aspazdar mektebi», «Pishý men tigý» úıirmeleri jumys isteıdi. Jyl saıyn ýnıversıtet jataqhanalarynda «Anaǵa qarap qyz óser», «Ata saltyń – halyqtyq qalpyń», al fakýltet arasynda «QazUAÝ arýy», «Jigit sultany» baıqaýlary ótedi. Sondaı-aq zeınetkerler men soǵys arda­gerleriniń, múgedek stýdentterdiń úılerine baryp, qolǵabys tıgizip, áleýmettik kómek kórsetsek, úsh jyldan beri Qapshaǵaıdaǵy, Almatydaǵy №1 balalar úıine baryp, jetkinshektermen kezdesip, syılyqtar syılap, konsert qoıamyz. Sondaı-aq elimizge tanymal áıel-analardy shaqyryp, stýdenttermen kezdesý ótkizip turamyz. Búginde elimizde 5 mln.-ǵa jýyq balalar bar ekenin tilge tıek etken «Jetimsiz álem» qoǵamdyq qorynyń dırektory Svetlana Sınıskaıa osy balalardyń mártebesine, quqyqta­ryn qorǵaýǵa, ómiri men qaýipsizdigine keńinen toqtaldy. – Máselen, sońǵy jyldary balalar men jasóspirimder arasynda óz-ózderine qol jumsaý – sýısıd etek alyp otyr. Statıstıka óte jaman. Jaqynda ǵana Shyǵys Qazaqstan oblysy Samar aýylyndaǵy 16 jastaǵy bala­nyń ólimi ata-anasy men bizdiń bıýrokrattyq júıeniń kesirinen boldy. Men balalar ara­synda ótkiziletin festıval, aksııa, forým­darǵa qarsy emespin, olar qajet, biraq solar­dyń artynda balalardyń naǵyz bet-perdesi, taǵdyry tur. Sondyqtan Parlament Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Balalardyń quqyq­taryn qorǵaý komıtetiniń qyzmetin qarap, esebin tyńdasa deımin, – dedi qor dırektory. «Mıras» ulttyq mádenı qoǵamdyq qory­nyń prezıdenti, tehnıka ǵylymdarynyń dok­tory Gýzel Tólegenovanyń aıtqan ýáji de kóńilge qonady. Qoǵamdaǵy jemqorlyqqa qarsy kúrestiń óz deńgeıinde júrgizilmeýi, ási­rese ata-analary bedeldi, yqpaldy otbasyn­daǵy balalardyń jazasyz qalyp, kerisinshe, qorǵaýshysy joqtardyń ar-namysy qorlanyp jatatynyn, jalpy mektepte, joo-da para alý áli kúnge toqtamaı otyrǵanyn, sondyqtan osy máselege den qoıý kerektigin ashyna jetkizdi. – Jaqynda ýnıversıtettegi Jeńis kúnine arnalǵan keshke barǵanymda, sabaq úlgerim­deri óte jaqsy eki stýdent qyz kóz aldymda talyp tústi, – dedi QazUMÝ professory Janar Mustafına. – Bul búgingi jastar men áskerge baratyn uldardyń densaýlyǵy alań­datarlyq jaǵdaıda degen sóz. Jastar­dyń, stýdent­terdiń áleýmettik jaǵdaıymen eshkim aına­lyspaıdy. Máselen, oqýshylar, stýdentter kóshedegi sapasyz taǵamdarmen tamaq­tanyp, densaýlyqtaryn qurtýda. Nege bizge bir kese aıran men bir tilim nandy orap satýǵa bolmaıdy? Avtobýstardaǵy, dúkender­degi an­tısanıtarlyq jaǵdaı da alańdatarlyq. Densaýlyq máselesin odan ári jalǵaǵan Almaty qalasynyń bas akýsher-gınekology Nadejda Kobzar elimizde ekiqabat áıelder­diń genetıkalyq tekserilýden ótýi úshin memleket asa aýqymdy qarjy bólip otyrǵan­dyǵyn áńgimeleı kele: – Elimizde júkti áıelde daýna aýrýyna qatysty qaýip anyqtalsa, mindetti túrde bıopsııa alý kerek. Jyl saıyn osy keselmen týylatyn 20 balanyń on besine osy ádis qol­danylsa, aýrýdyń aldyn alýǵa bolady. Eger jasy 35-ten asqan, aıaǵy aýyr áıel osy tegin júrgiziletin tekserý ádisinen bas tartyp, balasy daýna bolyp týylyp, náresteni qaldyrǵan jaǵdaıda, sábıdiń taǵdyryna ja-ýap berip, oǵan ketetin qarjyny óz moınyna alý týraly zań shyǵarý kerek. О́ıtkeni, biz mundaı tekserýdi áıeldiń erkinen tys kúshpen júrgize almaımyz, – dedi ol. Sondaı-aq, bas akýsher-gınekolog bar jamanatty mektepke jabýǵa bolmaıtynyn, bala ómirindegi otbasy róli óte mańyzdy ekenin ekpin túsire aıtty. Jaqynda on bes jas­taǵy qyz balany bosandyryp aldyq. Sóı­lese kele ana men qyzdyń arasynda eshqandaı qarym-qatynas bolmaǵan. Taǵy bir másele, bóbekter úıinde tárbıelengen sábıler úsh jasqa tolǵan soń balalar úıine aýysty­rylady. Sonda olar burynǵy tárbıeshilerine «bizdi óz úıimizge alyp ketińizdershi» dep jalynatyn kórinedi. О́ıtkeni, balalar úıinde úsh jastan 18 jasqa deıingi tárbıelenýshiler arasy óte alshaq. Sondyqtan olardy jasta­ryna qaraı bólý kerek degen oı aıtty. Dóńgelek ústelde jastarmen qalaı jumys isteýdiń formasyn taba almaı otyrǵanymyz­dy jetkizgen Sosıalıstik Eńbek Eri Vera Sıdorova «Nur Otan» HDP-nyń halyqpen jumys isteýdi qolǵa alýy kerektigin aıtty. Son­daı-aq er-azamattarǵa otbasy tárbıesin qolǵa alýdy mindetteý kerektigin, olardan mundaı jaýapkershilikti eshkim alyp tastama­ǵanyn, son­dyqtan «Nur Otan» partııasy osy máselege de kóńil bólýi qajettigin tilge tıek etti. Iá, qazaq halqy qashanda úlken otbasy bolyp, ata-analaryn qarttar úıine, jetimderin balalar úıine ótkizbegen. О́ıtkeni, bizdiń ulttyq tárbıemiz ondaı qatygezdikke jibermegen. Keńes múshesi, O.Tańsyqbaev atyndaǵy Almaty sándik qoldanbaly óner kolledjiniń oqytýshysy Alıa Moldaǵalıeva búginde ózderi otbasynda durys tárbıe almaǵan, oqý ornyn zorǵa bitirgen mamandar qandaı urpaq tár­bıelesin degen keıis bildirdi. «Osydan 7 jyl buryn respýblıkalyq áıelder keńesiniń bastamasymen О́ner kolledji Aqsaıdaǵy balalar aýrýhanasyna kómek kórsetýdi bastaǵan bolatyn. Muǵalimder men stýdentter osy ýaqytqa deıin eshkimge dabyra etpeı-aq qamqor­lyqtaryn jalǵastyrýda. Aıtarym, árkim qolynan keletin sharýasyn jasasa, qandaı ǵanıbet. «Bógde bala bolmaıdy, urpaǵymyz qatygez, sezimsiz bolmasa eken» dese, Sosıalıstik Eńbek Eri Bıbigúl Tóle­genova qazir álemde mýzyka terapııasy kóte­rilip jatqanyn, perzenthanalar men sábıler úıinde balaqaılar jatqan bólmege klas­sı­kalyq mýzykany jaımen, aqyryndatyp qoısa, ol balalardyń demalýyna kedergi keltirmeıtinin, qaıta rýhanı baıytady degen oıymen bólisti. Gúlzeınep SÁDIRQYZY.