Baılyqtyń bir belgisi

Qazaqstanda qansha altyn bar?
2014 jyldyń naýryz aıynda ótken bas­pasóz máslıhatynda sol kezdegi In­dýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstriniń orynbasary Nurlan Saý­ran­baev Qazaqstan ken oryndarynda al­tynnyń A,V,S1 sanatyndaǵy 1159 ton­na bolatyn óndiristik qory bar eken­digin (ıaǵnı óndirýge daıyn turǵan), bu­ǵan qosa S2 sanatyndaǵy 1107 tonna qor zert­telý ústinde ekendigin málimdegen bo­latyn. 
Degenmen, soǵan qaramastan keıbir ma­mandar elimizdiń jer qoınaýlary atal­ǵan sıfrlarǵa qaraǵanda altynǵa ál­deqaıda baı ekendigin aıtady. Eli­miz­de sońǵy 30 jyldaı ýaqyttyń aına­la­synda altynǵa geologııalyq barlaý jumystary júrgizilmegendikten onyń dál qoryn anyqtaý múmkin emes. Eger resmı málimetterge súıe­ne­tin bol­saq, Qazaqstannyń altyn ón­di­rý óner­kásibi ázirge 293 ken ornyn qu­raı­dy. Mamandardyń aıtýyna qara­ǵan­­da, olardyń kóbi altyn qorynyń kó­lemi 25 tonnadan aspaıtyn shaǵyn ke­nish­terden turady. Jalpy, barlyq osy kenishterdegi altynnyń baǵasy aq­sha­men eseptegende 48 mıllıard dollar­dyń aınalasynda qalyptasyp otyrǵan kó­rinedi. Al altynnyń boljamdy qo­ry­­na kelsek, ol 9,565 myń tonna dep esep­telingen. 
Qazaqstan altynynyń eń iri qor­la­rynyń biri Kókshetaý qalasynan 17 sha­qyrymdyq qashyqtyqta ornalasqan «Vasılkov» ken ornynda shoǵyrlanǵan. Mundaǵy dáleldengen qor kólemi 370 tonnany quraıdy. Ken orny 1979 jyldan bastap ıgerile bastaǵan bolatyn.
2007 jyly ken ornynda iri altyn aıyrý fabrıkasynyń qurylysy bas­tal­dy. Ol eki jyl ishinde salynyp bo­lyp, qazirgi zamanǵy jańa tehnologııa­larmen jabdyqtaldy. Buǵan 700 mı­llıon dollar qarjy jumsaldy. Fab­rı­ka tolyq qýatynda jumys istegen jaǵ­daıda kenishten jylyna 15 tonna al­tyn óndirilýi tıis. Fabrıkanyń ashylý saltanatyna Memleket basshysy Nur­sultan Nazarbaev qatysyp, bul fab­rıka tek Qazaqstanda ǵana emes, álem boıynsha alǵanda da qýatty ón­di­ris oryndarynyń biri ekendigin má­lim­dedi. Elbasynyń usynysymen Va­sıl­kov ken baıytý kombınaty endi «Al­tyn­taý Kókshetaý» kompanııasy dep ata­la­tyn boldy.
Sondaı-aq, elimizdiń shyǵysyndaǵy Se­meı qalasynan soltústik-shyǵysqa qaraı shamamen 100 shaqyrym qa­shyq­tyqta ornalasqan «Baqyrshyq» ken­i­shi de iri altyn ken oryndarynyń qa­ta­rynda atalady. Bul ken orny áli ıgerilý ústinde. Mundaǵy altyn ón­di­ri­si 2018 jyldyń ekinshi jartysynan bas­ta­lady dep kútilýde.

Meje – ondyqtyń ishinen kóriný
Baǵaly metaldardyń álemdik ry­no­gyndaǵy baǵanyń sońǵy kezderi bir­shama qubylýyna qaramastan Qazaqstan Úkimeti altyn óndirý óner­ká­sibin da­mytýǵa degen nıetinen bas tart­paq emes. Bul jaıynda osydan eki jyldaı ýaqyt buryn ótken bas­pa­sóz máslıhatynda sol kezdegi In­ves­tısııalar jáne damý mınıstriniń oryn­basary Albert Raý málimdegen bolatyn. Onyń aıtýyna qaraǵanda, 2016 jyly elimizdegi altyn óndirý kórsetkishi 2015 jylmen salystyrǵanda 6,3 paıyzǵa artyp, jalpy jıyny 60 tonnany quraıtyn bolady, 2018-2019 jyldary taǵy 31,6 paıyzǵa arttyrylyp, 75 tonnaǵa deıin jetedi, al 2025-2030 jyldarǵa deıingi uzaq mer­zim­di strategııa boıynsha altyn ón­di­rý­diń jyldyq kólemi 130 tonnany qu­rap, Qazaqstan osy baǵaly metaldy óndiretin álemdik kóshbasshy elder ondyǵynyń ishinen berik oryn alýǵa tıis.
Endi josparly shamaǵa emes, naqty kór­setkishterge keletin bolsaq, 2016 jyl­d­yń qorytyndysynda altyn óndi­risiniń kólemi kútkendegiden de asyp túskendigin aıtýǵa tıistimiz. «In­ter­faks-Qazaqstan» aqparattyq agent­ti­gi­niń málimdeýinshe, 2016 jyly eli­mizde 74,6 tonna óńdelmegen jáne jartylaı óń­delgen altyn óndirilgen. Bul 2015 jyl­dyń kórsetkishinen 17,1 paıyzǵa, al josparly kórsetkishten 10 paıyzdan as­tamǵa artyq.
Sonymen Qazaqstan ekono­mı­ka­sy­nyń jalpy damý deńgeıine qaraǵanda eli­mizdegi altyn óndirisiniń damý deń­ge­ıi áldeqaıda qarqyndy bolyp otyr. Má­selen, 2013 jyly óndiristiń bul sala­sy 6,6 paıyzǵa alǵa bassa, 2014 jy­ly bul kórsetkish 13 paıyzdy, 2015 jyly 26,4 paıyzdy qurady. Damýdyń osyndaı qarqyndylyǵyna qaramastan 2016 jyly taǵy da 17,1 paıyz ulǵaıyp otyr. Elimizdegi altyn óndirisiniń mu­n­shama shapshań qarqynmen alǵa ba­sýy­nyń syry nede?

Elder nege altyn jınaýda?
«Maıneks – Ortalyq Azııa-2017» ken ónerkásibi forýmyna qatysyp, altyn rynogynyń bolashaǵy týraly pikir túı­gen sarapshylardyń aıtýy boıynsha, al­tyn óndirisin damytýǵa degen ynta soń­ǵy jyldary tek Qazaqstanda ǵana emes, álemniń kóptegen elderinde artyp otyr.  Buǵan sebep bolyp otyrǵan bas­ty faktorlardyń biri álemdik qarjy na­ry­ǵynda turaqsyzdyqtyń oryn alýy. Kóp­t­egen elderdiń ulttyq valıýtalary álsin-álsin qunsyzdanýǵa túsýde. Tip­ti aqshasy myǵym sanalyp kelgen Qy­taıdyń ózi sońǵy kezderi dollarǵa qa­tys­ty ıýan baǵamyn álsiretýge májbúr boldy. Ulybrıtanııanyń Eýropa oda­ǵy­nan shyǵýyna baılanysty eýro men fýnt sterlıngtiń baǵamy aldaǵy ýa­qyt­ta­ry qalaı qubylatyny belgisiz. Túbi ekeýi de ózderiniń salmaqty oryndaryn jo­ǵaltyp alýy ábden múmkin. 
Kóptegen sarapshylar  AQSh dol­la­ry­nyń sharyqtaýy da óz shegine jet­ti dep esepteıdi. AQSh-tyń jańa pre­zıdenti Donald Tramptyń ekono­mıkada proteksıonıstik saıasat júr­giz­bek nıeti bul boljamdy odan ári naq­ty­laı túsetin sekildi. Mine, osyndaı jaǵ­daıda kóptegen sarapshylar men ın­ves­torlardyń pikirinshe, qarjyny saq­taýdyń tıimdi joly ony altynǵa aı­naldyryp saqtaý bolýy múmkin. 
Árıne, álemdik qarjy júıesi san túr­li tehnologııalar arqyly qaryshtaı da­myǵan sońǵy onjyldyqtary altyn­nyń aıyrbas quraly retindegi tarı­hı orny endi qaıtyp qalpyna kel­meı­tindigi barǵan saıyn aıqyn bola tús­ti. Biraq álemdik qarjy júıesi ala­ıaq­tyq keleńsizdikterge belshesinen ba­typ otyrǵan qazirgi kezde altynnyń qol­da bar baılyqty saqtap qalýdyń eń se­nimdi quraly retindegi qyzmeti ın­ves­­tor­lar men qarjygerlerdiń nazaryn qaı­tadan ózine aýdaryp otyrǵan se­kildi. Mi­ne, osy jaǵdaı álemniń ár túk­pi­rin­de qarjyny altynǵa ınvestısııa­laý úderisin arttyrý ústinde.
­Sarapshylardyń aıtýynsha, altyndy óz qarajattaryn saqtaýdy kóz­d­egen ın­ves­torlar men elderdiń or­ta­lyq bankteri ǵana tutynbaıdy. Al­tynnyń eń basty tutynýshysy zer­ger­­lik buı­ym­dar ónerkásibi, ıaǵ­nı onyń qyz­­­­metin paı­dalanatyn qarapaıym ha­lyq bolyp ta­bylady.
Sońǵy kezderi mıllıardtaǵan halqy bar álemniń eń úlken elderi Qytaı men Ún­distan ekonomıkalarynyń kóterilýi osy elder halqynyń turmysy men ál-aý­qatyn jaqsartyp, olardyń altynǵa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyra túsýde. Demek, mamandardyń pikirinshe, Qytaı men Úndistannyń altyn men baǵaly me­taldardan zergerlik-áshekeılik buı­ym­-
­dar shyǵarý ónerkásibi kúrt damyp, aldaǵy ýaqytta altynǵa degen su­ra­nys­ty qazirge qaraǵanda áldeqaıda artty­ra tú­sýi múmkin. 
American Appraisal kompanııasynyń bas­qa­rýshy dırektory Aleksandr Lo­pa­t-
­nıkovtiń pikirinshe, ázirge Qytaı men Ún­distanǵa túrli sebepterge, so­nyń ishin­de ulttyq valıýtany qoldaý já­ne eń­beksiz tabyspen kúres sekildi sha­ra­lar arqyly zergerlik-áshekeılik zat­­tar óndirisine ishinara shekteýler qoı­yl-
ǵanymen bul úderistiń arty uzaqqa bar­maıdy. Sóıtip, álemdik naryqta al­tynǵa degen suranys qaıtadan artatyn bolady.
Shamasy, osyndaı jaǵdaılarǵa baı­lanysty bolar, álemde birqatar el­derdiń ortalyq bankteri sońǵy jylda­ry ózderiniń rezervtik qorlaryn altyn­men tolyqtyrý isine belsene kirisip ket­ken. Máselen, Reseıdiń ortalyq ban­ki byltyrǵy jyly óz qoryn 199,1 tonna altynmen tolyqtyrsa, ús­ti­miz­de­gi jyldyń qańtar aıynda taǵy da 37 tonna altyn satyp aldy. Qytaı or­ta­lyq banki de sońǵy jyldary al­tyn­d­y kóbirek satyp ala bastaǵan. Keı­­b­ir sarapshylardyń pikirinshe, Lıvan, Mysyr, Laos, Pákistan, Túrkııa, Qazaqstan elderi de altyn-va­lıýta qor­la­rynyń moldyǵymen erek­she­lenedi.

Baǵasy óse beredi
Jalpy, álemdik rynoktaǵy altyn baǵasy 2005 jyldan beri ósý ús­tinde. Má­selen, 2006 jyldyń birin­shi toq­sa­nyn­da altynnyń álemdik bır­ja­da­ǵy baǵasy 24 paıyzǵa kóterilse, osy jyl­dyń 12 mamyrynda eń joǵary kór­setkish – 1 ýnsııasy 725 dollarǵa jet­keni habarlanǵan bolatyn. Osydan keı­in baǵanyń aýyq-aýyq qubylýy qaıta baıqalǵanymen, jalpylaı alǵanda ol ósý baǵytyn saqtady. Ras, 2012 jyly eń bıik mólsher – ýnsııasy 1684 dollarǵa deı­in jetip, 2013 jyly qaıtadan 1160 dollar deńgeıine tústi. 2016 jyly altyn baǵasy qaıta kóterilip, ýnsııasy 1300 dollardy qurady.
 Bul jónindegi eń sońǵy máli­met­terdiń biri retinde ústimizdegi jyl­dyń 25 sáýirinde altynnyń álemdik bır­ja­da­ǵy baǵasy ýnsııasyna 1267,8 dollardy quraǵandyǵyn aıtýǵa bolady. 
Sarapshylar taıaý jyldary altyn ba­ǵasy óziniń ósýin saqtap qalady degen boljam jasap otyr. Olardyń bolja­myn­sha, 2020 jylǵa taman onyń ortasha baǵasy ýnsııasyna 1500 dollarǵa je­týi tıis.
Qysqasyn aıtqanda, álemdik saıasat pen ekonomıka qubylmaly kúıge tús­ken osy­naý mazasyz álemde altyn jı­na­ǵa­n­nyń aıyby joq. Qazaqstannyń osynaý baǵaly metalǵa qatysty ónerkásiptik saıasaty osy qaǵıdany basshylyqqa alyp otyrǵandyǵy baıqalady. 

Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»