Mysalǵa, kúni keshe ǵana Májilis depýtaty Azat Perýashev arnaıy málimdeme jasady. Onda «Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynyń qarjysyna Ázerbaıjannyń halyqaralyq bankiniń 70 mlrd teńgeden astam somadaǵy oblıgasııalaryn negizsiz satyp alý faktisi anyqtaldy. Budan buryn «Aq jol» fraksııasy Kazınvestbankti lısenzııasynan aıyrý barysynda qaýiptilik dálizinde qalǵan 3 mlrd teńgege tarta somadaǵy qarjyǵa qatysty úndeý jasaǵan bolatyn. Sol kezde BJZQ basshylyǵyna qatysty 5 mlrd teńgege KASE-de kúmándi emıtetpen baǵaly qaǵazdardy alý faktisi anyqtalǵan edi. Osyǵan baılanysty «Aq jol» fraksııasy atalǵan bankke ınvestısııa salý týraly sheshim qabyldaǵan laýazymdy tulǵalardy jaýapkershilikke tartýdy usynady...» delingen.
Demek, bizdiń jınaqtaý júıesindegi kemshilikterdi tergennen dál qazir utarymyz shamaly. Biraq, basqa elderdiń, damyǵan memleketterdegi zeınetaqy tóleý men jınaqtaý júıesiniń jaıynan habar etýge beıilmiz. Izdenip baqsaq, ońtaıly júıe retinde álem moıyndaǵan zeınetaqy tóleý úlgisi Amerıka Qurama Shtattarynda kórinedi. Jalpy, muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy elde áleýmettik qamsyzdandyrýdyń jaıy ulttyq qaýipsizdikten keıingi orynda turady eken. Jalpy, Amerıkanyń ataqty «Áleýmettik qamsyzdandyrý týraly» zańyna sáıkes, barlyq sanattaǵy zeınetkerler federaldyq jáne shtattardyń bıýdjetine qamsyzdandyrylady. Árıne, memleket qamqorlyǵyna eki jaǵdaıda ótý múmkindigi bar: múgedektikke jáne jasyna baılanysty zeınetke shyǵý. Tutasymen alǵanda, Amerıkadaǵy zeınetaqy tóleý júıesiniń negizin saqtandyrý jarnalary quraıdy. Aqysy tólenetin qyzmetker óz tabysynyń 6,2 paıyzyn mindetti saqtandyrý jarnasy retinde óz qolaıyna jaqqan saqtandyrý qoryna aýdarady. Al jumys berýshi tarapynan da dál sondaı paıyzdyq shamada nemese 107 dollardan kem emes mólsherde qyzmetkerdiń shotyna mindetti saqtandyrý jarnasy aýdarylyp otyrady. Este ustaıtyn erekshelik, saqtandyrý polısin almaǵan adamdy zańmen qýdalaıdy. Jalpy, AQSh azamattarynyń tós qaltasynda jeke kýálikten buryn salyq tóleýshiniń kartochkasy men saqtandyrý polısi júrýi tıis. Kez kelgen polıseı toqtatyp, atalmysh qujattardy talap etýge quqyly. Dál osyndaı talappen jumys berýshige de qatań qaraıdy. О́z kezeginde jeke tulǵa men jumys berýshi tarap qosylyp tóleıtin joǵarydaǵy 12 paıyzdyq jarna bolashaq zeınetkerdiń kepildi qarttyǵy bolyp tabylady. Bul – jaldanyp eńbek etetinderge tán talap.
Al jeke kompanııasy bar nemese tabys tabýdyń basqa da kózderinen qarjylandyrylatyn tulǵalar joǵaryda aıtylǵan mindetti saqtandyrý jarnasyn tolyq, tabysynyń 12,4 paıyzyn tóleýge mindetti. Munan ózge, erikti jınaqtaý júıesi de jaqsy damyǵan. Ol qarjylandyrýdyń birneshe kózderinen turýy múmkin. Birinshisi, tapqan tabysynyń ózi qalaǵandaı mólsherin jınaqtaý. Naqty aıtqanda, belgili bir kompanııada eńbek etetin amerıkalyq óz tabysynyń 90 paıyzyna deıin saqtandyrý qoryna aýdara alady. Bul jeke tulǵa úshin de, jumys berýshi úshin de tıimdi shart eken. Ondaı aýdarymdardan salyq alynbaıdy! Biraq, qatardaǵy amerıkalyqtyń barlyǵy birdeı mundaı maıshelpekke qol jetkize almaı keledi. Ekinshisi, jeke zeınetaqy jınaǵyn ashý. Bul úrdis memlekettik emes qorlardyń qatysýymen iske asyrylady. Tipti, lısenzııasy bar bankter de jınaqtaýmen aınalysa alady. Ádette, olardyń klıentteri shirigen baılar, magnattar men olıgarhtar bolyp keledi. Biraq baılardyń jeke zeınetaqy shotyna asta-tók qarjy aýdarylýyna tosqaýyl qoıylǵan. Mysalǵa, mıllıon dollar aýdaryp qoıyp, qartaıǵanda mıllıon dollarlyq zeınetaqy alýdy armandamaısyz da. Erikti tólem – 10 000 dollardan aspaýy tıis. Bolmaǵan jaǵdaıda, salynǵan qarjy tabys kózi retinde qarastyrylyp, salyq alynady. Al Amerıkanyń salyq saıasaty degenińiz... «kóp tapsań – kóp tóleısiń!» qaǵıdasyn ustanady. Taǵy da astyn syzyp aıtarymyz, eki qolyna bir kúrek ustap, qýaty barynda tynbaı eńbek etken amerıkalyqtyń kepildendirilgen zeınetaqy kólemi 1000 dollardyń shamasynan bastalady. Buǵan aqsha jınaqtalǵan kezeń aralyǵynda ústeme paıyzdardy, qordyń ınvestısııalyq tabysyn qossańyz bolady. Al mindetti tólemderdi aýdara almaǵan, ıaǵnı memlekettiń moınynda otyrǵan adamdardyń alatyn zeınetaqysy bizdegi bazalyq júıe sııaqty tólenedi. Onyń turaqty mólsheri 500 dollar shamasynda. Az ba, kóp pe?..
