Basalqyǵa baǵynbaıtyn benzın baǵasy

Odan kimge paıda, kimge zııan?

Búginde janar-jaǵarmaı problema­sy eldegi eń ótkir máselelerdiń birine aınalyp tur. Sondyqtan onyń tóńi­regindegi áńgimeler de aýyq-aýyq órshı túsip, kópshilik nazaryn ózine eriksiz aýdaryp turady. Bir aıta keterligi, janar-jaǵarmaı tapshylyǵy men onyń baǵalarynyń dúrkin-dúrkin ósip ketip jatýyn qalyń jurtshylyqqa túsindirý óte qıyn túıinge aınalýda. Oǵan biz munaı óndirisinen álemdegi aldyńǵy qatarly elderdiń sanatyndamyz, jerimiz kómirsýtegi shıkizatyna baı dep jıi-jıi, keıde oryndy-orynsyz qaıta­lýymyz da sebepker bolatyn syńaıly. О́ıtkeni, osyndaı toqmeıil sózderdi estigen jurt shynymen de munaıǵa baı bolsaq, benzın nege aǵyl-tegil aǵyp jatpaıdy, onyń baǵasy nelikten qym­­­battaı beredi degen saýaldar qoıady. Oılanyp qarasaq, halyqtyń ókpe-nazy naqa negizsiz de emes sııaqty. Aınalaıyn nemister men japon­dardyń eski-qusqy mashınalary bizdiń aǵaıyndarǵa jaryq kúnde qolyńa maı sham alyp izdeseń taptyrmaıtyn ońaı «olja» boldy. Kóneni mensinbeıtin kirpııaz sheteldikterdiń merzimi ótti dep «ýtılge» tapsyrǵan avtomobılderin «jumyrtqadan jún qyryqqan» alyp­sa­tarlar sýtegin derlikke alyp kelip, ústine 2-3 ese ústeme qosyp bizderge satady. Biz bolsaq, azǵantaı aq­­­sha­myz­dyń jetkenine táýbe dep, jerden jeti qoıan tapqandaı qýanamyz. Sóıtip, bi­reý­lerdiń «tastandysy» ekeninde sha­rýa­myz joq, «ınomarka» mindik dep shirenemiz. Al ol «ınomarkaǵa» benzın kerek. Mashınany arzanǵa al­ǵanymyzben, onyń kúndelikti «tama­ǵy» qymbattap barady. Osydan kelip shý shyǵady... Benzındi Úkimet belgilegen baǵadan joǵary baǵalarǵa satyp, burmalaý­­shy­lyqqa jol berýdiń 112 faktisi anyq­taldy, dep málimdedi BNews.kz stýdııa­­­synda ótken onlaın-konferensııa ba­­­ry­synda Básekelestikti qorǵaý agent­tiginiń tóraǵasy Májıt Esenbaev. Tór­aǵanyń aıtýynsha, tek iriler ǵana emes, sonymen birge janar-jaǵarmaı satýmen aınalysatyn kompanııalardyń bá­ri de osyndaı burmalaýlarǵa, ıaǵnı tár­tip buzýshylyqtarǵa jol bergen. Sóı­­­tip, janar-jaǵarmaıdyń ár lıtrine 2-3 teńgeden qosylyp otyrǵan. Osyndaı jáıtterdi aıta kelip, M.Esenbaev bul sııaqty tártip buzýshylardy jazalaý kerek ekendigin de eskerte ketti. Biraq baǵalaryn kún saıyn derlik qubyltyp turatyn avtomobılderge maı quıý stansalary qojaıyndarynyń jazalaýdan qaımyǵatyn túrleri kórinbeıdi. Premer-Mınıstr Kárim Másimov shilde aıynda ótkizgen onlaın-konferensııa barysynda-aq janar-jaǵarmaı satýmen aınalysatyn keıbir kompanııa­lardyń qyzmetterin tekserip, baǵanyń kóterilip kete berý jaǵdaıyn anyqtaý jóninde tapsyrma bergen bolatyn. Bá­sekelestikti qorǵaý agenttigi tóraǵa­sy­nyń joǵarydaǵy jáıtterdi 22 tamyz tamyz kúni aıtqanyn eskersek, saýdager kompanııalardyń eskertpelerden qo­­­rytyndy shyǵarýǵa asyqpaıtyny kó­rinip-aq tur. Bir qyzyǵy, janar-ja­ǵarmaı satýshylar nebári 2-3 kúnge ǵana baǵany ósirgenniń ózinde shash-etekten paıda taýyp shyǵady eken. Avtomobıl ıeleri bolsa, amalsyzdan ámııan­­daryn juqartady. Al ondaı kez­derdiń bolǵa­nyn biz jaqsy bilemiz. Bul da búgingi zaman týdyrǵan qýlyq­tardyń biri. Básekelestikti qorǵaý agenttigi eldegi munaı óńdeý zaýyttaryn da jaza­lamaq nıette. Sóıtse, olar kóterme baǵamen satýshylarǵa janar-jaǵarmaı bermeı qoıypty. Sondaǵy aıtatyn­dary, biz egin oraǵy naýqanyna jumys istep jatyrmyz degen jeleý kórinedi. Bul týraly da joǵaryda ózimiz keltirgen onlaın-konferensııa barysynda bel­gili boldy. Munaı óńdeý zaýytta­­ry­­­nyń mundaı áreketin agenttik olar­dyń óz ústemdikterin paıdalaný arqy­­­ly ry­­nok sýbektilerine qysym jasaý­shyly­ǵy retinde baǵalap otyr. Son­dyqtan bul másele boıynsha da tergeý júrgi­zil­mek. Tóraǵanyń aıtýynsha, óńir­lerdiń ákimderi kúzgi jıyn-teringe qa­­­jetti dızel otyny men janar-jaǵar­maıdy kem degende 90 paıyzǵa qamta­ma­syz etken. Olaı bolsa, bul turǵyda esh­qandaı problema týyndaýǵa tıis emes. Aıta ketý kerek, qazaqstandyq ja­nar-jaǵarmaı quıý stansalary baǵa boı­ynsha ózara ymyralastyqqa baryp otyr degen áńgime buǵan deıin de estilgen. Ol nendeı ymyralastyq? Ol degenimiz, janar-jaǵarmaı quıý stansala­ry­nyń ortaq bir baǵaǵa ózara kelisýi degen sóz. Árıne, ol baǵanyń Úkimet bel­gilegennen az da bolsa joǵaryraq ekeni túsinikti. Máselen, ótken shilde aıynda «Aýrıka», «Asqar Munaı Treıd» JShS-lar men «Gelıos» JShS fılıa­ly­nyń AI-92 benzınine ózara «aýyzja­lasa» otyryp baǵa qoıýda báseke­les­tikke qarsy áreketterge barǵany belgili bolǵan edi. Álgi kompanııalardyń biri benzınniń satyp alý quny 1,1 paıyzǵa kó­terilgen kezde osy benzındi 10,7 paı­­­yzǵa ósire otyryp satýǵa shyǵarǵan. Osy rette, olar baǵasy 1,1 paıyzǵa kó­te­ril­­­gen benzındi satyp alǵan kezde, olardyń ózderinde burynǵy baǵa óspe­­gen kezde alynǵan benzınniń qalǵanyn da eskerý qajet. Is júzinde ol benzın de qymbat­­­ta­tylǵan baǵamen satylǵan. Tekserý qo­­ry­­tyndylary bıylǵy jyldyń mamyr-shilde aılarynda AI-80, AI92/93, AI95/96 markaly benzınder men dızel otynyna ózara ymyralas­qan baǵa belgi­leýdiń Aqmola jáne Qa­raǵandy oblys­ta­rynda da oryn alǵa­nyn anyqtaǵan. Benzın baǵalarynyń 112 teńgeden 130 teńgege deıin jetip, oryn alǵan tapshy­lyq saldarynan keıbir óńirlerde úlken suranysqa ıe benzın markalarynyń talonmen berilgeni de dál osy shaq. Má­selen, shilde aıynda Ońtústik Qazaq­stan, Soltústik Qazaq­­stan jáne Mań­ǵys­taý oblystarynda osyndaı jaǵdaı­dyń qa­lyp­tasqany bizge málim. Qalaı degende de, janar-jaǵarmaı baǵalary tóńiregindegi áńgimeniń basy­lar túri baıqalmaıdy. Osydan sál ǵa­na buryn Qazaqstan Úkimeti qyrkúıek aıy­­nan bastap, janar-jaǵarmaıdyń ból­­­­shek saý­dadaǵy shekti baǵasyn 12-14 paıyzǵa ósirmek nıette degen de qaýe­set taraǵan. Olaı bolǵan kúnde jıi qoldanylatyn AI-92 markaly benzın­niń 1 lıtriniń baǵasy 120 teńgege jetýge tıis edi. Kúni keshe ǵana Munaı jáne gaz mınıstrligi qyrkúıekte respýblıka aýmaǵynda benzın baǵasynyń qym­battamaıtyndyǵyn habarlady. Mun­daı aqparatty atalǵan vedomstvonyń baspasóz qyzmetine silteme jasaı oty­ryp, Tengrinews.kz saıty taratqan. Sóı­­­tip, qyrkúıek aıynda da, eger mınıstrlik ýádesinde tursa, AI-92 ben­zıniniń baǵasy (1 lıtr úshin) 106 teńge, AI-80 – 86 teńge, dızel otyny­nyń lıtri 90 teńge bolyp qala bermek. Básekelestikti qorǵaý agenttiginiń tór­­­aǵasy M.Esenbaev joǵaryda ózimiz atap kórsetken onlaın-konferensııada agent­tik­tiń Reseımen shekaralas aımaq­tarda benzınniń talon boıynsha saty­lyp jat­qanyna kóz juma qarap otyr­ǵanyn da jasyrǵan joq. Is júzinde rynok sýbek­tilerine qysym jasaý­shy­lyq bolyp sa­nalatyn mundaı áreket­ter jazalanýǵa tıis. Degenmen, shekaralas aı­­­maqtarda ishki rynokty qorǵaý­dyń óz­gedeı tetikteri tabylmaǵan­dyq­tan agenttik osyndaı qadamǵa barýǵa májbúr bolyp otyr. Osy rette máseleniń ekinshi bir qy­ry boı kórsetedi. Ol – reseılikterdiń Qazaqstanǵa kelip arzan benzındi jappaı satyp alyp jatýy. Mundaı jaǵ­daıdyń ásirese, shekaraǵa jaqyn óńir­ler­de jıi oryn alatyndyǵy aıtpasa da túsinikti. Reseılik alypsatarlar Qa­zaq­standa benzın tapshylyǵyn týǵy­zyp otyr degen qaýesettiń shyǵýy da osyndaı sebepterge baılanysty bolsa kerek. M.Esenbaevtyń aıtýynsha, ishki rynokty qorǵaýdyń birden-bir joly janar-jaǵarmaı shyǵarý kólemin ba­rynsha ulǵaıtý. Biraq ol úshin ýaqyt pen qarjy qajet. Tóraǵa ahýal ýshyǵa berse ákimshilik sharalardy paıda­la­nýǵa baratynyn da joqqa shyǵarmaı­dy. О́ıtkeni, búginde Qazaqstandaǵy benzın baǵasy Reseıdegige qaraǵanda 30 paıyzǵa tómen bolyp otyr. Kór­shi­lerdiń kózqurtyna aınalyp otyrǵan da baǵadaǵy osyndaı aıyrmashylyq. Ortaq Keden odaǵyna birigip otyr­ǵan elmen aradaǵy baǵanyń ala-qula bolýy, árıne, problema týdyrmaı qala almaıdy. О́zgeni bylaı qoıǵanda, mun­daı jaǵdaıdyń alypsatarlyqqa keń jol ashý yqtımaldyǵy da úlken. Shekaralas óńirlerdegi janar-jaǵarmaı sa­­týshy kompanııalardyń óz taýaryn qa­zaq­standyq tutynýshylarǵa arzan ba­ǵaǵa satqannan góri, reseılikterge az da bolsa qymbatyraqqa satqandy jón kór­­­­me­sine kim kepil? Onyń ústine óz­de­rin­degi baǵanyń odan qymbat ekenin biletin jáne ózge memlekettiń azamat­tary bo­lyp tabylatyn reseılikter Qa­zaqstan­da janar-jaǵarmaı qymbat dep eshkimge shaǵym da jasap jat­paıdy. Osy oraıda Reseıde baǵa nelikten qymbat degen saýal týyndamas úshin, ol elde eńbekaqy men zeınet­aqy­nyń da joǵary ekenin eske sala ketý oryndy. Sol sebepti de keıbireýlerdiń Reseıde janar-jaǵar­maı baǵalary jo­ǵary, biz de solaı ja­saýymyz kerek degen sózderi kóńilge qonymdy bola qoımaıdy. Moıyndaýymyz kerek, joǵaryda kel­tirilgen derekter Qazaqstanda nelikten janar-jaǵarmaı baǵalary ara-tura bolsa da kóterilip ketip jatady degen saýalǵa tolyqqandy jaýap bere almaıdy. Anyǵy bireý, ol – osy iske jaýapty kompanııalardyń baǵany ja­san­dy túrde ósirýi. Osyndaı burmalaý­larǵa bara otyryp, olar tipti Úkimet­tiń eskertýine qulaq asýdy da qajet dep tappaı otyr. Bálkim osy jerde biz bilmeıtin, túsinbeıtin basqa da bir syr bar shyǵar? Ras, qazaqstandyq munaı óńdeý zaýyttarynyń ishki rynokty tolyq qamtamasyz etetindeı ónim shy­ǵara almaı otyrǵany burynnan belgili. Biz bul jerde birqatar kórshi elderdiń benzınniń ekologııalyq jaǵynan taza bolyp tabylatyn Eýro-4 jáne Eýro-5 standarttaryna kóship jatqanyn tipti aıtyp ta jatqan joqpyz. Bizdiń kón­te­rili tuty­ný­shylar da bizge joǵary sa­paly benzın taýyp ber dep eshkimdi ma­zalaǵan emes. Dál qazir olaı bolmaıdy da. Má­sele, tek ishki rynokty munaı ónimderi­men qajetti kólemde qamta­ma­syz etý jóninde ǵana bolyp otyr. Al oǵan taǵy ne kedergi? «QazMunaıGaz» ulttyq kom­­pa­nııa­sy­nyń 2011 jyl­dyń birinshi jarty­jyl­dy­ǵynda óndir­gen munaıy men gaz kondensatynyń kólemi 0,5 paıyzǵa kemip, 10,67 mıllıon ton­nany quraǵan. Bul málimetter kom­panııanyń qarjy-sharýashylyq qyz­metiniń qorytyndy­lary baıandalǵan bas­pasóz-paraqsha­sy­nan keltirilip otyr. Ony taratýshy – «QazMunaıGaz» AQ-tyń baspasóz qyz­meti. Onda ústi­mizdegi jyldyń 1 shildesine qarasty munaı óńdeýdiń shoǵyr­landyrylǵan kó­le­miniń 7,4 mıllıon ton­nany qura­ǵany, onyń ótken jyl­dyń tıisti merzimimen salystyrǵanda 5 paıyzǵa az ekeni de kórsetilgen. Biraq bul jáıtter de eldegi janar-jaǵarmaı kóleminiń aza­ıýy­na, ásirese, baǵanyń ósýine sebepker bola almaıdy. Olaı bolsa, máse­leniń mánisi nede? Álde osynyń bári elde benzın shyǵarýdyń kemip ketýiniń saldarynan týyp otyr ma? Olaı deıtinimiz, QazTAG Statıstıka agenttiginiń aı saıynǵy esebine júgine otyryp, osy jyldyń qańtar-shilde aılarynda Qazaqstanda benzın shyǵarý kólemi 1,48 mıllıon tonnany qurady, al ol 2010 jyldyń tıisti keze­ńine qaraǵanda, 15,9 paıyzǵa kem degen aqparat tarat­qan. Kerosın shyǵarýdyń 24,5 paıyzǵa azaıǵany týraly da dál osy qujatta keltirilgen. Bul kórset­kish­terdiń ishki rynokty janar-jaǵar­maı materıalda­ry­men qamtamasyz etý isine qansha­lyq­ty áser ete alatyny bizge, árıne, beı­málim. Belgilisi – osy shaǵyn mysal­dardyń ózinen-aq ańǵa­ryl­ǵandaı, kó­mir­sýteginiń mol qory bar eldiń benzın tapshylyǵyn sezinýi. Al ony qan­daı da bir sebep-syltaý­larmen dálel­dep alýdyń qıyn ekendigin de aıryqsha atap kórsetken jón. Sonaý keńestik kezden kele jatqan úsh munaı óńdeý zaýytyna sońǵy jıyrma jylda jańa­dan, eń quryǵanda, bir kásiporynnyń qosylmaýyn da úlken olqylyq retinde qabyldaǵan durys. Iá, janar-jaǵarmaı tóńiregindegi áńgimelerdiń ázirge saıabyrsıtyn túri joq. Oǵan, osy maqalanyń basynda ózimiz toqtalyp ótkendeı, otandasta­ry­myzdyń sheteldik kónergen kólik­ter­di arzanǵa satyp alyp, bas-basyna mashınaly bolýy da óz «úlesin» qosyp jatqan bolýy múmkin. Sonymen birge, osy avtokólikterdiń kóptegen aǵaıyn­da­rymyz úshin kúnkóris quralyna aı­na­lyp otyrǵany da shyndyq. Avto­mobıldiń eldi mekenderdiń bárine birdeı avtobýstar qatynaı bermeıtin qa­zirgideı zamanda taptyrmas kólik ekenin bylaı qoıǵanda, bireýler onymen jolaýshylar tasymaldap tabys tapsa, endi bireýler, ásirese, aýyldardaǵy ju­myssyzdar shalǵaıdaǵy eldi mekenderden ózderi óndirgen ónimderin qala­larǵa jetkizip, saýdalaý arqyly kún­delikti iship-jemin aıyrýda. Demek, orys aǵaıyndar aıtqandaı, avtomashına búginde sán-saltanat úshin emes, tirshilik úshin qajet qozǵalys quralyna aınalyp otyr. Olaı bolsa, janar-ja­­ǵarmaı baǵalarynyń qymbattaı berýi­niń «áı deıtin áje, qoı deıtin qoja» joqtyqtan júgensiz ketken alypsa­tar­lardyń qaltalaryn qalyńdatqanymen, qarapaıym halyqqa edáýir soqqy bo­lyp tıetini de esh qupııa emes. Seıfolla ShAIYNǴAZY.