Qazaqstan respýblıkasy joǵarǵy sotynyń normatıvtik qaýlysy №8

2016 jylǵy 25 qarasha Sottardyń Qazaqstan Respýblıkasynyń ekologııalyq zańnamasyn azamattyq ister boıynsha  qoldanýynyń keıbir máseleleri týraly Sottardyń Qazaqstan Respýblıkasynyń ekologııalyq zańnamasyn azamattyq ister boıynsha birkelki qoldanýyn qamtamasyz etý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń jalpy otyrysy qaýly etedi: 1. Ekologııalyq zańnama Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna negizdeledi jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Ekologııalyq kodeksinen (budan ári – EK), «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly», Jer, Orman jáne Sý Kodeksterinen, «Halyqtyń radıasııalyq qaýipsizdigi týraly» 1998 jylǵy 23 sáýirdegi № 219-I (budan ári – Radıasııalyq qaýipsizdik týraly zań), «Sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti týraly» 2001 jylǵy 16 shildedegi № 242-II, «Janýarlar dúnıesin qorǵaý, olardyń ósimin molaıtý jáne paıdalaný týraly» 2004 jylǵy 9 shildedegi № 593-II (budan ári – Janýarlar dúnıesin qorǵaý týraly zań), «Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar týraly» 2006 jylǵy 7 shildedegi № 175-III (budan ári – Erekshe qorǵalatyn aýmaqtar týraly zań), «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» 2010 jylǵy 24 maýsymdaǵy № 291-IV (budan ári – Jer qoınaýy týraly zań) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańdarynan jáne ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerden turady. 2. EK-niń normalary qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy qatynastardy retteıtin halyqaralyq sharttardyń, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń ózge de zańdarynyń normalaryna qaıshy kelgen jaǵdaıda, EK-niń qoldaný qaǵıdalary 2-babynyń 2 jáne 3-tarmaqtarynda kózdelgen.Ekologııalyq zańnama tabıǵat obektilerin kúzetý, molaıtý, paıdalaný, qorǵaý jáne adamnyń ómiri men densaýlyǵyn qorǵaý jónindegi qatynastardy retteıdi. Qorshaǵan ortany qorǵaý uǵymy EK-niń 1-babynyń 46) tarmaqshasynda berilgen. EK-de rettelmegen bóliginde sharýashylyq qyzmette paıdalanylmaıtyn erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardyń jer qoınaýyn, sýyn, ormandaryn jáne ózge de tabıǵı resýrstaryn, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 2 maýsymdaǵy № 734 qaýlysymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyzyl kitabyn júrgizý qaǵıdalaryna engizilgen janýarlar men ósimdikterdi qorǵaý jáne paıdalaný máseleleri janýarlar dúnıesin qorǵaý týraly, erekshe qorǵalatyn aýmaqtar týraly, jer qoınaýy týraly zańdarmen, basqa da arnaıy zańdarymen, normatıvtik quqyqtyq aktilerimen retteledi. 3. Qazaqstan Respýblıkasynda tabıǵı resýrstar jalpy ne arnaıy tabıǵat paıdalanýynda bolýy múmkin (EK-niń 10-baby). Tabıǵat paıdalaný quqyǵy obektisi dep tabıǵı túrde oqshaýlanǵan (jergilikti jerde onyń shekaralaryn belgileý arqyly, «zattaı») tabıǵı resýrstardyń jeke belgili bir bólikterin (jer ýchaskesi, sý obektisi, orman qorynyń ýchaskesi jáne taǵy basqa) túsingen jón. Jalpy tabıǵatty paıdalaný kezinde halyq ómirlik qajetti suranystardy qanaǵattandyrý úshin, ekologııalyq zańnamada kózdelgen shekteýlerdi qospaǵanda, tabıǵı resýrstardy oqshaýlanǵan paıdalanýǵa bermesten qorshaǵan orta obektilerin turaqty jáne óteýsiz negizde paıdalanýdy júzege asyrýǵa quqyly. Arnaıy tabıǵat paıdalanýdyń anyqtamasy EK-niń 10-babynyń 4-tarmaǵynda qamtylǵan. Sharýashylyq jáne ózge de qyzmet túrlerin júrgizý prosesinde qorshaǵan ortaǵa emıssııalardy tabıǵat paıdalanýshylar EK-da jáne ózge de zańnamalyq aktilerinde belgilengen tártippen arnaıy ruqsattar negizinde jáne aqyly sharttarmen júzege asyrady. Sonymen, qorshaǵan ortaǵa emıssııalar úshin tólemaqy tabıǵı resýrstardyń jekelegen túrlerin paıdalanǵany úshin mindetti tólemder sııaqty Qazaqstan Respýblıkasynyń salyq zańnamasynda belgilenedi (EK-niń 101-babynyń 1-tarmaǵy, 102-baby). 4. Tabıǵat paıdalanýshylardyń, olardyń túrleriniń anyqtamalary EK-niń 1-babynyń 71) tarmaqshasynda jáne 11-babynda, qorshaǵan ortaǵa emıssııalar EK-niń 1-babynyń 43) tarmaqshasynda qamtylǵan. Qorshaǵan ortaǵa emıssııalarǵa belgilengen lımıtter, ıaǵnı belgili bir merzimge jáne obektiniń sanatyna qaraı qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy ýákiletti organ ne oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń, astananyń jergilikti atqarýshy organdary belgileıtin qorshaǵan ortaǵa emıssııalardyń normatıvtik kólemi sheginde jol beriledi. Nátıjesinde qorshaǵan ortaǵa emıssııalarǵa jol beriletin sharýashylyq jáne ózge de qyzmetti júzege asyratyn tabıǵat paıdalanýshylar EK-niń 69-babynyń 1-tarmaǵynda kózdelgen jaǵdaılardy qospaǵanda, emıssııalardyń naqty túrlerin júzege asyrýǵa arnaıy tabıǵat paıdalanýǵa arnalǵan lısenzııany jáne (nemese) ekologııalyq ruqsatty ne keshendi ekologııalyq ruqsatty alýǵa mindetti, olardy qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy ýákiletti memlekettik organ ne oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń jergilikti atqarýshy organdary usynǵan ótinish negizinde beredi (EK-niń 12-babynyń 3-tarmaǵy, 20, 68, 69 jáne 79-baptary). Sharýashylyq jáne ózge de qyzmetti qorshaǵan ortaǵa emıssııalarǵa ekologııalyq ruqsatsyz (keshendi ekologııalyq ruqsatsyz) júzege asyrý ne mundaı ruqsatty ýaqtyly resimdemeý ekologııalyq zańnamada kózdelgen jaýaptylyqqa ákeledi jáne sharýashylyq jáne ózge qyzmetti toqtata turý ne qorshaǵan ortany lastaý kózi bolyp tabylatyn obektini paıdalanýdy toqtata turý úshin negiz bolyp tabylady. 5. Ruqsat tabıǵat paıdalanýshynyń qorshaǵan ortaǵa emıssııalarǵa quqyǵyn kýálandyratyn, ózi jáne ol júrgizip otyrǵan sharýashylyq jáne ózge de qyzmet týraly málimetterdi, ruqsattyń qoldanylý merzimin, tabıǵat paıdalaný sharttaryn, sondaı-aq ruqsattyń qoldanylýy kezeńine arnalǵan qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi is-sharalar josparyn qamtıtyn qujattar jıyntyǵyn bildiredi (EK-niń 1-babynyń 98) tarmaqshasy, 70-baby). Keshendi ekologııalyq ruqsat tabıǵat paıdalanýshynyń ekologııalyq zańnamada belgilengen eń úzdik qoljetimdi tehnologııalardy engizý jáne emıssııalardyń tehnıkalyq úlestik normatıvterin saqtaý shartymen qorshaǵan ortaǵa emıssııalardy júzege asyrýyna quqyǵyn kýálandyratyn biryńǵaı qujat bolyp tabylady. Qorshaǵan ortaǵa emıssııalarǵa ruqsattar (keshendi ruqsattar) óndiris obekti­leriniń sanattaryna jáne qyzmet túrlerine qaraı belgili bir merzimge ne merzimsiz jáne qoldanystaǵy ruqsatta kórsetilgen tabıǵat paıdalanýdyń qoldanylatyn tehnologııalary men sharttary ózgergenge deıin beriledi (EK-niń 76, 79-baptary). Zańda qorshaǵan ortaǵa júktemeni arttyrýǵa ákep soqtyrmaıtyn, tabıǵat paıdalanýshynyń ataýyn nemese uıymdyq-quqyqtyq nysanyn ózgertken, ol qaıta uıymdastyrylǵan jaǵdaılarda qorshaǵan ortaǵa emıssııalarǵa ruqsatty qaıta resimdeýge bir aı merzim kózdelgen (EK-niń 78-babynyń 1-tarmaǵy). Qorshaǵan ortaǵa emıssııalarǵa ruqsatty úshinshi tulǵa qorshaǵan orta obektilerin paıdalanýǵa quqyqty satyp alǵan kezde qaıta resimdeý osy sharttarǵa sáıkes júzege asyrylady. Tabıǵat paıdalanýshynyń emıssııalarǵa ruqsatty qaıta resimdeý jónindegi mindetterdi oryndamaýy qorshaǵan ortaǵa emıssııalardy zańsyz júzege asyrý dep sanaǵan jón. Tabıǵat paıdalanýshyny qorshaǵan ortaǵa emıssııalarǵa ruqsattan aıyrý sot tártibimen ǵana júzege asyrylýy múmkin. 6. EK-niń 12-babynyń 1 jáne 2-tarmaqtaryna sáıkes tabıǵı resýrstardy paıdalaný (alyp qoıý) jáne qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy jekelegen qyzmet túrlerin qorshaǵan ortaǵa emıssııalarsyz júzege asyrý ekologııalyq ruqsatty talap etpeıdi jáne lısenzııalar nemese ruqsattar, Úkimettiń nemese jergilikti atqarýshy organdardyń tabıǵı resýrstardy zańdarda belgilengen tártippen berý týraly sheshimderi ne zańnamalyq aktilerde belgilengen tártippen jasalatyn tabıǵat paıdalanýǵa arnalǵan sharttar (kelisimsharttar) negizinde, arnaıy tabıǵat paıdalaný quqyǵy sheńberinde júzege asyrylady. 7. Qorshaǵan ortany lastaý uǵymy EK-niń 1-baby 48) tarmaqshasynda berilgen. Qorshaǵan ortany lastaýdyń túrleri mynalar bolyp tabylady: hımııalyq, mehanıkalyq (bitelip qalý), bıologııalyq jáne radıoaktıvti (juqtyrý), tabıǵı (radıasııalyq, akýstıkalyq nemese elektromagnıttik sáýlelený, diril jáne ózge de zııandy fızıkalyq áser etý). Ekologııalyq zańnamany qoldanǵan kezde qorshaǵan orta sapasynyń ruqsat etilgen normatıvterinen asatyn ne tipti olardan aspasa da, biraq keıinnen oǵan eleýli zııan keltirgen lastaý zańdy mańyzy bar bolyp tabylatyndyǵyn eskergen jón. Qorshaǵan ortanyń jekelegen obektilerin lastaýdyń naqtylanǵan uǵymdary zańnamada qamtylǵan. Qorshaǵan orta sapasynyń normatıvteri dep qorshaǵan orta jaǵdaıynyń jáne tabıǵı resýrstardyń adamnyń ómiri men densaýlyǵy úshin qolaıly jaǵdaıyn sıpattaıtyn kórsetkishteri túsindiriledi. Qorshaǵan ortany lastaýdyń negizgi túrleri mynalar bolyp tabylady: qorshaǵan ortany qorǵaý salasynda belgilengen normalar men qaǵıdalardy buza otyryp júzege asyrylatyn sharýashylyq jáne ózge qyzmet; avarııalar, apattar men dúleı zilzalalar; qaldyqtardy eldiń aýmaǵyna ornalastyrý. Qorshaǵan ortaǵa zııandy zattardyń emıssııalary júretin obektiler lastaý kózderi bolady. Isterdiń osy sanatyn qaraǵan kezde sol nemese ózge jabdyq (apparat, qondyrǵy, agregat) óziniń arnalýyn, tehnologııalyq sıpattamalaryn jáne oryndaıtyn jumysyn, tabıǵı gabarıtterin jáne basqa da kórsetkishterdi negizge ala otyryp, lastaýshy zattar emıssııalary kózderiniń qaı túrine (jyljymaly nemese stasıonarlyq) jatatyndyǵyn anyqtaý qajet. Sonymen, EK-niń 1-babynyń 65-3) tarmaqshasyna uqsas osy qondyrǵyny alyp júretin kólik quralyna qurylymdyq turǵydan bekitilgen burǵylaý qondyrǵysy jyljymaly kózderge jatpaıdy, sebebi qondyrǵynyń tikeleı jumys prosesi (burǵylaý) kólik quraly toqtaǵan kezde, ıaǵnı stasıonarlyq jaǵdaıda júredi. 8. Ekologııalyq quqyq buzýshylyqqa ekologııalyq zańnamany buzatyn jáne qorshaǵan ortaǵa, adamnyń densaýlyǵy men ómirine, jeke jáne (nemese) zańdy tulǵalardyń, zańdy tulǵany qurmastan dara kásipkerlerdiń múlkine, memleketke zııan keltiretin ne mundaı keltirýdiń naqty qaterin týdyratyn áreket (áreketsizdik) jatatyndyǵy túsindirilsin. Qoǵam men tabıǵattyń ózara is-qımyly salasyndaǵy qoǵamdyq qatynastar, tabıǵat paıdalaný salasyndaǵy basqarýshylyq qatynastar, qorshaǵan ortany joıylýdan, jutańdanýdan, búlinýden, lastanýdan jáne ózge de zııandy áserden qorǵaý obektileri retindegi tabıǵı resýrstarǵa menshik quqyǵynyń jáne ózge de quqyqtardyń qatynasy, soǵan oraı týyndaıtyn jáne osy quqyqtyq qatynastar sýbektileriniń qyzmeti júzege asyrylatyn qorshaǵan orta jáne onymen tabıǵı ózara baılanysta bolatyn onyń jekelegen komponetteri, sondaı-aq adamnyń ómiri men densaýlyǵy, jeke jáne (nemese) zańdy tulǵalardyń, zańdy tulǵany qurmastan dara kásipkerlerdiń múlki, memlekettik múddeler ekologııalyq quqyq buzýshylyq obektileri bolyp tabylady. 9. Kez kelgen jeke jáne zańdy tulǵalar: memlekettik jáne memlekettik emes, rezıdentter men rezıdent emester lastaý sýbektileri (zııan keltirýshiler) dep tanylýy múmkin. Qorshaǵan ortaǵa, azamattardyń ómiri men densaýlyǵyna, jeke jáne (nemese) zańdy tulǵalardyń, zańdy tulǵany qurmastan dara kásipkerlerdiń nemese memlekettiń múlkine ekologııalyq zańnamany buzý saldarynan zııan keltirgen jeke jáne zańdy tulǵalar Qazaqstan Respýblıkasy Azamattyq kodeksi (budan ári – AK) 917-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes zııan ózderiniń kinásinen keltirilmegen jaǵdaılardy qospaǵanda, keltirilgen zııandy óteýge mindetti. 10. Ekologııalyq zańnamany buzý múliktik (azamattyq-quqyqtyq), ákimshilik, qylmystyq jaýaptylyqqa ákep soǵady. EK-niń 321-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes qorshaǵan ortaǵa, azamattardyń ómiri men densaýlyǵyna, jeke jáne (nemese) zańdy tulǵalardyń, zańdy tulǵany qurmastan dara kásipkerlerdiń, memlekettiń múlkine: tabıǵı resýrstardy joıý jáne búldirý, onyń ishinde kelisilmegen dúrkin-dúrkin shyǵaryndylar men tógindiler, óndiris pen tutyný qaldyqtaryn ornalastyrý; tabıǵı resýrstardy zańsyz jáne utymsyz paıdalaný; óz betinshe emıssııalar; qorshaǵan ortaǵa normatıvten tys emıssııalar saldarynan keltirilgen zalal ótelýge tıis. EK-niń 1-babynyń 42) tarmaqshasyna sáıkes qorshaǵan ortaǵa keltiriletin zalal dep tabıǵı resýrstardyń jutańdanýy men sarqylýyn nemese tiri organızmderdiń qyrylýyn týyndatqan nemese týyndatatyndaı etip qorshaǵan ortany lastaý nemese tabıǵı resýrstardy belgilengen normatıvterden, onyń ishinde tıisti túrde resimdelgen ruqsat bolmaǵan kezde artyq alý ne qorshaǵan ortanyń tabıǵı jaı-kúıin buzý túsiniledi. Qaldyqtardy normatıvten tys ornalastyrý, lastaýshy zattardy, qaldyqtardy jáne aǵyn sýlardyń tógindilerin ornalastyrý úshin jabdyqtalǵan jáne arnalǵan obektilerge normatıvten tys tógý jaǵdaılary, sondaı-aq hımııalyq zattardyń túsýi nemese aǵyn sýlardyń jerústin, jer qoınaýyn jáne jerasty sýlaryn lastaýdy boldyrmaıtyn qorǵanys qurylystarymen shektelgen óndiristik alańdarǵa aǵý jaǵdaılary qorshaǵan ortaǵa zalal retinde qarastyrylmaıdy. Ilespe gazdy qaıta óńdeýdi damytý baǵdarlamalarynan, sondaı-aq jobalyq qujattamadan jáne qorshaǵan ortaǵa emıssııalardyń normatıvteri jobalarynan, onyń ishinde tabıǵat paıdalanýshy memlekettik ekologııalyq saraptamaǵa (budan ári – MES) bergen jáne zııandy zattardyń ruqsat berilgen sanynan jáne shekti ruqsat etilgen emıssııalardyń normatıvterinen asyp túsýge ákelmeıtin gaz jaǵý ssenarııleriniń jáne (nemese) kesteleriniń ózgerý jaǵdaılary óz betinshe jáne normatıvten tys emıssııalarǵa jatpaıdy (EK-niń 321-babynyń 7, 8 jáne 9-tarmaqtary). «Mindetti ekologııalyq saqtandyrý týraly» 2005 jylǵy 13 jeltoqsandaǵy № 93-III Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń (budan ári – Ekologııalyq saqtandyrý týraly zań) 7-baby 1-tarmaǵynyń talaptaryna sáıkes sharýashylyq jáne ózge de qyzmettiń ekologııalyq qaýipti túrlerin júzege asyratyn jeke jáne (nemese) zańdy tulǵalar, zańdy tulǵany qurmastan dara kásipkerler óz qyzmetin mindetti ekologııalyq saqtandyrý shartyn jasaspaı júzege asyrýǵa quqyly emes. Mundaı zańdy tulǵa bireýden kóp bolǵan kezde, kórsetilgen shart obektiniń barlyq ıelerin saqtandyrylýshylar retinde saqtandyrý polısinde mindetti túrde kórsete otyryp, olardyń kez kelgen bireýimen jasalady. 11. Sottardyń tabıǵı resýrstardy joıý jáne búldirý jáne tabıǵı resýrstardy zańsyz jáne utymsyz paıdalaný uǵymdaryn bylaısha túsingeni jón: tabıǵı resýrstardy joıý jáne búldirý – qoǵamdyq-qaterli saldardyń qaýiptilik dárejesin eskere otyryp, bul olardyń ózderiniń erekshe sharýashylyq, taýar, landshafty-rekreasııalyq jáne ekojúıelik (sýdy retteıtin, topyraqty qorǵaıtyn, klımat quraıtyn jáne basqalary) qundylyqtaryn tolyq joǵaltýy, olardy qalpyna keltirý múmkin emes nemese jerdi rekýltıvasııalaý, aǵash egý, túbin tazartý jáne basqa da jumystar júrgizýdi talap etedi ne onyń topyraqty ústińgi lastanýdan josparlaý jáne shalǵyndandyrý jónindegi jumystardy júrgizý arqyly qalpyna keltirýge ne tabıǵı resýrstyń ózin ózi qalpyna kelýine jol beriletin olardyń ózderiniń erekshe qundylyǵyn ishinara joǵaltýy; tabıǵı resýrstardy zańsyz jáne utymsyz paıdalaný – EK-niń 12-babynda belgilengen tártippen alynatyn arnaıy tabıǵat paıdalanýǵa arnalǵan ruqsatsyz, shartsyz (kelisimshartsyz), jer ýchaskesin (kelisimshart aýmaǵyn) paıdalaný nemese ıelený quqyǵyna arnalǵan aktisiz, aǵash kesý bıletinsiz nemese qosalqy orman paıdalaný orderinsiz jasalǵan; ne ruqsat etilgen arnaıy tabıǵat paıdalaný, biraq salaqtyq jáne tehnologııalyq deńgeıiniń tómendigi saldarynan tabıǵı resýrstardyń erekshe qundylyǵyn azaıtýǵa ákelgen áreket. Normatıvten tys emıssııalar jáne óz betinshe emıssııalar anyqtamalary tıisinshe EK-niń 1-babynyń 56-1) jáne 61-1) tarmaqshalarynda bar. Bul rette ınstrýmentaldyq, taldamalyq nemese esep aıyrysý ádisterimen memlekettik baqylaý barysynda anyqtalǵan jáne vedomstvolyq jáne óndiristik baqylaýda tirkelmegen lastaýshy zattardyń shyǵaryndylarynyń, tógýleriniń jáne olardy ornalastyrýdyń belgilengen lımıtterinen asyp ketýinen bolǵan qorshaǵan ortaǵa emıssııalar da qorshaǵan ortaǵa óz betinshe emıssııa bolyp tabylady. Qorshaǵan ortany avarııalyq lastaý uǵymy EK-niń 1-babynyń 49) tarmaqshasynda, Ekologııalyq saqtandyrý týraly zańnyń 1-babynyń 2) tarmaqshasynda berilgen. 12. Qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zııannyń ótelýi týraly talap qoıýlar ýájdi bolýy kerek, materıaldyq jáne prosestik quqyq normalaryna siltemelerdi, shynaıy zalal­dyń dáleldemeleri men kináli adam men keltirilgen zalal arasyndaǵy quqyqqa qarsy áreketter (áreketsizdik) arasyndaǵy sebeptik-tergeý baılanystaryn qamtýǵa tıis. Sottar zııandy saldarlar bastalǵandyǵy týraly kýálandyratyn mán-jaılardy naqtylaýǵa tıis. Atap aıtqanda, qorshaǵan ortany lastaý nemese tabıǵı resýrstardyń jutańdanýyna jáne sarqylýyna nemese tiri organızmderdiń joıylýyna ákelgen belgilengen normatıvterden artyq tabıǵı resýrstardy alyp qoıý oryn alǵan-almaǵandyǵyn. Sol sııaqty jasalǵan ekologııalyq quqyq buzýshylyqtyń ózge de mán-jaılaryn belgileýge sharalar qoldaný qajet. 13. Jalpy qaǵıda boıynsha kiná qorshaǵan ortaǵa zııan keltirgeni úshin múliktik jaýaptylyqqa tartýǵa negiz bolyp tabylady (AK-niń 917-babynyń 1-tarmaǵy). Jekelegen jaǵdaılarda qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zııan úshin jaýaptylyqty zııan keltirýshiniń kinásiniń bar-joǵyna qaramastan júkteýge jol beriledi. Sonymen teńizde munaı operasııalaryn júzege asyratyn jer qoınaýyn paıdalanýshy teńizdi lastaǵan jaǵdaıda, eger zııan eńserilmes kúshtiń saldarynan nemese jábirlenýshiniń pıǵyly saldarynan bolǵandyǵyn dáleldeı almasa, kinásiniń bar-joqtyǵyna qaramastan jaýapty bolady (Jer qoınaýy týraly zańnyń 93-babynyń 4-tarmaǵy). Sol sııaqty AK-niń 931-babynyń 1-tarmaǵyna, EK-niń 321-babynyń 5-tarmaǵyna sáıkes qyzmeti qorshaǵan ortaǵa joǵary qaýiptilikpen baılanysty jeke jáne (nemese) zańdy tulǵalar, zańdy tulǵany qurmastan dara kásipkerler, eger zııannyń eńserilmeıtin kúsh nemese jábirlenýshiniń teris pıǵyly saldarynan týyndaǵanyn dáleldeı almasa, keltirilgen zalaldy olardyń kinásiniń bar-joqtyǵyna qaramastan óteıdi. Eger jaýaptylyǵy mindetti ekologııalyq saqtandyrýǵa jatatyn saqtanýshy qyzmeti úshinshi tulǵalarǵa zııan keltirý qaýiptiligine baılanysty obekt ıesi retinde saqtandyrylsa, onda mindetti ekologııalyq saqtandyrý sharty qorshaǵan ortaǵa zııan keltirgeni úshin azamattyq-quqyqtyq jaýaptylyqty saqtandyrý bóliginde jasalady (Ekologııalyq saqtandyrý týraly zańnyń 1-babynyń 2-tarmaǵy). Jeke nemese zańdy tulǵanyń, zańdy tulǵany qurmastan dara kásipkerdiń qyzmetiniń qorshaǵan orta úshin qaýiptiliginiń joǵary bolatyndyǵyn-bolmaıtyndyǵyn sot ekologııalyq zańnamanyń erejelerin, onyń ishinde «Sharýashylyq jáne ózge de qyzmettiń ekologııalyq qaýipti túrleriniń tizbesin bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Energetıka mınıstriniń 2015 jylǵy 21 qańtardaǵy № 27 buıryǵynyń erejelerin eskere otyryp sheshedi. 14. Birneshe adam birlesip qorshaǵan ortaǵa zııan keltirgen kezde AK-niń 932-babyna sáıkes olarǵa ortaq jaýaptylyq júkteledi. Talap qoıýshynyń ótinishi boıynsha kináli adamdarǵa, eger óndirip alýdyń mundaı tártibi qorshaǵan ortany qorǵaý múddelerine sáıkes kelse, keltirilgen zııandy tıimdi jáne tolyq óteýdi qamtamasyz etse, úlestik jaýaptylyq júkteýge bolady. Sot kináli adamdarǵa úlestik jaýaptylyqty júkteı otyryp, olardyń árqaısysynyń kinálilik dárejesin eskerýge tıis. Árbir zııan keltirýshiniń kinásiniń dárejesin anyqtaý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda jaýaptylyq mólsheri úlesterdiń teńdigin eskere otyryp belgilenedi. Birneshe adam ekologııalyq quqyqty buzǵan kezde keltirilgen zııan úshin ortaq, ne úlestik jaýaptylyqty júkteýge kórsetilgen adamdardyń birlesip qatysqany anyqtalǵan epızodtar boıynsha ǵana ruqsat etiledi. Sot AK-niń 935-babynyń 5-tarmaǵyna sáıkes zııan keltirýshiniń múliktik jaǵdaıyn jáne zııandy zańdy tulǵa, zańdy tulǵany qurmastan dara kásipker keltirgen ne jeke tulǵanyń qasaqana áreketterimen kelgen jaǵdaılardy qospaǵanda, zııandy óteý mólsherin azaıtýdy nazarǵa alýǵa quqyly. 15. Qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy ýákiletti organ jáne qorshaǵan ortany qorǵaý, tabıǵı resýrstardy qorǵaý, olardyń ósimin molaıtý jáne paıdalaný salasyndaǵy arnaıy ýákilettik berilgen memlekettik organdar, olardyń aýmaqtyq bólimsheleri, óziniń quzyreti sheginde memlekettik organdar, jeke nemese zańdy tulǵalar, zańdy tulǵa qurmastan dara kásipkerler, prokýrorlar ózderiniń ókilettikteri sheginde qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zalaldy óteý, sondaı-aq jeke nemese zańdy tulǵalardyń qorshaǵan ortaǵa, adamnyń ómiri men densaýlyǵyna teris áser etetin sharýashylyq jáne ózge de qyzmetin shekteý, toqtata turý jáne toqtatý týraly ister boıynsha talap qoıýshy bolýy múmkin. Jeke tulǵalar sotqa ekologııalyq zańnamanyń buzylýy saldarynan ózderiniń ómiri men densaýlyǵyna, múlkine keltirilgen zııandy óteý týraly talaptar, kásiporyndardy, qurylystar men ózge de ekologııalyq qaýipti obektilerdi ornalastyrý, salý, rekonstrýksııalaý jáne paıdalanýǵa berý týraly sheshimderdiń kúshin joıý týraly, sondaı-aq jeke nemese zańdy tulǵalardyń, zańdy tulǵany qurmastan dara kásipkerdiń qorshaǵan ortaǵa, adamnyń ómiri men densaýlyǵyna teris áser etetin sharýashylyq jáne ózge de qyzmetin shekteý jáne toqtatý týraly talaptar qoıýǵa quqyly (EK-niń 13-baby). Qoǵamdyq birlestikterdiń EK-niń 14-babyna sáıkes jeke nemese zańdy tulǵalardyń, zańdy tulǵany qurmastan dara kásipkerlerdiń qorshaǵan ortaǵa, adamnyń ómiri men densaýlyǵyna teris áser etetin sharýashylyq jáne ózge de qyzmetin shekteý, toqtata turý jáne toqtatý týraly sheshimderdi sot tártibimen kúshin joıýdy talap etýge, ekologııalyq zańnamany buzý saldarynan sotqa azamattardyń ómirine, densaýlyǵyna, jeke jáne (nemese) zańdy tulǵalardyń, zańdy tulǵany qurmastan dara kásipkerlerdiń múlkine keltirilgen zııandy óteý týraly, sondaı-aq jeke jáne (nemese) zańdy tulǵalardyń, zańdy tulǵany qurmastan dara kásipkerlerdiń, onyń ishinde belgisiz adamdar tobynyń (actio popularis) qorshaǵan ortany qorǵaý jáne tabıǵı resýrstardy paıdalaný máseleleri boıynsha quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýǵa quqyǵy bar. «Salyq jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemder týraly (Salyq kodeksi)» Qazaqstan Respýblıkasy Kodeksiniń 541-babynyń 8-2) tarmaqshasyna sáıkes talapkerler (aryz berýshiler) qorshaǵan ortany qorǵaý jáne tabıǵı resýrstardy paıdalaný máseleleri boıynsha jeke jáne (nemese) zańdy tulǵalardyń, zańdy tulǵany qurmastan dara kásipkerlerdiń quqyqtaryn, bostandyqtaryn jáne zańdy múddelerin qorǵaý týraly, onyń ishinde belgilenbegen tulǵalar tobynyń múddelerindegi talap qoıýlar (aryzdar) boıynsha aryz bergen kezde memlekettik baj tóleýden bosatylady. 16. Jeke jáne zańdy tulǵalar MES-niń qorytyndysyn (EK-niń 57-baby) sot tártibimen daýlaýǵa quqyly. MES qorytyndysyn keri qaıtaryp alýǵa jol berilmeıdi, onyń qorytyndysynyń kúshin joıý sot tártibimen ǵana júzege asyrylady (EK-niń 51-babynyń 7-tarmaǵy). Mindetti MES-ke jatatyn obektilerdiń tizbesi EK-niń 47-babynda belgilengen. EK-niń 51-babyna oraı MES-niń oń qorytyndysynsyz qyzmetti júzege asyrý ekologııalyq zańnamany buzý bolyp tabylady. Qazaqstan Respýblıkasy Energetıka mınıstriniń 2015 jylǵy 16 aqpandaǵy № 100 buıryǵymen bekitilgen MES júrgizý qaǵıdalarynyń 9 jáne 13-tarmaqtaryna sáıkes saraptamaǵa usynylatyn materıaldar basqa qujattarmen qatar qoǵamdyq pikirdi eskerý nátıjelerin de qamtýǵa tıis. О́zge de memlekettik organdar júzege asyratyn salalyq saraptamalardyń qorytyndylary, sondaı-aq syrttaı sarapshylardyń usynymdyq sıpattaǵy qorytyndylary eskeriledi. MES júzege asyrǵan kezdegi kelispeýshilikter kelissózder arqyly ne sot tártibimen qaralady (EK-niń 58-baby). Mundaı daýlardy sheshken kezde sottar ekologııalyq zańnamany, Aqparatqa kirý, sheshimder qabyldaýǵa jurtshylyqtyń qatysýy jáne qorshaǵan ortaǵa qatysty máseleler boıynsha sot ádildigine qol jetkizý týraly konvensııanyń (Orhýs qalasy, 1998 jylǵy 25 maýsym, «Aqparatqa kirý, sheshimder qabyldaýǵa jurtshylyqtyń qatysýy jáne qorshaǵan ortaǵa qatysty máseleler boıynsha sot ádildigine qol jetkizý týraly konvensııany ratıfıkasııalaý týraly» 2000 jylǵy 23 qazandaǵy № 92-II Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańymen ratıfıkasııalandy, budan ári – Orhýs konvensııasy) erejelerin basshylyqqa alǵany jón. 17. Sottarǵa qorshaǵan ortaǵa, halyqtyń ómiri men densaýlyǵyna tikeleı nemese janama áser etýi múmkin bolatyn kez kelgen sharýashylyq jáne ózge de qyzmet túrleri úshin qorshaǵan ortaǵa áser etýdi baǵalaýdyń (budan ári – QOÁB) mindettiligi belgilengendigi, júrgizý satysy men tártibi EK-niń 6-taraýynda aıqyndalǵany túsindirilsin. EK-niń 35 jáne 38-baptaryna sáıkes QOÁB sheńberinde qorshaǵan orta, adamnyń ómiri men densaýlyǵy úshin sharýashylyq jáne ózge de qyzmettiń yqtımal saldary baǵalanady, qolaısyz saldarlardy (tabıǵı ekologııalyq júıeler men tabıǵı resýrstardyń joıylýy, jutańdanýy, búlinýi jáne sarqylýy) aldyn alý, ekologııalyq zańnamanyń talaptaryn eskere otyryp, qorshaǵan ortany saýyqtyrý jónindegi sharalar ázirlenedi. QOÁB-ny qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy jumystardy oryndaýǵa jáne qyzmetterdi kórsetýge lısenzııa alǵan jeke jáne zańdy tulǵalar júzege asyrady. QOÁB boıynsha jumystardy uıymdastyrýdy jáne qarjylandyrýdy josparlanyp otyrǵan qyzmettiń tapsyrys berýshisi (bastamashysy) qamtamasyz etedi. Qazaqstan Respýblıkasy Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstriniń 2007 jylǵy 7 mamyrdaǵy № 135-ó buıryǵymen bekitilgen Qoǵamdyq tyńdaýlar júrgizý qaǵıdalaryna sáıkes QOÁB materıaldaryn talqylaý jónindegi qoǵamdyq tyńdaýlar ashyq jınalys ne saýalnama túrinde júrgiziledi. Basqarýshylyq, sharýashylyq jáne ózge de qyzmetpen belgilengen tapsyrys berýshi (bastamashy) qoǵamdyq tyńdaýlar ótkiziletin ýaqyt pen jerdi jergilikti atqarýshy organdarmen kelisedi jáne qoǵamdyq tyńdaýlar ótkizý týraly habarlandyrýdy olar ótkiziletin jer men ýaqytty kórsete otyryp, buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalaıdy. Habarlandyrýdy jarııalaý qoǵamdyq tyńdaýlar ótkiziletin merzimge deıin 20 kún buryn memlekettik jáne orys tilderinde júzege asyrylýǵa tıis. EK-niń 57-2-babyna sáıkes iske asyrylýy qorshaǵan ortaǵa, halyqtyń ómiri men densaýlyǵyna tikeleı áser etýi múmkin jobalar boıynsha jáne MES júrgizgen kezde qoǵamdyq tyńdaýlar ótkizý mindeti, olardy uıymdastyrý, ótkizý tártibi jáne nátıjelerin tirkeý jergilikti atqarýshy organdardyń quzyretine jatqyzylǵan (EK-niń 20-baby). 18. EK-niń 14-babyna oraı qoǵamdyq birlestikter qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy qyzmetti júzege asyrǵan kezde EK-niń 163, 164 jáne 165-baptaryna sáıkes memlekettik organdar men uıymdardan ýaqtyly, tolyq jáne durys ekologııalyq aqparat alýǵa quqyly. Ekologııalyq aqparat berý «Jeke jáne zańdy tulǵalardyń ótinishterin qaraý tártibi týraly» 2007 jylǵy 12 qańtardaǵy № 221-III Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna jáne Energetıka mınıstriniń 2015 jylǵy 23 sáýirdegi № 301 buıryǵymen bekitilgen «Ekologııalyq aqparat berý» memlekettik kórsetiletin qyzmet standartyna jáne Energetıka mınıstriniń 2015 jylǵy 22 mamyrdaǵy № 369 buıryǵymen bekitilgen «Ekologııalyq aqparat berý» memlekettik kórsetiletin qyzmet reglamentine sáıkes júzege asyrylady. «Memlekettik qupııalar týraly» 1999 jylǵy 15 naýryzdaǵy № 349-I Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 17-babyna sáıkes ekologııanyń jaı-kúıi týraly málimetter qupııalandyrýǵa jatpaıdy. Memlekettik organdar jurtshylyqtyń ekologııalyq aqparat berý týraly ótinishi boıynsha ony EK 21-taraýynyń, «Aqparatqa qol jetkizý týraly» 2015 jylǵy 16 qarashadaǵy № 401-V Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń jáne Orhýss konvensııasynyń 4-babynyń talaptaryn eskere otyryp usynýǵa tıis. Múddeli adamdar Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2016 jylǵy 13 qazandaǵy № 589 qaýlysymen bekitilgen Memlekettik ekologııalyq aqparat qoryn júrgizý qaǵıdalaryna sáıkes Memlekettik ekologııalyq aqparat qorynan tıisti ekologııalyq aqparat alýǵa da quqyly. 19. Sottar osy sanattaǵy daýlardy qaraǵan kezde Orhýss konvensııasynyń 9-babynyń erejeleri jurtshylyq ókilderiniń (jeke jáne (nemese) zańdy tulǵalardyń): jurtshylyqtyń ekologııalyq aqparatqa qol jetkizýge quqyǵyn buzýlar; jurtshylyqtyń josparlanyp otyrǵan sharýashylyq qyzmet boıynsha (QOÁB jáne MES rásimderi sheńberinde) sheshimderin qabyldaý prosesine qatysý quqyǵyn buzýlar; memlekettik jáne memlekettik emes organdardyń, uıymdardyń, jeke tulǵalardyń ekologııalyq zańnamany buzýǵa baılanysty sheshimderine, áreketterine (áreketsizdigine) shaǵym jasaý boıynsha qol jetkizý týraly daýlarǵa qoldanylatyndyǵyn eskerý qajet. 20. AK-niń 126, 1017-baptarynyń talaptaryna oraı (qyzmettik jáne kommersııa­lyq qupııa, ashylmaǵan aqparat týraly) ótinish berýshige qondyrǵynyń qýaty, shıkizat bazasy, jumys aýysymdarynyń sany, tabıǵatty qorǵaý is-sharalaryn qarjylandyrý jáne basqa da derekter týraly málimetter berýden bas tarty­lýy múmkin. Málimetter men qol jetkizý shekteýli derekterge qatysty ekolo­gııalyq aqparat alýdan bas tartý mynadaı zańnamalyq aktilerge de: Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq-prosestik kodeksine (jedel izdestirý qyzmetiniń qupııasy, tergeý júrgizý jáne aldyn alý tergeý), «Memleket­tik statıs­tıka týraly» 2010 jylǵy 19 naýryzdaǵy № 257-IV (jeke jáne zańdy tulǵalarǵa bastapqy statıstıkalyq aqparattyń qupııalylyǵyna kepildikter), «Aqpa­rattandyrý týraly» 2015 jylǵy 24 qarashadaǵy № 418-V (jeke ómirge qolsuqpaý­shylyqty buzý) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańdaryna negizdelýi múmkin. 21. EK-niń 288-babyna sáıkes qyzmet prosesinde óndiris jáne tutyný qaldyqtary túziletin jeke jáne (nemese) zańdy tulǵalar, zańdy tulǵany qurmastan dara kásipkerler, eger qaldyqtarmen jumys isteý shartyn aıqyndaıtyn zańnamada nemese shartta ózgeshe kózdelmese, olar túziletin kezden bastap qaldyqtarmen qaýipsiz jumys isteý úshin menshik ıeleri retinde jaýapty bolady. Olar ekologııalyq jáne sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq talaptardy saqtaýǵa jáne qaldyqtardy saqtaý, kádege jaratý, zalalsyzdandyrý, saqtaý oryndaryna ornalastyrý nemese qaýipsiz joıý jónindegi is-sharalardy oryndaýǵa mindetti. Qaldyqtardy qalpyna keltirgenge nemese óńdegenge ne kómgenge deıin olardy qaýipsiz saqtaý merzimderi EK-niń 288-babynyń 3-tarmaǵynda aıqyndalǵan. Qaldyqtardy ýaqytsha ornalastyrý uǵymy EK-niń 1-babynyń 30-1) tarmaqshasynda berilgen. Sottar EK-niń 288-babynyń 3-1-tarmaǵyna sáıkes qaldyqtardy ýaqytsha ornalastyrý qaldyqtardy ornalastyrý bolyp tabylmaıtyndyǵyn eskerýge tıis. Mundaı qaldyqtardy saqtaý merzimderin buzý olardy túzilgen kezden bastap ornalastyrylǵan dep tanýǵa ákeledi. Ekologııalyq zańnamamen qaldyqtardyń menshik ıelerine qaldyqtardy jınaýdyń ortalyqtandyrylǵan júıesin nemese qaldyqtardy jınaý, kádege jaratý, qaıta óńdeý, saqtaý, ornalastyrý nemese joıý jónindegi operasııalardy oryndaıtyn, biliktilik talaptaryna jaýap beretin sýbektilerdiń qyzmetterin paıdalaný mindeti ne qaldyqtardy ornalastyrý nemese joıý jónindegi operasııalardy óz betimen júzege asyrý mindeti júkteledi. Menshik ıesiniń qaldyqtardy mundaı sýbektilerge berýi bir mezgilde, eger taraptar ózge sharttarmen kelisim jasamasa, olarǵa qaldyqtarǵa menshik quqyǵynyń kóshýin bildiredi. 22. Qaldyqtardy jınaý, kádege jaratý, qaıta óńdeý, saqtaý, ornalastyrý nemese joıý jónindegi operasııalardy oryndaıtyn jáne bógde taraptardan qabyldanatyn qaldyqtardy tasymaldaýdy júzege asyratyn jeke jáne (nemese) zańdy tulǵalar, zańdy tulǵany qurmastan dara kásipkerler, eger zańnamada nemese kelisimde ózgeshe kózdelmese, qaldyqtardyń menshik ıesiniń qaldyqtardy olarǵa tıesili kólik quralyna tıegen jáne olardy jeke nemese zańdy tulǵa, zańdy tulǵany qurmastan dara kásipker qabyldap alǵan sátten bastap jáne qaldyqtardy belgilengen jerde kólik quralynan túsirgenge deıin olarmen qaýipsiz jumys isteýge jaýapty bolady. О́ndiris jáne tutyný qaldyqtaryn qaldyqtardy jınaý, kádege jaratý, qaıta óńdeý, saqtaý, ornalastyrý nemese joıý jónindegi operasııalardy oryndaýǵa jıyntyǵynda quqyqtary joq uıymdarǵa bergen jaǵdaıda qorshaǵan ortaǵa emıssııa úshin tólemaqy tóleý jónindegi mindet qyzmetiniń nátıjesinde osyndaı qaldyqtar túziletin adamdarǵa júkteledi. О́ndiris jáne tutyný qaldyqtarynyń menshik ıeleriniń, sol sııaqty qaldyqtardy jınaý, tasymaldaý, kádege jaratý, qaıta óńdeý, saqtaý, ornalastyrý nemese joıý jónindegi operasııalardy oryndaıtyn sýbektilerdiń jaýaptylyǵy árbir naqty jaǵdaıda EK-niń tıisti taraýlarynda belgilengen tártippen qaldyqtardyń túrine jáne qaýiptilik dárejesine qaraı aıqyndalady. Sottar EK-niń 297-babynyń maǵynasy boıynsha jaýaptylyqtyń kólemi men mólsherine sharýashylyq qyzmet sýbektileriniń qaldyqtardy kádege jaratýǵa jáne olardyń túzilý kólemin azaıtýǵa baǵyttalǵan ekologııalyq is-sharalardy, onyń ishinde qarjy is-sharalaryn oryndaýy áser etetindigin eskerýi qajet. 23. EK-niń 101-babyna sáıkes qorshaǵan ortaǵa emıssııalar úshin, onyń ishinde óndiris jáne tutyný qaldyqtaryn ornalastyrǵany úshin tólemaqy Salyq kodeksiniń 71-taraýynda belgilengen qaǵıdalar boıynsha qorshaǵan ortaǵa emıssııalar úshin arnaıy tabıǵat paıdalaný tártibimen belgilenedi jáne alynady. Qorshaǵan ortaǵa emıssııalar belgilengen tártippen resimdelmegen ekologııalyq ruqsatsyz lastaýshy zattardy jyljymaly kózderden shyǵarýlardy qospaǵanda, belgilengen normatıvterden artyq qorshaǵan ortaǵa emıssııalar retinde qaralady. Qorshaǵan ortaǵa emıssııalardy, onyń ishinde belgilengen normatıvterden artyq emıssııalardy tóleý jónindegi salyqtyq mindettemelerdi oryndaý tabıǵat paıdalanýshyny qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zalaldy óteýden bosatpaıdy (EK-niń 101-babynyń 5-tarmaǵy). 24. Qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zalaldy ekonomıkalyq baǵalaýdy anyqtaǵan kezde sottar EK-niń 108-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes qorshaǵan ortany qalpyna keltirý jónindegi shyǵyndardyń qundyq mánin jáne tabıǵı resýrstardyń tutyný qasıetterin negizge alýy tıis. Atmosferalyq aýany jáne sý, jer resýrstaryn lastaýdan, sondaı-aq óndiris jáne tutyný qaldyqtaryn ornalastyrýdan kelgen zalaldy ekonomıkalyq baǵalaý keltirilgen zalaldy tolyq joıý qorshaǵan ortany qalpyna keltirý jónindegi is-sharalar arqyly múmkin-múmkin emes ekendigine qaraı EK-niń 108, 109 jáne 110-baptaryna, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2007 jylǵy 27 maýsymdaǵy № 535 qaýlysymen bekitilgen Qorshaǵan ortany lastaýdan keltirilgen zalaldy ekonomıkalyq baǵalaý erejesine (budan - ári Zalaldy baǵalaý erejesi) jáne basqa da quqyqtyq aktilerge sáıkes týra nemese janama ádistermen aıqyndalady (EK-niń 108-babynyń 3-tarmaǵy). Qorshaǵan ortaǵa jáne halyqtyń densaýlyǵyna, jeke jáne (nemese) zańdy tulǵalardyń, zańdy tulǵany qurmastan dara kásipkerlerdiń múlkine, memleketke keltirilgen zalaldy qundyq baǵalaýdy aıqyndaǵan kezde, sondaı-aq taraptar bergen eseptemelerdi tekserý úshin sottar Zalaldy baǵalaý erejesindegi árbir qorshaǵan ortanyń obektisine qatysty belgilengen normatıvter men taksalardy qoldanýǵa tıis. Eger zalaldy esepteý tártibi arnaıy normatıvtik quqyqtyq aktimen rettelmese, onyń mólsheri keltirilgen zalaldy, onyń ishinde jiberilgen paıdany eskere otyryp, qorshaǵan ortanyń búlingen jaı-kúıin qalpyna keltirýge arnalǵan is júzindegi shyǵyndar boıynsha aıqyndalady. Atap aıtqanda, keń taralǵan paıdaly qazbalardy (qum, qıyrshyq tas, saz jáne basqalary, budan ári – KTQ) óz erkimen óńdeýden kelgen zalaldy ekonomıkalyq baǵalaý óńdelgen paıdaly qazbalar jáne (nemese) olardan alynyp óndirilgen taýar ónimi qunynyń on eselengen mólsherinde aıqyndalady. Berilgen eseptemelerdiń durystyǵyna kúmán týyndaǵan jaǵdaıda ne taraptardyń biri qarsylyq bildirgen kezde sot qaıshylyqtardy tekserý jáne joıý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasy Azamattyq prosestik kodeksiniń (budan ári – APK) 77 jáne 82-baptaryna sáıkes mamandy tartýǵa nemese tıisti sot saraptamasyn taǵaıyndaýǵa quqyly. Tabıǵat paıdalanýshy tıisti ruqsatsyz keltirgen zalaldy baǵalaý eseptemesi Zalaldy baǵalaý erejesiniń tıisti koeffısıentin qoldanyp, árbir lastaný kózi boıynsha jeke-jeke júrgizilýge tıis. Zalaldy baǵalaý erejesine sáıkes lastaýshy zattardyń shyǵaryndylarynyń (tógindileriniń) belgilengen normatıvterinen asýy týraly kýálandyratyn quralmen ólsheý men taldaýlardyń nátıjeleri memlekettik ekologııalyq qadaǵalaý barysynda júrgizilgen sońǵy tekserýden bastap eskirý merzimi aıaqtalǵanǵa deıingi kezeńge qoldanylady. Zalaldy baǵalaý eseptemesi azamattyq sot isin júrgizý tártibimen jeke shaǵym jasalýǵa jatpaıtyndyǵyn eskergen jón, sebebi esepteme APK-niń 7-taraýynda kózdelgen tártippen is boıynsha basqa da dáleldemelerdiń jıyntyǵymen baǵalanýǵa jatatyn dáleldeme bolyp tabylady. 25. Zalaldy ekonomıkalyq baǵalaýdyń týra ádisi is júzindegi shyǵyndardy jáne qorshaǵan ortany qalpyna keltirý, jutańdanǵan tabıǵı resýrstardyń ornyn toltyrý jáne tiri organızmderdi saýyqtyrý úshin qajetti neǵurlym tıimdi ınjenerlik, uıymdyq-tehnıkalyq jáne tehnologııalyq is-sharalar eskerile otyryp aıqyndalady. Qajetti materıaldardy jınaýdy jáne taldaýdy, keltirilgen zalaldy ekonomıkalyq baǵalaýdy belgileýdi qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy ýákiletti organny