Ulttyq dástúr – tarıh jazǵan Ata Zań

Ulttyq  kod degenimiz ne? Ázirge onyń ǵylymı negizdelgen akademııalyq anyq­tamasy joq. О́remiz jetkeninshe túsindirsek, ol – eń aldymen,  ana tili, sodan keıin óner men mádenıet, salt-dástúr, ata-­baba ustanǵan din. Bular jınaqtala kelip ulttyq minez ben ulttyq qasıetti qalyptastyrady.

Ulttyq qasıet baǵzy zamannan somdalý ústinde. Onda dańqty Saq jáne Ǵun dáýirlerindegi ımperııalyq asqaqtyq ta, Kóktúrikter zamanyndaǵy baısaldy dana­lyqta ta, syrtqy jaýlarmen uzaq shaı­qas­­­ta shyńdalǵan batyrlyq ta, darhan dala darytqan keńdik te, kóshpeli ómirden qalǵan enjarlyq pen jalqaýlyq ta bar. Sondaı-aq, adam ataýlyǵa jaratylystan tán úreı men qorqynysh, solardan týyndaıtyn jaltaqtyq  pen jaǵympazdyq, opasyzdyq pen satqyndyq ta joq emes.

Ulttyq minezdi osy jaǵymdy-jaǵym­syz qasıetter aıqyndaıdy. Al búgingi qazaqtyń minezi qandaı? Ulttyq namys­pen shart syna ala ma, ustamdy ma,  álde,  shamshyl ma, kekshil me, keshirimdi me? Bul týraly qoǵam men memleket oılansa, endi oılanar.

Asylynda, minez ózgermeı, ony qalyptastyrǵan salt-dástúr ózgermeıdi. Uly Abaıdyń minezdi túzemek bolýy son­dyq­tan. Ol minez ben salt-sana­ǵa eki nár­se: zaman men sol zamandy tizgin­degender yqpal etedi. Anyǵyraq aıtsam, bıliktegiler zamannyń talabyna qaraı ulttyń ómir súrý daǵdylaryn qorǵaı otyryp, olardy jaqsy jaǵyna qaraı ózgertýdi memlekettiń basty min­det­teriniń birine aınaldyrýy kerek.

1972 jyly Amerıka Qurama Shtat­tarynyń prezıdenti Kongrestiń ja­ny­nan arnaýly komıtet quryp, áleýmettik perspektıvalyq aqparat júıesin jasaý jónindegi dekretke qol qoıdy. Bul komıtetti senator E.Kennedı basqardy. Atalǵan júıe arqyly AQSh ulttyq qaýipsizdik strategııasynyń basty maqsattarynyń biri retinde ómir saltyn qorǵaý mindetin belgiledi. Arada belgili bir ýaqyt ótkende prezıdent B.Klınton: «Bizdiń ulttyq qaýipsizdigimizdi – halyq­ty, terrıtorııany jáne ómir saltyn qorǵaý meniń ákimshiligimniń basty maq­saty jáne konstıtýsııalyq mindeti bolyp tabylady», dep málimdedi.

Osydan soń «Áleýmettik kórsetkish-ter» dep atalǵan jalpy memlekettik júıe ja­saldy, sol arqyly AQSh-tyń qatardaǵy azamattarynyń ómir salty parametrleri aıqyndaldy. Olar tar aýqymda alǵanda, jeke adamnyń, keń aýqymda alǵanda, tutas ulttyń minezi men ustanymyna tikeleı áser etetin 8 blokka tirkeldi. Bul  «Áleýmettik kórset­kishter» qataryna densaýlyq, qoǵamdyq qaýipsizdik, bilim, eńbek, tabys, turǵyn úı, demalý múmkindigi jáne demografııa kiredi eken. 

Osy parametrler boıynsha AQSh-tyń saıası elıtasy amerıkalyqtardyń tehnologııalyq jaı-kúıine strategııalyq taldaý jasaıdy, ulttyń áleýmettik
ahýalynda paıda bolǵan máselelerdi der kezinde biledi, elge ishki jáne syrtqy aqparattyq-psıhologııalyq áserdi baqylap otyrady. Jınalǵan málimetter boıynsha memleket sheshim qabyldaıdy jáne júzege asyrady.

Bizde, Qazaqstanda osyndaı júıe bar ma? Joq bolsa, ony jasaý qajet. Munysyz, ıaǵnı ultty áleýmettik-psıhologııalyq udaıy zertteýsiz, onyń dástúrin, ómir salty men minezin ózgertemin deý bos áýre. О́zgertý bylaı tursyn, baryn saqtaý da qıyn.

Osy kúni ulttyń salt-sanasyna keri yqpal etip otyrǵan ishki faktor belgili. Basty faktor – naryq. Reseı saıasattanýshysy M.Kalashnıkov: «Mahabbat, pa­trıotızm, asqaq ıdeıalardy, babalar dástúrine adaldyq sekildi tuǵyrly qasıetter naryqtyq emes, ekonomıkalyq tıimsiz qasıetterge aınaldy», deıdi.  Munyń shet jaǵasyn kórip júrmiz. Al taýarǵa aınalǵan ulttyq qasıetterdi naryqtan qalaı qorǵaımyz.

Biz syrtqy ­­áserlerge de tosqa­ýyl qoı­­ǵan joqpyz. Femınızm, lıbertarıan­dyq, adam quqyn jamylyp azǵyndaý, kópmádenıettilikke ásire áýestik, aq­pa­rat­tyq tolassyz agressııa qazaqta bu­ryn esh ýaqytta bolmaǵan soraqy qylyqtardyń paıda bolýyna ákelip soǵýda. Qazir áldi elder kóne qytaı fılosofy Sýn-Szy aıtqan: «Dushpandy shaıqassyz tize búktirý – ónerdiń tóresi» qaǵıdasyn júzege asyryp jatyr. Búgingi Qytaıdyń strategııasynda «Mádenı aqparattyq agressııa» degen tarmaq bar. Al AQSh-tyń áskerı strategııaǵa jetik ǵalymy Pol Laınbardjer aqparattyq soǵysta tańdap alynǵan eldiń salt-dástú­rine, tiline, ómir súrý daǵdylary men mi­nezi­ne yqpal etýdi usynady.

Biz osylardyń bárin memlekettik deń­geı­de eskermeı, qorǵanys amalda­ryn qa­ras­tyrmaı ulttyq kod týraly óre­li oıdy tórine qondyra almaı­myz. Jıyndardyń minbelerinen qazaq­tyń turmystyq kemshi­likterin terip, je­tis­ti­gin ja­laýlatqannan eshteńe shyqpaıdy. Ulttyq dástúr tarıh jaz­ǵan Ata Zańyń ekenin oılap, oǵan áleý­mettik-psıhologııalyq jáne eko­nomı­ka­lyq turǵydan qaraý paryz.