Densaýlyq saqtaý júıesiniń joǵary deńgeıin qamtamasyz etkende ǵana álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna qosylý múmkindigi týatyny anyq. Búginde áleýmettik jańǵyrtý túpkilikti ózgeristerdi, densaýlyq saqtaý júıesiniń qaıta qurylýyn jáne densaýlyǵymyzǵa degen kózqarasymyzdy ózgertýimizdi de talap etedi. Elimizde zamanaýı emhanalar salynýda, medısınalyq kómekke bólinetin qarajat kólemi jyl saıyn ósýde. Medısınalyq kadrlardyń álemniń damyǵan elderinde bilim alý, biliktiligin joǵarylatý máselesine erekshe kóńil bólinip otyr.
Árıne, otandyq medısına salasynyń jyldan jylǵa órkendep kele jatqan jolynda jetistikter de baıqalady, bas aýyrtatyn máseleler de jetkilikti. Bul oraıda jasandy túsikter, bedeýlik máselesine aıryqsha toqtalý kerek.
Bedeýlik reprodýktıvti jastaǵy otbasylardyń 15-16 paıyzynda kezdesedi. Bul kórsetkish azaıar emes jáne oǵan dýshar bolǵan áıelderdiń 75 paıyzyna jýyǵy abort jasaǵandar.
Halqymyzdyń kópshiliginiń óz densaýlyǵyna baılanysty saýatynyń tómendigi, ortaq jaýapkershiliginiń joqtyǵy, aldyn ala tekserýden ótpeýi qynjyltady. Asqynǵan jaǵdaıda zamanaýı medısına da ómirdi saqtap qala almaıdy, ıaǵnı bedeýliktiń asqynǵan túrlerin de emdeı almaıdy.
Bedeýlikti emdeý kórsetkishterine áser etetin basty máseleler – áıelder men erlerdiń densaýlyq ındeksiniń tómen kórsetkishi, kadrlar biliktiligi deńgeıiniń tómendigi jáne áleýmettik máseleler. Kóbinese áıelder ártúrli qabyný aýrýlarymen, sonymen qatar qan azdyq jáne taǵy basqa sozylmaly aýrýlarmen aýyrady. Sút bezderi, jatyr moıny onkologııalyq aýrýlary da elimizde azaıar emes. Osy oraıda erte dıagnostıka jasaýdyń mańyzy úlken. Bul rette memleketten kólemdi qarajat bólinip, profılaktıka tegin tekserýden ótý múmkindigi keńinen qarastyrylǵan, biraq oǵan áıelderdiń ózderi mán berip, der kezinde qarala bermeıdi.
Bedeýlik máselesine kelsek, árbir 5-6-shy otbasy osy máselemen betpe-bet kezdesedi. Kóbisi 10-15 jyl boıy emdelip, ýaqyt joǵaltady, jubaılardyń jasy ulǵaıady, sol sebepten emniń nátıjeliligi kúrt tómendeıdi. Alaıda saýatty em qoldanǵan jaǵdaıda, bul merzimdi 5-6 ese azaıtýǵa bolar edi. Qazirgi zamanda áleýmettik bedeýlik degen jańa uǵym bar. Jastar ýaqytynda otbasy qurmaıdy nemese otbasy qursa da urpaqty bolýǵa jaratylystyń bergen múmkindikterine mezgilinde ıe bolmaı, ata-ana bolýdy 30 jastan keıinge shegeredi. Osynyń bári qoldan tapqan bedeýlikke alyp barady da, keıin emdelýge kóp jyldar, kóp qarajat ketedi. Em qoljetimdi emes, emdeýge memleket jaýapty dep kópshiligi úkimetke renjip otyrady. Amal joq, sonyń nátıjesinde joǵary qosalqy reprodýktıvti tehnologııalarǵa júginýge týra keledi. Onyń da nátıjeliligi tikeleı jubaılardyń jasyna baılanysty kúrt tómendeıdi. Joǵary medısınalyq tehnologııa – deneden tys uryqtandyrý (DTU) ádisin qajet etetin otbasylarǵa kvota sany jetispeıdi, sebebi bul tehnologııa dúnıe júzinde qymbat. Bir áıelge bir ret DTU baǵdarlamasymen em ótý úshin 1 kvotaǵa orta kólemde 800 myń teńgedeı memleketten qarajat bólinedi, biraq bir baǵdarlamaǵa ol jete bermeıdi, óıtkeni 400-600 myń teńgege jýyǵy tek dárige jumsalýy múmkin. Onyń ústine, bul ádiste qoldanylatyn barlyq qural-saımandar, jabdyqtar shet elde ataqty fırmalarda ǵana shyǵarylady, ıaǵnı bizdiń elge tek valıýtaǵa alynady. Jáne qoldanylatyn sheteldik dárilerdiń baǵasy da tym joǵary. Biraq bul dárilerdiń baǵasy kórshi Reseıde bizge qaraǵanda anaǵurlym tómen, óıtkeni olar qunsyzdanýǵa qaramastan arnaıy baǵa saıasatyn ustap otyr.
Bedeýlik máselesimen aınalysatyn joǵary dárejeli mamandar sany áli de kóp emes, bedeýlikti anyqtap, emdeıtin arnaıy bólimder men ortalyqtar óńirlerde joqtyń qasy. Arnaıy ortalyqtar kóbinese Astana, Almaty jáne keıbir iri qalalarda ǵana ornalasqan.
Biz óz tarapymyzdan óńirlerde bedeýlikti barlyq zamanaýı ádistermen emdeýdi halyqqa qoljetimdi etý úshin Shymkent, Atyraý, Aqtaý, Taraz qalalarynda ortalyqtar ashtyq, mamandar daıyndadyq. Sonyń arqasynda jergilikti el emdi turǵylyqty jerinde, alysqa barmaı alatyn boldy. Bedeýliktiń óte qıyn túrlerinde buryn Astana, Almaty ortalyqtaryna 1 aıǵa baratyn bolsa, endi osy ortalyqtardyń arqasynda 4-5 kúnge ǵana barady nemese tolyqtaı emdi jergilikti ortalyqtarda alady.
Erkekterdiń bedeýligi de jyldan-jylǵa búkil álemde de, elimizde de ósýde. Sońǵy 30 jyldyń ishinde 2-3 esege atalyq uryqtyń sany da, sapasy da tómendegen. Bilikti androlog mamandar kóbinese úlken qalalarda ornalasqan. Jergilikti androlog dárigerler áli de az jáne bedeýlikti durys anyqtalýǵa, emdeýge zamanaýı biliktiligi jete bermeıdi.
Jalpy, elimiz boıynsha abort kórsetkishi áli de joǵary. 2014 jyly 83 709, 2015 jyly 81 440 túsik jasalǵan. Elimizde bala týatyn jastaǵy áıelderdiń 38%-y ǵana kontraseptıvter qoldanady jáne bul kórsetkish sońǵy 5 jylda óspegen. Abort jasaýǵa áser etetin faktorlar qataryna halyqty aqparattandyrýdyń, otbasyn josparlaý máselesi boıynsha saýattylyǵynyń tómendigi, kontraseptıvterge qoljetimdiliktiń tómendigi jáne baǵalarynyń qymbat bolýyn aıtýymyz kerek.
Jasóspirimder máselesi tipti erekshe. Respýblıka boıynsha 2014 jyly 15-18 jastaǵy jasóspirimder arasynda 1,5 myń abort jasaý oryn aldy (2010jyly – 3,3 myń). Mundaı kórsetkishterdiń oryn alýy jalpy densaýlyq, rýhanı-jynystyq máseleler boıynsha saýatty tárbıeleýdiń jetispeýshiliginen nemese múldem joqtyǵynan bolýy múmkin.
Joǵaryda atap ótken máselelerdi sheshý joldaryn qarastyrý qajet. О́ziniń densaýlyǵyna ortaq jaýapkershiligin, otbasyn josparlaý jáne urpaq órbitý máselelerine qatysty buqaralyq aqparat quraldary arqyly halyqtyń saýattylyq deńgeıin júıeli túrde kóterý kerek.
Jappaı konsýltasııalyq medısınalyq kómek kórsetýdi, ásirese shalǵaı aýyl-aımaqtarda jyljymaly medısınalyq keshender qarastyrylyp, profılaktıkalyq tekserýler uıymdastyrýdy keńinen qoldanǵan jón dep oılaımyz.
Balabaqshadan bastap mektepterde 1-11-shi synyptar aralyǵynda «Densaýlyq sabaǵy» arnaıy bilim berý baǵdarlamasyn engizý týraly 2015 jyly qarasha aıynda Astana qalasynda ótken «15-19 jastaǵy jasóspirimder men jastardyń reprodýktıvti densaýlyq máseleleri jaıynda habardarlyǵyn arttyrý úshin Qazaqstanda adamgershilik-jynystyq bilim berýdi engizý joldary» atty Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń BUU turǵylyqty halyq salasyndaǵy qorymen (IýNFPA) birlesip ótkizgen konferensııasynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligine usynys jasalǵan edi.
Otbasyn josparlaý jáne bedeýlikti anyqtaýmen jáne emdeýmen aınalysatyn ortalyqtar uıymdastyrý, gınekolog-reprodýktolog, androlog mamandardyń zamanaýı biliktiligin júıeli túrde joǵarylatý kerektigi zamannyń talaby. Bedeýlikti emdeýdiń zamanaýı algorıtmin jappaı jergilikti gınekolog dárigerlerge qadaǵalap engizýdi qolǵa alsa, kóptegen otbasylar joǵary tehnologııany qajet etpeı-aq sábıli bolar edi.
Medısına qyzmetkerleriniń eńbegin yntalandyrý únemi talqylanyp júrgen, biraq áli de tolyq sheshimin taba almaǵan másele. Júrek qalaýymen dáriger mamandyǵyn tańdap, oqýǵa 10 jyl ómirin, jiger-qaıratyn arnap, kóz-maıyn taýysyp, ınemen qudyq qazǵandaı bilimin shyńdaǵan mamanǵa beriletin az eńbekaqy kóptegen jastardyń kóńilin sýytady. Aqtaýǵa barǵan issaparymyzda dáriger tapshylyǵyn qatty baıqadyq. Sol jaqtyń birneshe bas dárigerleri bizben birge ushaqpen ushqanda áńgimelesip, olardyń dáriger izdep Qaraǵandy, Almaty, Astana, Aqtóbe medısınalyq ýnıversıtetterinde bıyl rezıdentýra bitirip jatqan mamandaryn shaqyrýǵa bara jatqanyn bildik. Bul máseleniń bir ushy qazirgi ýaqytta el ishinde qalyptasqan, BAQ arqyly bas-aıaǵyn bilmeı jatyp dárigerlerdi kinálaý, dárigerlerge degen senimsizdikti týdyratyn materıaldardyń kóptep jaryq kórýi bul mamandyqqa jastardyń barýyna yntasyn joıýǵa óz úlesin qosýda. Bir tań qalatyn jáıt, tek aıyptaý jaǵy jazylady, al nege biz kóptegen úzdik mysaldardy kórsetip, ólim halinen aman alyp qalǵan, qanshama adamı, kásibı erlik kórsetken dárigerlerdi marapattamaımyz?! О́tkende el tanıtyn birneshe azamattardyń jol apatynan, basqa da qıyn jaraqattardan aman qalyp, jazylyp ketkenin estip, oqyp jatyrmyz. Biraq solardyń bireýinde de dárigerlerdiń jankeshti eńbegi týraly aıtylmaıdy, týra ózderinen ózderi aman qalǵandaı, tipten ne ózderi bir alǵysyn aıtqanyn estimeısiń, ne bir eldiń jazǵan oı-pikirinen medısına qyzmetkerlerine degen jyly sóz de kórmeı tań qalasyń. Árıne, adamdardyń da, dárigerlerdiń de bári birdeı emes. Degenmen, adamnyń ómirine arashashy bolǵan, densaýlyǵyna úlken kómek kórsetken ıgi mysaldardy da umytpaǵan jón dep oılaımyz. Birer jyl buryn AQSh-ta bolǵanymyzda bir áıelden «Ulyńyz kim bolyp isteıdi?» dep suraǵanymyzda, ol keýdesi tola shattanyp, erekshe maqtanyshpen: «Meniń ulym – Dáriger!» dep aıtqanyn estidik. Bul mamandyqtyń atalǵan elde qurmetti ekenin baıqadyq. Sondyqtan biz úzdik oqyp jatqan jastardy dáriger mamandyǵyna yntalandyrýymyz qajet.
Áleýmettik turǵydan álsiz otbasylarǵa tegin jáne qoljetimdi bedeýlikti emdeý múmkindikterin qarastyrǵan abzal. Osy oraıda elimizde qolǵa alynyp jatqan mindetti medısınalyq áleýmettik saqtandyrý júıesin tolyq engizgennen keıin múmkin bolady dep oılaımyz. Osyndaı júıeni birneshe jyl buryn engizgen Reseıde árbir DTU-ǵa muqtaj otbasy memlekettik jáne jergilikti qarjylandyrý arqyly jylyna 1-2 ret osy ádispen emdele alady. Bul baǵdarlamany Qazaqstanda engizý nátıjesinde elimizde de bedeýlikti belsendi emdeý múmkindigi artyp, halyq sany edáýir kóbeıedi degen úlken úmitimiz bar.
Saltanat BAIQOShQAROVA,
Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi,
«Ekomed» adam urpaǵyn órbitý klınıkalarynyń ǵylymı dırektory, bıologııa ǵylymdarynyń doktory
